Kriokonserwacja oocytów, także: krioprezerwacja oocytów (ang. oocyte cryopreservation, potocznie egg freezing, „mrożenie komórek jajowych”) – procedura medyczna polegająca na pobraniu, przygotowaniu i długotrwałym przechowywaniu niezapłodnionych oocytów (komórek jajowych) w bardzo niskiej temperaturze w celu ich późniejszego wykorzystania w technikach wspomaganego rozrodu. Współcześnie podstawową techniką kriokonserwacji ludzkich oocytów jest szybkie chłodzenie, najczęściej określane jako witryfikacja, które prowadzi do przejścia roztworu w stan szklisty i ogranicza tworzenie kryształów lodu uszkadzających komórkę.
Kriokonserwację oocytów stosuje się w zachowaniu płodności przed leczeniem mogącym uszkadzać jajniki, w niektórych procedurach zapłodnienia pozaustrojowego, w dawstwie komórek jajowych oraz jako planowaną kriokonserwację przed przewidywanym spadkiem płodności związanym z wiekiem. W ostatnim z tych zastosowań opisywane motywacje obejmują między innymi brak stabilnego partnera, obawę przed spadkiem płodności wraz z wiekiem oraz potrzebę zyskania czasu na decyzję o rodzicielstwie.
Terminologia W piśmiennictwie medycznym kriokonserwacja oocytów oznacza przechowywanie niezapłodnionych komórek jajowych w bardzo niskiej temperaturze, natomiast witryfikacja jest jedną z metod ich zamrażania. W praktyce klinicznej zamraża się zwykle dojrzałe oocyty w metafazie II, ponieważ są one przygotowane do zapłodnienia po rozmrożeniu.
Określenie „mrożenie komórek jajowych” jest nazwą potoczną. Nie obejmuje ono całego procesu klinicznego, który składa się z kwalifikacji, , pobrania oocytów, oceny laboratoryjnej, zamrożenia, przechowywania oraz późniejszego rozmrożenia i wykorzystania komórek w procedurze rozrodu wspomaganego medycznie.
Historia Pierwsze ciąże po kriokonserwacji ludzkich oocytów opisywano w latach 80. XX wieku, jednak początkowo skuteczność metody była ograniczona. Jednym z głównych problemów było powstawanie kryształów lodu, które mogły uszkadzać dużą, bogatą w wodę komórkę jajową.
Rozwój witryfikacji oraz udoskonalenie technik laboratoryjnych zwiększyły kliniczną użyteczność kriokonserwacji oocytów. W 2012 roku przestało uznawać kriokonserwację oocytów za metodę eksperymentalną w wybranych wskazaniach, wskazując jednocześnie na konieczność informowania pacjentek o ograniczeniach skuteczności i danych długoterminowych.
Wskazania Jednym z głównych wskazań do kriokonserwacji oocytów jest zachowanie płodności przed leczeniem, które może uszkadzać funkcję jajników. Dotyczy to między innymi części pacjentek onkologicznych przed chemioterapią, radioterapią lub innym . W takich sytuacjach decyzja wymaga indywidualnej oceny wieku, rozpoznania, pilności leczenia choroby podstawowej, przewidywanego ryzyka utraty płodności oraz możliwości przeprowadzenia stymulacji jajników.
Metoda może być także rozważana u pacjentek z chorobami niezłośliwymi lub przed planowanymi procedurami mogącymi zmniejszyć rezerwę jajnikową, na przykład w wybranych przypadkach endometriozy albo leczenia wymagającego usunięcia lub uszkodzenia tkanki jajnika.
Kriokonserwację oocytów stosuje się również w procedurach dawstwa komórek jajowych oraz w niektórych sytuacjach organizacyjnych związanych z leczeniem niepłodności. Odrębną grupę stanowi planowana kriokonserwacja oocytów, wykonywana przed przewidywanym spadkiem płodności związanym z wiekiem. W tym przypadku zaleca się przedstawienie pacjentce realnych szans powodzenia, zależnych między innymi od wieku i doświadczenia ośrodka, a także kosztów, ograniczeń oraz niepewności związanych z późniejszym wykorzystaniem zamrożonych oocytów.
Przebieg procedury Procedura rozpoczyna się od kwalifikacji medycznej i omówienia celu kriokonserwacji. W przypadku pacjentek wymagających pilnego leczenia, na przykład onkologicznego, zaleca się współpracę zespołu prowadzącego leczenie choroby podstawowej z zespołem leczenia niepłodności, tak aby nie opóźniać terapii zasadniczej ponad konieczny czas.
Przed pobraniem oocytów najczęściej wykonuje się kontrolowaną stymulację jajników. Jej celem jest uzyskanie większej liczby dojrzałych komórek jajowych w jednym cyklu. W pilnych cyklach zabezpieczenia płodności wytyczne wskazują możliwość zastosowania stymulacji typu random-start, rozpoczynanej niezależnie od fazy cyklu, a w wybranych sytuacjach także . W polskich materiałach informacyjnych dla pacjentów onkologicznych podaje się, że przygotowanie hormonalne przed zamrożeniem komórek jajowych trwa zwykle około 10–14 dni.
Po stymulacji oocyty pobiera się z pęcherzyków jajnikowych i ocenia w laboratorium embriologicznym. Do kriokonserwacji wybiera się najczęściej oocyty dojrzałe. Po rozmrożeniu komórki jajowe mogą zostać zapłodnione w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego, zwykle z użyciem ICSI, a powstałe zarodki mogą być następnie hodowane i przeniesione do jamy macicy zgodnie z zasadami leczenia niepłodności.
Techniki kriokonserwacji Historycznie stosowano powolne zamrażanie, w którym materiał biologiczny schładza się stopniowo. Metoda ta była trudna do zastosowania w przypadku oocytów, ponieważ duża zawartość wody i szczególna budowa komórki jajowej zwiększają podatność na uszkodzenia podczas tworzenia kryształów lodu.
Witryfikacja polega na bardzo szybkim schłodzeniu oocytu po krótkiej ekspozycji na roztwory krioprotekcyjne. Celem procedury jest uzyskanie stanu szklistego, bez krystalizacji wody. Skuteczność witryfikacji zależy od jakości procedury laboratoryjnej, szybkości chłodzenia i ogrzewania, rodzaju nośników, doświadczenia personelu oraz kontroli jakości w ośrodku.
W przeglądzie Cochrane porównującym witryfikację z powolnym zamrażaniem wskazano, że witryfikacja prawdopodobnie zwiększa odsetek ciąż klinicznych w porównaniu z powolnym zamrażaniem, choć dane dotyczące dalszych punktów końcowych, takich jak ciąża zakończona urodzeniem, były ograniczone. Późniejszy przegląd systematyczny i metaanaliza obejmujące oocyty, zarodki i blastocysty w technikach wspomaganego rozrodu również wskazywały na przewagę witryfikacji i ogrzewania pod względem przeżywalności materiału oraz części wyników klinicznych w stosunku do nad starszego powolnego zamrażania i rozmrażania (przy zastrzeżeniu ograniczonej jakości dostępnych danych).
Warunki i czas przechowywania Po zakończeniu witryfikacji oocyty przechowuje się w oznakowanych nośnikach umieszczonych w zbiornikach z ciekłym azotem. Próbki mogą być utrzymywane w fazie ciekłej albo gazowej azotu. Przy zanurzeniu w ciekłym azocie temperatura wynosi około –196 °C, a w fazie gazowej zwykle –150 °C lub mniej. Wybór systemu przechowywania jest elementem procedur laboratoryjnych i wymaga monitorowania poziomu azotu, temperatury, identyfikacji próbek oraz planu postępowania w razie awarii.
Ryzyko utraty przechowywanych oocytów wiąże się przede wszystkim z utratą stabilnych warunków kriogenicznych, uszkodzeniem zbiornika, błędnym oznakowaniem, nieprawidłową inwentaryzacją albo pomyłką podczas przenoszenia materiału. Z tego względu zaleca się ograniczenie dostępu do zbiorników do uprawnionego personelu, regularną kontrolę poziomu ciekłego azotu lub ciągły monitoring, stosowanie alarmów oraz dostępność zapasowego zbiornika lub miejsca do awaryjnego przeniesienia próbek.
Czas magazynowania zależy nie tylko od technicznej możliwości utrzymywania oocytów w temperaturze kriogenicznej, lecz także od regulacji prawnych, zgód osoby, od której pochodzi materiał, oraz umowy z . Wytyczne ESHRE wskazują, że regulacje dotyczące czasu przechowywania materiału rozrodczego są w Europie bardzo zróżnicowane; w części państw stosuje się limity czasu, a w części także górny wiek osoby, u której materiał ma zostać wykorzystany. W Polsce ustawa o leczeniu niepłodności definiuje przechowywanie jako utrzymywanie komórek rozrodczych lub zarodków we właściwie kontrolowanych warunkach do chwili ich dystrybucji i zastosowania u ludzi. Przewiduje także zawarcie umowy o przechowywanie komórek rozrodczych lub zarodków, określającej między innymi uprawnienia w zakresie przechowywania i przekazywania materiału, bank przejmujący materiał w razie likwidacji albo zaprzestania działalności banku, sposób finansowania i koszt przechowywania, a w przypadku zarodków także termin przechowywania.
Dane kliniczne dotyczące wpływu bardzo długiego przechowywania oocytów pozostają ograniczone, ponieważ część zamrożonych komórek jajowych nigdy nie zostaje wykorzystana w leczeniu. W badaniu retrospektywnym obejmującym 5995 witryfikowanych oocytów przechowywanych przez 0–11 lat nie stwierdzono, aby czas krioprzechowywania, po uwzględnieniu czynników zakłócających, pogarszał przeżywalność po ogrzaniu, zapłodnienie, rozwój do stadium blastocysty, odsetek zarodków euploidalnych ani wyniki ciążowe. Długi czas przechowywania nie znosi jednak innych ograniczeń metody, w szczególności wpływu wieku w chwili pobrania oocytów, liczby zamrożonych dojrzałych komórek jajowych oraz jakości procedur laboratoryjnych.
Skuteczność i ograniczenia Kriokonserwacja oocytów nie gwarantuje urodzenia dziecka. Szansa powodzenia zależy między innymi od wieku w momencie pobrania oocytów, liczby zamrożonych dojrzałych komórek jajowych, wskazania do procedury, jakości laboratorium, późniejszego przeżycia oocytów po rozmrożeniu, zapłodnienia i rozwoju zarodków.
Dane dotyczące dawstwa oocytów i części procedur zapłodnienia pozaustrojowego wskazują, że wyniki po wykorzystaniu zamrożonych oocytów mogą być porównywalne z wynikami po użyciu oocytów świeżych w określonych warunkach klinicznych. Jednocześnie w odniesieniu do planowanej kriokonserwacji oocytów baza dowodowa jest bardziej ograniczona, zwłaszcza gdy ocenia się indywidualne prawdopodobieństwo urodzenia dziecka po latach przechowywania komórek jajowych.
Europejskie wytyczne zalecają, aby osoby rozważające kriokonserwację oocytów informować o danych właściwych dla danego ośrodka, ograniczeniach skuteczności oraz możliwych kosztach, korzyściach i konsekwencjach długoterminowych. U pacjentek onkologicznych wyniki mogą różnić się od wyników uzyskiwanych w populacji leczonej wyłącznie z powodu niepłodności, ponieważ wpływają na nie choroba podstawowa, pilność leczenia i stan rezerwy jajnikowej.
Bezpieczeństwo Procedura wiąże się z etapami typowymi dla leczenia metodami wspomaganego rozrodu, w tym ze stymulacją jajników i zabiegiem pobrania oocytów. Przed jej wykonaniem konieczna jest więc kwalifikacja lekarska, omówienie przeciwwskazań oraz przedstawienie możliwych powikłań i ograniczeń.
W laboratorium istotne znaczenie ma ograniczenie ryzyka uszkodzenia oocytów przez krioprotektanty, temperaturę, nieprawidłowe tempo chłodzenia lub ogrzewania oraz niewłaściwe przechowywanie. Wytyczne zwracają uwagę na znaczenie przeszkolenia personelu, standaryzacji procedur i kontroli jakości. W odniesieniu do systemów otwartych, w których próbka ma kontakt z ciekłym azotem, opisywano teoretyczne ryzyko zanieczyszczenia krzyżowego, jednak w piśmiennictwie dotyczącym rozrodu wspomaganego nie odnotowano potwierdzonego przeniesienia choroby na człowieka w tym mechanizmie.
W planowanej kriokonserwacji oocytów podkreśla się także potrzebę rzetelnego informowania o niepewnościach dotyczących długoterminowych wyników, w tym o ograniczonym zakresie danych odnoszących się do późniejszego zdrowia potomstwa w bardzo długiej perspektywie.
Aspekty prawne i organizacyjne w Polsce W Polsce zagadnienia związane z pobieraniem, przetwarzaniem, przechowywaniem i dystrybucją komórek rozrodczych oraz zarodków są regulowane przepisami dotyczącymi leczenia niepłodności i medycznie wspomaganej prokreacji. Ustawa o leczeniu niepłodności określa między innymi warunki dawstwa, pobierania, przetwarzania, testowania, przechowywania i dystrybucji komórek rozrodczych oraz zarodków przeznaczonych do zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji, a wśród elementów leczenia niepłodności wymienia zabezpieczenie płodności na przyszłość.