No first use (NFU, pol. nieużycie jako pierwszy) – polityka deklaratoryjna państwa nuklearnego polegająca na zobowiązaniu do niestosowania broni jądrowej jako pierwszego w konflikcie zbrojnym. Zgodnie z doktryną NFU broń jądrowa służy wyłącznie do odwetu na atak nuklearny, a jej posiadanie ma zapewnić zdolność do drugiego uderzenia. Politykę tę oficjalnie deklarują Chińska Republika Ludowa (od 1964 roku) i Indie (od 1999 roku).
NFU jest formą polityki deklaratoryjnej (ang. declaratory policy), odróżnianej od polityki operacyjnej (ang. employment policy), określającej faktyczne plany użycia broni. Zasadniczym problemem każdej deklaracji NFU jest jej weryfikowalność: polityka deklaratoryjna nie jest prawnie wiążąca i może zostać zmieniona w dowolnym momencie. Mimo to zwolennicy argumentują, że nawet niewiążąca deklaracja kształtuje oczekiwania i zawęża pole do eskalacji.
Państwa deklarujące NFU Chińska Republika Ludowa Chiny ogłosiły politykę NFU w 1964 roku, bezpośrednio po przeprowadzeniu pierwszego testu jądrowego. Deklaracja była bezwarunkowa: obejmowała zobowiązanie do niestosowania broni jądrowej jako pierwszego w jakichkolwiek okolicznościach oraz do nieużywania jej przeciwko państwom nienuklearnym i strefom bezatomowym. Pan Zhenqiang argumentował, że NFU pełni w chińskiej polityce potrójną funkcję: ogranicza koszty arsenału, wzmacnia pozycję Chin w dyplomacji rozbrojeniowej i zmniejsza ryzyko wyścigu zbrojeń.
Chińska polityka jest spójna z koncepcją minimalnego odstraszania (ang. minimum deterrence): arsenał jest mniejszy od amerykańskiego i rosyjskiego, a jego zadaniem jest zapewnienie zdolności do drugiego uderzenia. Cunningham i Fravel wykazali jednak, że Chiny mogą dopuszczać ograniczoną dwuznaczność co do warunków NFU w celu odstraszania konwencjonalnego ataku na własne siły nuklearne. Wiarygodność deklaracji jest kwestionowana w kontekście rozbudowy arsenału: według SIPRI Chiny mogą w nadchodzącej dekadzie osiągnąć liczbę ICBM porównywalną ze Stanami Zjednoczonymi lub Rosją.
Indie Indie ogłosiły politykę NFU w projekcie doktryny nuklearnej z 1999 roku, oficjalnie przyjętym w 2003 roku. Deklaracja zawiera zastrzeżenie dopuszczające użycie broni jądrowej w odpowiedzi na atak przy użyciu broni chemicznej lub biologicznej. Od 2019 roku trwa debata o rewizji: minister obrony Rajnath Singh zasugerował, że przyszłość NFU zależy od okoliczności. Kontekstem jest asymetria wobec Pakistanu, który rozwija taktyczną broń jądrową (pociski ) przeznaczoną do użycia przeciwko indyjskim siłom konwencjonalnym.
Państwa odrzucające NFU Stany Zjednoczone Stany Zjednoczone nigdy nie przyjęły polityki NFU. Podczas zimnej wojny doktryna NATO zakładała możliwość użycia broni jądrowej jako pierwszego w odpowiedzi na konwencjonalną agresję radziecką w Europie. W 2016 roku administracja Obamy rozważała przyjęcie NFU, lecz zrezygnowała pod wpływem sprzeciwu sojuszników i części gabinetu. Joe Biden w kampanii 2020 roku deklarował politykę sole purpose (wyłącznego celu), lecz po objęciu urzędu jej nie wprowadził. Pojęcie sole purpose różni się od NFU: opisuje uzasadnienie posiadania arsenału, ale nie stanowi zobowiązania do powstrzymania się od pierwszego użycia.
Rosja ZSRR przyjął politykę NFU w 1982 roku za Leonida Breżniewa; Rosja porzuciła ją w 1993 roku. W listopadzie 2024 roku prezydent Władimir Putin podpisał dekret obniżający próg użycia broni jądrowej: nowa doktryna dopuszcza odpowiedź nuklearną na agresję konwencjonalną stwarzającą „krytyczne zagrożenie dla suwerenności i/lub integralności terytorialnej" Rosji lub Białorusi.
Pozostałe mocarstwa NATO oficjalnie odrzuca NFU, utrzymując, że groźba eskalacji nuklearnej jest niezbędna do odstraszania agresji konwencjonalnej. Francja dopuszcza użycie broni jądrowej jako pierwszego w obronie „żywotnych interesów" państwa. Wielka Brytania prowadzi politykę celowej dwuznaczności, nie wykluczając ani nie potwierdzając możliwości pierwszego użycia. Pakistan otwarcie dopuszcza użycie broni jądrowej jako pierwszego w odpowiedzi na konwencjonalną agresję ze strony Indii i rozwija w tym celu taktyczną broń jądrową (pociski , doktryna ).
Debata strategiczna Zwolennicy NFU argumentują, że deklaracja zmniejsza ryzyko wojny jądrowej w wyniku błędnej oceny sytuacji (ang. miscalculation) lub fałszywego alarmu, eliminując presję na wyprzedzające użycie broni jądrowej. Tannenwald wskazywała, że formalizacja NFU wzmacnia normę nieużywania broni jądrowej ukształtowaną po 1945 roku, mającą znaczenie niezależnie od weryfikowalności deklaracji. Krytycy odpowiadają, że NFU osłabia odstraszanie i może skłonić sojuszników objętych parasolem nuklearnym do budowy własnych arsenałów. Cunningham i Fravel zwrócili uwagę na dodatkowy problem: państwo deklarujące NFU może utrzymywać zdolności operacyjne do pierwszego uderzenia, co podważa wartość sygnalizacyjną deklaracji.
Zobacz też broń jądrowa drugie uderzenie odstraszanie nuklearne parasol nuklearny pierwsze uderzenie strategia nuklearna taktyczna broń jądrowa
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Broń jądrowa Kategoria:Strategia nuklearna