thumb|Próba jądrowa Castle Bravo (1954), najsilniejsza eksplozja przeprowadzona przez Stany Zjednoczone. Pojawienie się broni termonuklearnej zmieniło charakter strategii wojskowej Strategia nuklearna – dziedzina strategii wojskowej obejmująca doktryny użycia broni jądrowej, planowanie sił nuklearnych i politykę odstraszania. Pojęcie ukształtowało się po 1945 roku, gdy pojawienie się broni atomowej zmieniło charakter wojny: po raz pierwszy jedno państwo mogło zniszczyć drugie w ciągu kilku godzin, co uczyniło tradycyjne koncepcje zwycięstwa militarnego nieadekwatnymi.

Od lat 40. XX wieku strategia nuklearna ewoluowała od dążenia do przewagi nuklearnej, przez i wzajemne zagwarantowane zniszczenie (MAD), po współczesne debaty o ograniczonym użyciu broni jądrowej i roli nowych technologii.

Geneza w pracy The Absolute Weapon (1946) sformułował podstawową tezę strategii nuklearnej: w epoce atomowej głównym celem sił zbrojnych nie jest wygrywanie wojen, lecz zapobieganie im. Brodie był pierwszym analitykiem, który dostrzegł, że zdolność do zadania nieakceptowalnych strat w odwecie nuklearnym ma większą wartość strategiczną niż zdolność do pokonania przeciwnika na polu bitwy.

w artykule The Delicate Balance of Terror (1959) wykazał, że samo posiadanie broni jądrowej nie gwarantuje odstraszania. Odstraszanie wymaga zdolności do drugiego uderzenia, czyli przetrwania arsenału po przyjęciu ataku wyprzedzającego i skutecznego odwetu.

Thomas Schelling w Arms and Influence (1966) wprowadził rozróżnienie między siłą brutalną (brute force), która zdobywa, a siłą wymuszającą (coercive force), która grozi zniszczeniem i wymaga wiarygodności. Broń jądrowa jest narzędziem siły wymuszającej: jej wartość polega na groźbie użycia, nie na faktycznym zastosowaniu.

Główne doktryny Masowy odwet thumb|Prezydent Eisenhower i sekretarz stanu John Foster Dulles (1956), twórcy doktryny masowego odwetu Pierwszą sformalizowaną doktryną nuklearną Stanów Zjednoczonych był masowy odwet (ang. massive retaliation), ogłoszony przez sekretarza stanu Johna Fostera Dullesa w styczniu 1954 roku. Doktryna zakładała, że Stany Zjednoczone odpowiedzą na każdą agresję sowiecką uderzeniem nuklearnym na pełną skalę, niezależnie od charakteru prowokacji. Koncepcja ta była częścią polityki administracji Eisenhowera, która traktowała broń jądrową jako tańszą alternatywę dla kosztownych sił konwencjonalnych.

Krytycy, w tym Herman Kahn w On Thermonuclear War (1960), wskazywali na brak wiarygodności: Stany Zjednoczone nie mogły racjonalnie ryzykować wojny totalnej w odpowiedzi na ograniczony konflikt konwencjonalny w Europie czy Azji.

Elastyczna odpowiedź thumb|Robert McNamara, sekretarz obrony USA (1961–1968), twórca doktryny elastycznej odpowiedzi Sekretarz obrony Robert McNamara w 1961 roku zaproponował doktrynę (ang. flexible response), przyjętą przez NATO w 1967 roku. Zakładała ona stopniowaną eskalację od obrony konwencjonalnej, przez użycie taktycznej broni jądrowej, po strategiczny odwet nuklearny. Celem było przywrócenie wiarygodności odstraszania przez zapewnienie decydentom wielopoziomowych opcji reakcji zamiast jednego scenariusza totalnego zniszczenia.

W ramach elastycznej odpowiedzi McNamara początkowo promował strategię (ang. counterforce/no cities), zakładającą uderzenie wyłącznie w cele wojskowe z pominięciem miast. W 1965 roku porzucił tę koncepcję na rzecz strategii (ang. countervalue), celującej w potencjał przemysłowy i demograficzny przeciwnika.

Wzajemne zagwarantowane zniszczenie thumb|Głowice bojowe pocisku MX Peacekeeper podczas testu. Technologia MIRV umożliwiła przenoszenie wielu głowic na jednym pocisku

Doktryna wzajemnego zagwarantowanego zniszczenia (MAD) opierała się na założeniu, że obie strony dysponują arsenałem wystarczającym do zniszczenia przeciwnika nawet po przyjęciu pierwszego uderzenia. McNamara określił próg „zapewnionego zniszczenia” jako zdolność do zabicia 20–25% ludności przeciwnika i zniszczenia 50% jego potencjału przemysłowego. Stabilność MAD zależała od wzajemnej podatności na atak: każda próba obrony przeciwrakietowej lub budowy zdolności do pierwszego uderzenia destabilizowała równowagę.

Doktryna Schlesingera W 1974 roku sekretarz obrony James Schlesinger ogłosił zmianę polityki nuklearnej (), wprowadzając koncepcję ograniczonych opcji nuklearnych (ang. limited nuclear options). Memorandum NSDM-242 nakazywało planowanie selektywnych uderzeń w cele wojskowe przy zachowaniu zdolności do drugiego uderzenia, co miało umożliwić zakończenie konfliktu na niższym poziomie eskalacji.

Polityka nieużycia jako pierwszego Polityka nieużycia jako pierwszego (ang. no first use, NFU) zakłada zobowiązanie państwa nuklearnego do niestosowania broni jądrowej, o ile samo nie zostanie zaatakowane nuklearnie. Chińska Republika Ludowa deklaruje tę politykę od 1964 roku, Indie od 1998 roku. NATO i Stany Zjednoczone odrzucają NFU, argumentując, że groźba nuklearnej eskalacji jest konieczna do odstraszania konwencjonalnej agresji, szczególnie na flance wschodniej.

Współczesne zmiany Rewizja doktryny rosyjskiej (2024) W listopadzie 2024 roku prezydent Władimir Putin podpisał dekret aktualizujący rosyjską doktrynę nuklearną (Podstawy polityki państwowej Federacji Rosyjskiej w dziedzinie odstraszania nuklearnego). Dokument obniżył próg użycia broni jądrowej: wcześniejsza wersja z 2020 roku dopuszczała użycie w sytuacji zagrożenia „samego istnienia państwa”, a nowa formułacja pozwala na odpowiedź nuklearną w reakcji na agresję konwencjonalną stwarzającą „krytyczne zagrożenie dla suwerenności i/lub integralności terytorialnej” Rosji lub Białorusi.

Technologie destabilizujące thumb|Test prototypu pojazdu przechwytującego (EKV). Rozwój obrony przeciwrakietowej podważa stabilność opartą na wzajemnej podatności na atak Raport Chatham House z 2020 roku wskazał, że nowe technologie podważają fundamenty odstraszania nuklearnego. Cyberataki mogą zakłócić systemy dowodzenia i kontroli arsenału nuklearnego, broń hipersoniczna skraca czas decyzyjny, a sztuczna inteligencja wprowadza niepewność co do autonomii systemów wczesnego ostrzegania. Lieber i Press (2017) argumentowali, że rosnąca precyzja broni konwencjonalnej i nuklearnej, w połączeniu ze zmniejszającą się liczbą głowic wynikającą z traktatów rozbrojeniowych, zwiększa wykonalność zdolnego pozbawić przeciwnika zdolności do odwetu.

Odrębnym czynnikiem destabilizującym jest rozwój broni energii skierowanej (ang. directed-energy weapons), w tym laserów dużej mocy. Departament Obrony Stanów Zjednoczonych planuje osiągnięcie mocy laserów bojowych rzędu 500 kW do 2030 roku, a w dalszej perspektywie poziomu megawatowego. Systemy laserowe mogłyby w przyszłości umożliwić przechwytywanie pocisków balistycznych w fazie wznoszenia (ang. boost phase), co podważałoby zdolność do drugiego uderzenia w sposób analogiczny do obrony przeciwrakietowej, ale z zasadniczo niższym kosztem pojedynczego przechwycenia. Perspektywa skutecznej obrony przed pociskami balistycznymi opartej na broni energii skierowanej stawia pod znakiem zapytania stabilność opartą na wzajemnej podatności na atak, która od czasu Traktatu ABM stanowiła fundament równowagi nuklearnej.

Zobacz też teoria odstraszania taktyczna broń jądrowa parasol nuklearny Udostępnianie broni jądrowej w ramach NATO triada nuklearna

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Broń jądrowa