mały|Państwa wschodniego Śródziemnomorza i Bliskiego Wschodu około 1200 roku p.n.e., u progu kryzysu – m.in. imperium hetyckie, egipskie Nowe Państwo, Asyria, Babilonia i ośrodki mykeńskie Upadek późnej epoki brązu (również kryzys albo załamanie późnej epoki brązu) – okres około 1200 roku p.n.e., w którym osłabła lub rozpadła się większość wielkich państw i ośrodków pałacowych późnej epoki brązu we wschodnim basenie Morza Śródziemnego i na starożytnym Bliskim Wschodzie. Objął przede wszystkim świat egejski, Anatolię, Cypr, Syrię, Lewant i Egipt. Wiele miast zniszczono lub opuszczono, a oparte na pałacach systemy administracji w części regionów zanikły. Przemiany te zamykają późną epokę brązu i otwierają epokę żelaza, choć ich najczęstsze datowanie na lata 1200–1150 p.n.e. jest raczej wygodnym przybliżeniem niż ścisłą, wspólną dla wszystkich regionów cezurą.
W czasie kryzysu ucierpiały m.in. państwo hetyckie w Anatolii i mykeński system pałacowy w Grecji – główne organizmy polityczne późnej epoki brązu – a niektóre miasta i ośrodki administracyjne zostały opuszczone, przekształcone albo zniszczone.
Nie był to jednak jednoczesny i całkowity koniec wszystkich społeczeństw regionu ani jednolita fala zniszczeń o tym samym mechanizmie. Nowe Państwo egipskie, Asyria i część miast Lewantu przetrwały w osłabionej lub przekształconej formie. W innych miejscach główną zmianą była raczej utrata administracji pałacowej, przesunięcie ośrodków władzy i zmiana sieci wymiany niż nagłe przerwanie osadnictwa. Zasięg zmian zależał m.in. od wcześniejszej roli pałacu, miejsca w sieciach wymiany oraz zdolności lokalnych społeczności do adaptacji. We współczesnej literaturze podkreśla się, że „upadek” miał różną skalę w zależności od regionu i często oznaczał transformację instytucji, kontaktów oraz form władzy. Starszy obraz jednej katastrofy niszczącej cały świat późnobrązowy uznaje się za zbyt uproszczony.
Zakres i chronologia mały|lang=pl|Mapa rejonów produkcji metali na starożytnym Bliskim Wschodzie (ujęcie ogólne, nieograniczone do schyłku epoki brązu). Dalekosiężny obieg surowców, zwłaszcza miedzi (m.in. z Cypru) i cyny, był jednym z filarów gospodarki pałacowej późnej epoki brązu, a zaburzenie tych sieci wymiany należy do dyskutowanych czynników kryzysu Późnobrązowy świat wschodniego Śródziemnomorza i części Bliskiego Wschodu obejmował sieć pałaców, miast, portów i szlaków wymiany. Łączyły one m.in. Grecję mykeńską, Anatolię, Cypr, Egipt, Lewant, Syrię i Mezopotamię. Pałac był w tym świecie nie tylko siedzibą władcy, lecz także ośrodkiem gospodarczym i administracyjnym: skupiał produkcję, magazynowanie i redystrybucję dóbr oraz prowadzenie archiwów, co w literaturze przedmiotu określa się mianem . W XIII wieku p.n.e. region tworzył powiązany, lecz nierówny układ dyplomatyczny i handlowy, w którym krążyły metale, wyroby luksusowe, zboże i ludzie. Nie był to jednak jeden scentralizowany system o identycznej roli wszystkich uczestników. W części analiz podkreśla się też rolę złożonej organizacji społeczno-politycznej i administracyjnej, widocznej m.in. w późnobrązowym świecie cypryjskim. Elity pałacowe były zależne od dalekosiężnych kontaktów, a to zwiększało podatność systemu na zakłócenia.
Samo istnienie takich powiązań nie oznaczało jednak, że wszystkie regiony reagowały identycznie ani że każda lokalna wspólnota była tak samo mocno włączona w sieć pałacową. Te same zerwania kontaktów, niedobory albo konflikty mogły w jednym miejscu doprowadzić do upadku pałacu, a w innym tylko do przestawienia lokalnej gospodarki i sieci wymiany.
W wielu państwach i wspólnotach ważną rolę odgrywała gospodarka pałacowa: produkcja, magazynowanie i dystrybucja części dóbr były skupione wokół dworu lub administracji centralnej. Taki model wzmacniał władzę elit i ułatwiał organizację specjalistycznej produkcji. W razie przerwania dostaw, utraty archiwów albo zniszczenia centrum administracyjnego skutki mogły jednak wykraczać poza samo zniszczone miasto. Administracja pałacowa nie wszędzie była przy tym równie rozbudowana ani równie skutecznie kontrolowała lokalne wspólnoty.
Najczęściej wskazywanym punktem odniesienia jest okres około 1200 roku p.n.e., choć poszczególne zmiany zaczynały się wcześniej, trwały dłużej i nie wszędzie przebiegały w tym samym tempie. Zakres 1200–1150 p.n.e. porządkuje więc dyskusję, ale nie wyznacza jednej wspólnej cezury. W literaturze archeologicznej łączy się ten okres m.in. z końcem pałaców mykeńskich, rozpadem państwa hetyckiego, osłabieniem egipskiej kontroli nad Lewantem, zmianami osadniczymi na Cyprze i w Syrii oraz z przejściem od późnej epoki brązu do wczesnej epoki żelaza.
Chronologii tej nie należy jednak rozumieć jako jednej daty granicznej ani jako dowodu równoczesności wszystkich przemian. W jednych regionach kluczowe zmiany widoczne są jeszcze w XIII wieku p.n.e., w innych zaś proces reorganizacji trwał przez XII wiek p.n.e. i dopiero stopniowo doprowadził do nowych układów w epoce żelaza.
Równie istotne jest ograniczenie geograficzne pojęcia: opisuje ono przede wszystkim powiązany świat wschodniego Śródziemnomorza i Bliskiego Wschodu, a nie kryzys, który z konieczności dotknąłby w epoce brązu wszystkie regiony Eurazji. W szerszych ujęciach do dyskusji bywają włączane także obszary sąsiednie, m.in. libijskie pogranicze Egiptu oraz – w starszych hipotezach o pochodzeniu najeźdźców – Bałkany, jednak rdzeń zjawiska pozostaje związany ze wschodnim Śródziemnomorzem i Bliskim Wschodem. Z tego powodu w syntetycznych ujęciach coraz częściej odróżnia się „upadek” jako koniec określonych instytucji późnobrązowych od szerszego procesu przechodzenia lokalnych społeczności do różnych form wczesnej epoki żelaza. Takie rozróżnienie pozwala nie utożsamiać samego końca wybranych pałaców i archiwów z pełną zmianą epoki, która w różnych regionach obejmowała odmienne rytmy osadnictwa, produkcji i kontaktów.
Przebieg regionalny Kryzys przebiegał w poszczególnych regionach bardzo różnie i nie da się go sprowadzić do jednej chronologii – poszczególne stanowiska wymagają osobnego datowania. + Regionalne zróżnicowanie kryzysu Region Główna zmiana Charakter kryzysu Ciągłość po kryzysie Anatolia rozpad państwa hetyckiego, opuszczenie Hattusy polityczny i administracyjny ośrodki i aramejskie Świat egejski koniec pałaców mykeńskich i pisma linearnego B administracyjny, osadniczy część osadnictwa trwała; długie przejście Egipt osłabienie kontroli Nowego Państwa nad Lewantem militarny i gospodarczy państwo przetrwało Lewant południowy brak jednoczesnej fali spaleń, lokalne epizody selektywny, rozciągnięty w czasie odbudowa i dalszy obieg metali Syria i Ugarit gwałtowny koniec Ugaritu lokalnie gwałtowny, nie powszechny Karkemisz i inne ośrodki z ciągłością Mezopotamia nierówny wpływ kryzysu polityczny, nie powszechny upadek przetrwało Cypr reorganizacja ośrodków selektywna transformacja Pafos i Kition z ciągłością; Enkomi → Salamina
Anatolia mały|Brama Sfinksów w Hattusie, stolicy państwa hetyckiego. Miasto opuszczono u schyłku epoki brązu, a jego późniejsze spalenie nie musi oznaczać nagłego zdobycia funkcjonującej metropolii W Anatolii późnobrązowe państwo Hetytów utraciło dawną spójność polityczną. W ostatniej fazie imperium Suppiluliuma II podejmował jeszcze wyprawy morskie, m.in. przeciwko Cyprowi, co pokazuje, że państwo hetyckie wciąż było zdolne do dalekosiężnych działań mimo pogarszającej się sytuacji politycznej regionu. Dokumenty wskazują przy tym na długotrwałą rywalizację o tron między władcami Hattusy (Tudhalija IV, Suppiluliuma II) a Kuruntą, władcą Tarhuntassy w Cylicji, co dodatkowo osłabiało spójność państwa od wewnątrz. Stolica w Hattusie została opuszczona, a jej późniejsze spalenie nie musi świadczyć o nagłym zdobyciu funkcjonującej metropolii. Badania wskazują, że miasto mogło być już w dużej mierze ewakuowane przed zniszczeniem.
Dawne centrum imperialne przestało funkcjonować jako wielkie mocarstwo, ale nie oznaczało to zaniku wszystkich tradycji politycznych Anatolii: w epoce żelaza w południowej Anatolii i północnej Syrii istniały lokalne państwa nowohetyckie, które przejmowały i przekształcały część dziedzictwa hetyckiego w nowych układach politycznych. Część opracowań wiąże ten okres także z ruchami ludności w Anatolii, w tym z pojawieniem się Frygów, choć takie migracje należy traktować jako element szerszej reorganizacji regionu, a nie samodzielne wyjaśnienie upadku państwa hetyckiego.
Świat egejski mały|Ruiny mykeńskiej cytadeli w Tyrynsie, jednym z głównych ośrodków pałacowych Grecji. Po zniszczeniach u schyłku epoki brązu ośrodek nie został trwale opuszczony. Widoczne są tam ślady odbudowy i dalszego osadnictwa W świecie egejskim kryzys objął system pałaców mykeńskich. W ośrodkach takich jak Mykeny, Tyryns czy Pylos doszło do zniszczeń lub głębokich zmian organizacyjnych. Po rozpadzie administracji pałacowej nastąpił okres mniejszej złożoności politycznej i gospodarczej. Losy tych ośrodków nie były jednak identyczne: w Mykenach i Tyrynsie po fazach zniszczeń widoczne są próby odbudowy i dalsze osadnictwo, natomiast Pylos bywa przywoływane jako wyraźniejszy przykład gwałtownego pożaru około 1180 roku p.n.e.
Jeszcze przed właściwym załamaniem w części ośrodków widać oznaki napięć: rozbudowę fortyfikacji w Mykenach, Tyrynsie i w warownym Gli oraz ślady pogarszającej się sytuacji gospodarczej – nadmierną eksploatację gruntów ornych i pogorszoną jakość zbiorów pszenicy i jęczmienia. Wcześniejsze zniszczenia nie były przy tym równoczesne i nie musiały mieć wspólnej przyczyny – uszkodzenia w Mykenach wiąże się raczej z trzęsieniem ziemi niż z wojną. Klasyczne podręcznikowe wyjaśnienie, wiążące upadek świata mykeńskiego z najazdem Dorów, jest dziś odrzucane na podstawie danych archeologicznych. Także hipoteza najeźdźców przybyłych z północy nie ma mocnego oparcia w materiale wykopaliskowym. Samo załamanie dotknęło wielu głównych ośrodków lądowej Grecji – obok Myken, Tyrynsu i Pylos także , Teby, i – ze śladami gwałtownego zniszczenia, często z pożarem. Wraz z upadkiem pałaców zniknęły charakterystyczne dla nich instytucje i wytwory: użycie pisma linearnego B i pieczęci, malarstwo ścienne, obróbka kości słoniowej i wyrób luksusowych naczyń, a nowi władcy nie dysponowali już środkami na monumentalne budownictwo dawnej skali. Zarazem zachowane tabliczki w piśmie linearnym B wskazują, że sama administracja pałacowa działała normalnie aż do końca, a ostateczne zniszczenie pałaców około 1190 roku p.n.e. nastąpiło nagle – w Tebach część tabliczek wypalił pożar, gdy glina była jeszcze wilgotna. W Beocji, po zniszczeniu Gli i Orchomenos, przestał działać mykeński system osuszający jezioro Kopais, a tamtejsze stanowiska osadnicze z późnej epoki brązu zostały zalane.