Lambretta (wym. wł. [lamˈbretta]) – włoska marka skuterów, uznawana za jedną z ikon motoryzacji i globalnej popkultury. Pierwotnie była produkowana w Mediolanie przez zakłady Innocenti w latach 1947–1971. Stała się ważnym środkiem transportu w okresie powojennej odbudowy Europy oraz jednym z rozpoznawalnych atrybutów brytyjskiej subkultury modsów w latach 60. XX wieku. Po zakończeniu produkcji we Włoszech marka była kontynuowana na licencji w wielu krajach. Po reaktywacji w 2017 roku wprowadzono na rynki światowe nową linię modeli nawiązujących do klasycznego wzornictwa.
Historia Korzenie firmy Innocenti i kontekst wojenny thumb|Mediolan – zniszczenia wywołane alianckimi bombardowaniami miasta, 1943
W 1922 roku , pochodzący z miejscowości Pescia, założył w Rzymie wytwórnię rur stalowych, która szybko zyskała renomę dzięki innowacyjnym rozwiązaniom w dziedzinie rusztowań i konstrukcji przemysłowych. W 1931 roku przeniósł działalność do Mediolanu, gdzie w dzielnicy Lambrate wybudował nowoczesny zakład produkujący bezszwowe rury stalowe. Fabryka, zatrudniająca około 6000 pracowników, stała się jednym z ważnych ośrodków przemysłowych północnych Włoch. Przed wybuchem wojny firma Innocenti zdominowała rynek konstrukcji stalowych, dostarczając materiały m.in. do budowy instalacji watykańskich oraz dużych obiektów użyteczności publicznej we Włoszech.
Podczas II wojny światowej zakłady w Lambrate zostały przestawione na produkcję zbrojeniową, obejmującą m.in. korpusy pocisków oraz elementy instalacji wojskowych. Ze względu na strategiczne znaczenie dla potencjału militarnego faszystowskich Włoch fabryka stała się celem intensywnych nalotów sił alianckich. W sierpniu 1943 roku, podczas fali masowych bombardowań Mediolanu, kompleks przemysłowy Innocentiego został niemal doszczętnie zniszczony przez brytyjskie i amerykańskie formacje lotnicze. Zniszczenie fabryki oznaczało kres dotychczasowego modelu działalności firmy, a Ferdinando Innocenti stanął przed wyborem między likwidacją przedsiębiorstwa a jego gruntownym przekształceniemFoot, John (2001), Milan Since the Miracle: City, Culture, and Identity, Berg Publishers, p. 120, ..
Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku właściciel podjął decyzję o odbudowie zakładów z myślą o produkcji cywilnej. Analizując sytuację gospodarczą zrujnowanego kraju, Innocenti dostrzegł, że zniszczona infrastruktura drogowa i kolejowa ogranicza mobilność milionów Włochów. W warunkach niedoboru surowców potrzebnych do produkcji samochodów oraz powszechnego zubożenia społeczeństwa szansą na przetrwanie firmy stało się stworzenie prostego, taniego i masowo dostępnego środka transportu. Tak narodziła się koncepcja budowy skutera, który miał być wytwarzany z wykorzystaniem ocalałych technologii obróbki rur stalowych, łącząc przedwojenne doświadczenie metalurgiczne firmy z potrzebami okresu pokojuDe Cet, Micro (2003), The Illustrated Directory of Motorcycles, MotorBooks International, p. 264, ..
Narodziny Lambretty thumb|Oryginalny projekt skutera Lambretta 125 A autorstwa Cesare Pallavicino, 1947 thumb|Lambretta 125 A, pierwszy produkowany seryjnie skuter marki Innocenti (od 1948)
Główną inspiracją dla stylistyki Lambretty, podobnie jak konkurencyjnej Vespy, były przedwojenne skutery Cushman, produkowane w stanie Nebraska w Stanach Zjednoczonych. Te oliwkowozielone jednoślady pojawiły się we Włoszech w dużej liczbie jako wyposażenie armii amerykańskiej. Używano ich jako terenowego środka transportu dla wojsk powietrznodesantowych i żołnierzy marines. Wojsko korzystało z nich, aby omijać zniszczoną infrastrukturę drogową i mostową w rejonie Dolomitów oraz pogranicza austriackiego, w tym podczas bitwy o Monte CassinoL’aeronautica italiana: una storia del Novecento, FrancoAngeli, 2004, 472 pagine..
Ferdinando Innocenti powierzył zadanie zaprojektowania prostego, niezawodnego i przystępnego cenowo pojazdu inżynierowi lotniczemu, generałowi – twórcy pierwszego nowoczesnego śmigłowca marki Agusta. Pojazd miał być łatwy w prowadzeniu zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn, umożliwiać przewóz pasażera i nie brudzić ubrań kierowcy. D’Ascanio, który nie lubił tradycyjnych motocykli, wprowadził szereg nowatorskich rozwiązań: ramę nośną w formie kratownicy, sterowanie biegami przy kierownicy, silnik zamontowany bezpośrednio przy tylnym kole i przednią osłonę chroniącą kierowcę przed błotem oraz deszczem. Przestrzeń na nogi, wolna od ramy, była szczególnie wygodna dla kobiet noszących spódnice. Widelec przedni, wzorowany na podwoziu samolotu, umożliwiał szybką wymianę koła, a wewnętrzna przekładnia eliminowała tradycyjny łańcuch napędowy. D’Ascanio popadł jednak w konflikt z Innocentim: właściciel firmy chciał budować ramę z giętych rur, a nie z tłoczonych blach, co pozwoliłoby mu wykorzystać zaplecze technologiczne przedwojennego przedsiębiorstwa. D’Ascanio zerwał współpracę i odszedł do , który od 1946 roku produkował Vespę z ramą tłoczoną.
Ostateczny kształt nadali Lambretcie inżynierowie lotniczy i . Pallavicino był wcześniej dyrektorem technicznym wytwórni płatowców Caproni podczas II wojny światowej. Torre, projektant silników pracujący wcześniej dla Idros Itala Balba, opracował jednostkę napędową i zorganizował produkcję masową w fabryce Innocentiego.
Nazwa Lambretta wywodziła się od dzielnicy Milano Lambrate położonej na obrzeżach Mediolanu. Jej nazwa pochodziła z kolei od rzeki Lambro, przepływającej przez ten obszar; przy jej brzegach wznosiła się fabryka Innocentiego. Według lokalnej tradycji termin ten odnoszono również do mitycznej rusałki wodnej zamieszkującej nurt rzekiMotor Cycle, 17 November 1966, p. 517 – On the Four Winds by Nitor. Accessed 18 July 2015.Sims, Josh, Scootermania: A Celebration of Style and Speed. Retrieved 18 July 2015.. Lingwistycznie przyrostek „-etta” nadaje nazwie charakter deminutywny, co w języku włoskim sugeruje mały rozmiar, zwinność i lekkość, dobrze wpisując się w koncepcję pojazdu będącego przystępniejszą alternatywą dla ciężkich motocykliVittorio Tessera, Innocenti Lambretta: The Complete History, Giorgio Nada Editore, 2012, s. 12–14..
Innocenti rozpoczął produkcję skuterów Lambretta w 1947 roku, rok po tym, jak Piaggio uruchomił produkcję Vespy. Pierwszy model miał tylne siodełko dla pasażera lub opcjonalny schowek bagażowy. Oryginalna przednia owiewka była prostą płytą z blachy; z czasem przybrała formę podwójnej ścianki, tworząc dodatkową wnękę na drobiazgi. Korek wlewu paliwa umieszczono pod uchylnym siodełkiem, co eliminowało potrzebę stosowania osobnego zamka.
Ekspansja i złoty wiek (lata 50. i 60.) thumb|Ruth Orkin, American Girl in Italy, 1951
Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte były okresem największego rozwoju marki. Lambretta stała się wówczas jedną z ikon włoskiego stylu i inżynierii. Ważnym momentem było wprowadzenie w 1957 roku serii Li, która ukształtowała sylwetkę nowoczesnego skutera z charakterystycznymi liniami nadwozia i silnikiem chłodzonym wymuszonym obiegiem powietrza. Modele takie jak Li 150 czy luksusowy TV 175 (Turismo Veloce) przyniosły kolejne innowacje, w tym pierwszy na świecie seryjnie montowany w jednośladzie hamulec tarczowy (model TV Series 3)Vittorio Tessera, Lambretta: The Golden Years, Giorgio Nada Editore, 2018, s. 42–58, ISBN 978-8879117180..
Lambretty produkowano na licencji w wielu krajach: Argentynie, Brazylii, Chile, Kolumbii, Indiach i Hiszpanii, niekiedy pod innymi nazwami, m.in. w Ameryce Południowej czy w Hiszpanii. Ponadto maszyny wytwarzano licencyjnie we Francji (Fenwick), Niemczech (NSU), Tajwanie (Yulon), Kolumbii (Auteco) i Brazylii (Pasco). Amerykański dom handlowy importował model Li 125 i sprzedawał go pod marką własną RiversideRamirez, Marc (August 10, 1995). „Close To The Vespa”. Phoenix New Times. Retrieved 18 April 2016..
Model D, wyposażony w tylne zawieszenie na drążkach skrętnych, sprzedawał się w szczytowym okresie lepiej niż wszystkie pozostałe jednoślady łącznie. Popularność tę utrwaliła słynna fotografia Amerykańska dziewczyna we Włoszech (American Girl in Italy, 1951), na której widoczna jest kobieta na skuterze Lambretta otoczona przez włoskich mężczyznRuth Orkin Photo Archive, „American Girl in Italy, 1951”. Dostęp 2024..
W Wielkiej Brytanii Lambretta stała się jednym z centralnych elementów subkultury modsów w latach 60. Młodzi Brytyjczycy wybierali Lambretty, zwłaszcza modele TV i SX 200, jako wyraz nowoczesności i sprzeciwu wobec tradycyjnych, ciężkich motocykli. Skutery bogato doposażano w liczne lusterka, dodatkowe reflektory i akcesoria, dzięki czemu stały się rozpoznawalnym elementem pejzażu Londynu i Brighton tamtej epoki.
Lambretta rywalizowała z Vespą nie tylko na rynku, lecz także na torach wyścigowych. W 1951 roku fabryczny zawodnik Romolo Ferri ustanowił rekord prędkości dla skuterów, osiągając ponad 193 km/h na specjalnie przygotowanej maszynie Lambretta na torze w Montlhéry we FrancjiClassic Driver: Lambretta speed records. Accessed 2024.. Sukcesy wyścigowe zwiększały prestiż marki i przyciągały nowych nabywców.
Wraz ze wzrostem zamożności włoskiego społeczeństwa w okresie tzw. cudu gospodarczego (miracolo economico) połowy lat 50. Lambretta stała się symbolem nowej klasy średniej i nowoczesnego miejskiego stylu życia. Dla wielu Włochów skuter był pierwszym własnym pojazdem mechanicznym, oferującym mobilność wcześniej dostępną przede wszystkim najzamożniejszymGinsborg, Paul (2003). A History of Contemporary Italy: Society and Politics 1943–1988. Penguin Books, pp. 239–241..
Schyłek i zakończenie produkcji we Włoszech thumb|Fiat Multipla i Innocenti Lambretta na ekspozycji w Narodowym Muzeum Motoryzacji w Turynie
Główną przyczyną spadku popularności Lambretty we Włoszech pod koniec lat 60. był wzrost zamożności społeczeństwa i masowa dostępność tanich samochodów osobowych, zwłaszcza modelu Fiat 500. Skutery, traktowane wcześniej jako podstawowy środek transportu, zaczęły przegrywać z samochodami miejskimi, które oferowały większy komfort i lepszą ochronę przed warunkami atmosferycznymi. W warunkach malejącego popytu firma Innocenti zaczęła zmagać się z poważnymi problemami finansowymi.
Sytuację pogorszyło przejęcie marki przez koncern British Leyland Motor Corporation (BLMC). Nowi właściciele, skoncentrowani na produkcji samochodów, m.in. Innocenti Mini, nie inwestowali w rozwój nowych technologii dwukołowych. Dodatkowym obciążeniem były narastające konflikty z silnymi w regionie Mediolanu związkami zawodowymi oraz liczne strajki, które paraliżowały pracę zakładu w dzielnicy Lambrate.
Ostatecznie w 1971 roku BLMC podjęło decyzję o całkowitym wygaszeniu produkcji skuterów we Włoszech. Ostatni egzemplarz Lambretty, model GP/dl, zjechał z taśmy montażowej w kwietniu 1972 roku. W tym samym roku Scooters India Ltd. (SIL), państwowe przedsiębiorstwo z siedzibą w Lucknow (Uttar Pradesh), nabyło całość praw produkcyjnych i znakowych LambrettyVittorio Tessera, Innocenti Lambretta: The Complete History, Giorgio Nada Editore, 2012, s. 182–185, ISBN 978-8879115360..
Produkcja w Indiach thumb|Lambretta Li 150 Series I (1959) – model produkowany także przez Scooters India Ltd
Rząd indyjski przejął wyposażenie mediolańskiej fabryki Innocentiego z powodów podobnych do tych, które kierowały samym Innocentim po II wojnie światowej: kraj potrzebował taniego środka transportu przy wciąż słabo rozwiniętej infrastrukturze drogowej. (API) montowały sprowadzane z Włoch podzespoły Lambretty w Indiach już od lat 50., począwszy od modelu Ld o pojemności 48 cm³. Firma uzyskała licencję na produkcję modelu Li 150 Series 2, sprzedawanego pod marką Lambretta do około 1976 roku, a następnie przemianowanego na Lamby. API kontynuowała produkcję konstrukcji wywodzących się z Lambretty do lat 90., kończąc działalność w 1993 roku.