Sztuka mikrobiologiczna, także: agar art (ang. microbial art; potocznie: „malowanie bakteriami”) – forma bio artu i praktyka dydaktyczno-popularyzatorska polegająca na tworzeniu obrazów przez hodowlę mikroorganizmów według zaplanowanych wzorów. Najczęściej wykorzystuje się do tego bakterie i drożdże, które nanoszone są na podłoże hodowlane, zwykle agar w szalce Petriego; mikroorganizmy pełnią rolę „farby”, a podłoże rolę „płótna”.mały|Plażowy pejzaż utworzony z kolonii bakterii ekspresjonujących białka fluorescencyjne (2006) mały|Przykład sztuki agarowej wykonanej na szalce Petriego
Sztuka mikrobiologiczna różni się od tradycyjnych technik plastycznych tym, że kompozycja ujawnia się stopniowo w wyniku wzrostu kolonii. Prace są zmienne w czasie: mikroorganizmy rozrastają się, konkurują o składniki odżywcze, a barwy mogą się nasilać, blaknąć albo zanikać. Termin agar art odnosi się zwłaszcza do prac wykonywanych na podłożu agarowym, natomiast bacterial art bywa używany dla prac wykonywanych z użyciem bakterii.
Technika W podstawowej odmianie twórca przenosi wybrane kolonie mikroorganizmów na przygotowaną płytkę agarową za pomocą ezy, wymazówki albo innego narzędzia laboratoryjnego. Efekt końcowy zależy od wykorzystanych szczepów, rodzaju podłoża, temperatury i czasu inkubacji.
Barwy uzyskuje się przez dobór naturalnie zabarwionych drobnoustrojów, przez wykorzystanie podłoży różnicujących, w których kolor zależy od przemian metabolicznych mikroorganizmów, albo przez organizmy zmodyfikowane genetycznie. W części prac używa się szczepów wytwarzających , widoczne w odpowiednim oświetleniu.
Warianty przeznaczone do pokazów i edukacji prowadzi się w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Ze względu na żywy charakter materiału problemem pozostaje trwałość dzieł; w literaturze opisuje się m.in. zamykanie gotowych płytek w żywicy epoksydowej, choć barwy biologiczne mogą z czasem ulegać zmianom.
Historia Za jednego z najczęściej wskazywanych prekursorów sztuki bakteryjnej uważa się Alexandra Fleminga. Fleming tworzył obrazy z bakterii o różnych naturalnych pigmentach, dobierając gatunki i czas posiewu tak, aby kolonie osiągały pożądane zabarwienie w zbliżonym momencie. American Society for Microbiology opisuje go jako pioniera sztuki mikrobiologicznej; sześć jego prac odtworzono w materiałach ilustracyjnych biografii Fleminga autorstwa André Maurois, a sam Fleming przedstawił krótki referat techniczny dotyczący tej praktyki podczas II Międzynarodowego Kongresu Mikrobiologicznego w Londynie w 1936 roku.
Od końca XX wieku prace oparte na żywych drobnoustrojach zaczęto wiązać z bio artem i projektami realizowanymi wspólnie przez artystów oraz badaczy. Współczesne realizacje mogą wykorzystywać nie tylko pigmenty kolonii, lecz także bioluminescencję, inżynierię genetyczną, obrazy poklatkowe i kontrolę warunków wzrostu.
Konkursy i edukacja Jednym z ważniejszych wydarzeń popularyzujących tę praktykę jest organizowany przez American Society for Microbiology. Konkurs został uruchomiony w 2015 roku i służy prezentowaniu różnorodności mikroorganizmów przez działania artystyczne.
Sztuka mikrobiologiczna jest także wykorzystywana w dydaktyce laboratoryjnej, ponieważ łączy projektowanie wzoru, hodowlę mikroorganizmów i obserwację wyniku doświadczenia. W jednym z badań dotyczących zajęć typu CURE (ang. course-based undergraduate research experience, zajęcia badawcze włączone w kurs akademicki) autorzy opisali agar art jako aktywność angażującą studentów w projektowanie doświadczeń mikrobiologicznych.
Sztuka mikrobiologiczna w Polsce W polskich materiałach popularnonaukowych i akademickich sztuka mikrobiologiczna bywa opisywana jako „malowanie bakteriami” albo „Agar Art”. W 2022 roku Martyna Pietrzak, studentka Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, została zakwalifikowana jako jedyna osoba z Polski do konkursu Agar Art organizowanego przez American Society for Microbiology. Przygotowała bakteryjne portrety naukowców związanych z mikrobiologią – Roberta Kocha, Ludwika Pasteura i Odona Bujwida. Jej praca została wymieniona przez ASM wśród zwycięskich prac regionu europejskiego w kategorii profesjonalnej konkursu z 2022 roku.
W 2023 roku Politechnika Białostocka opisała pracę inżynierską Patrycji Krystkiewicz poświęconą wykorzystaniu podłóż bakteriologicznych do celów diagnostycznych i edukacyjnych. Elementem projektu była kolekcja obrazów mikrobiologicznych wykonanych z bakterii wyizolowanych z powietrza, wody i gleby.
Warsztaty i pokazy agar artu prowadziły również jednostki uczelni medycznych. Zakład Mikrobiologii i Laboratoryjnej Immunologii Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi organizował zajęcia podczas konferencji 2024, wykorzystując m.in. agar MacConkeya i bakterie różniące się zdolnością rozkładu laktozy. We Wrocławiu Studenckie Koło Naukowe Mikrobiologii Farmaceutycznej przy tamtejszym Uniwersytecie Medycznym przygotowało laboratoryjny kurs „Zamiast farb – bakterie” na aukcję Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.
Znaczenie i ograniczenia Autorzy przeglądu z 2023 roku wskazują, że sztuka bakteryjna może być narzędziem edukacji i komunikacji naukowej, pomagającym przedstawiać bakterie nie tylko jako patogeny, lecz także jako organizmy istotne ekologicznie i kulturowo. Jej ograniczenia wynikają z potrzeby dostępu do zaplecza laboratoryjnego, kontroli bezpieczeństwa biologicznego, zmienności żywych hodowli oraz problemów z długotrwałym zachowaniem barw i kształtów.
Przypisy
Kategoria:Sztuka współczesna Kategoria:Mikrobiologia