mały|W 2020 roku Luksemburg stał się pierwszym państwem, które zapewniło bezpłatny na całym swoim terytorium.
Bezpłatny transport publiczny, także jako transport publiczny bez opłat lub transport publiczny z taryfą zerową – transport publiczny finansowany w całości ze środków innych niż opłaty za przejazd pobierane od pasażerów. Może być finansowany przez władze państwowe, regionalne lub lokalne z podatków, a także przez komercyjny sponsoring przedsiębiorstw.
W literaturze jako pierwszy odnotowany przypadek pełnego systemu bezpłatnego transportu publicznego wskazywane jest miasto Commerce w aglomeracji Los Angeles, gdzie rozwiązanie wprowadzono w 1962 roku. W Europie za jeden z pierwszych eksperymentów tego typu uznaje się system wprowadzony w 1971 roku w Colomiers pod Tuluzą. 29 lutego 2020 roku Luksemburg stał się pierwszym państwem na świecie, które zniosło opłaty za cały transport publiczny w kraju, obejmujący autobusy, tramwaje i pociągi. 1 października 2022 roku Malta wprowadziła bezpłatny transport publiczny na większości tras, jednak w przeciwieństwie do Luksemburga rozwiązanie to objęło wyłącznie mieszkańców. W Polsce zakres pojęcia zależy od przyjętej definicji. Za jeden z najwcześniejszych przykładów uznaje się Ząbki, gdzie od 2011 roku funkcjonowały bezpłatne linie dla zameldowanych mieszkańców. W ujęciu powszechnej komunikacji miejskiej bez opłat dla pasażerów często wskazywane są Żory, gdzie Bezpłatna Komunikacja Miejska została uruchomiona 1 maja 2014 roku.
W praktyce nowe lub pilotażowe usługi publicznego transportu zbiorowego bywają uruchamiane czasowo bez opłat, aby zachęcić mieszkańców do korzystania z danego połączenia albo ocenić jego funkcjonowanie przed podjęciem decyzji o dalszym kształcie oferty. W Skawinie bezpłatna linia autobusowa 773 została opisana jako pilotaż, który miał sprawdzić zainteresowanie mieszkańców i zachęcić ich do rezygnacji z samochodu na rzecz autobusu. W gminie Lubicz bezpłatną linię 107 określono jako pilotaż prowadzony równolegle z analizą możliwości finansowych i logistycznych uruchomienia kolejnych bezpłatnych połączeń. Nowa linia 44 Wodzisławskiej Komunikacji Powiatowej w pierwszym miesiącu funkcjonowania była dostępna dla pasażerów bez opłat. W polskim systemie publicznego transportu zbiorowego ustalanie opłat za przewóz należy do zadań związanych z organizowaniem publicznego transportu zbiorowego, a przewozy o charakterze użyteczności publicznej mogą być finansowane m.in. ze środków własnych jednostki samorządu terytorialnego będącej organizatorem oraz z wpływów ze sprzedaży biletów.
Odrębną kategorię stanowią bezpłatne przewozy organizowane przez podmioty prywatne, zwłaszcza sklepy, centra handlowe i pracodawców. W Polsce funkcjonowały m.in. bezpłatne linie handlowe, nazywane także liniami hipermarketowymi, dowożące klientów do sklepów lub centrów handlowych; takie połączenia opisywano m.in. w Łodzi, Katowicach, Grudziądzu i Lublinie. Podobną funkcję pełnią przewozy pracownicze; Amazon informuje o bezpłatnym transporcie do i z pracy dla pracowników w wybranych lokalizacjach w Polsce.
Typy Systemy miejskie mały|Mieszkańcy Tallinna głosowali 24 marca 2012 roku w sprawie bezpłatnego transportu publicznego. Lokal wyborczy mieścił się w zabytkowym tramwaju Gotha G4-61.
Kilka średniej wielkości miast europejskich i wiele mniejszych miejscowości na świecie przekształciło swoje sieci transportu publicznego w systemy bez opłat. Jednym z ważnych przykładów jest Hasselt w Belgii, gdzie opłaty zniesiono w 1997 roku, a do 2006 roku potok pasażerski był według władz miasta nawet „13 razy wyższy”. Tallinn, stolica Estonii licząca ponad 420 000 mieszkańców, wprowadził bezpłatny transport publiczny w 2013 roku po głosowaniu mieszkańców.
W amerykańskim stanie Waszyngton 14 wiejskich systemów transportu publicznego w latach 20. XXI wieku wprowadziło stałą albo pilotażową politykę taryfy zerowej. Od września 2022 roku przejazdy dla pasażerów w wieku do 18 lat są bezpłatne w większości lokalnych i międzymiastowych systemów transportu publicznego w tym stanie. Program był częścią szerszego stanowego pakietu transportowego i objął także międzymiastowe pociągi Amtrak obsługiwane przez stan oraz system .
Charków na Ukrainie, liczący 1 420 000 mieszkańców, jest jednym z największych miast na świecie z bezpłatnym transportem publicznym dla wszystkich pasażerów; rozwiązanie to wprowadzono tam w 2022 roku.
Od 2025 roku transport lokalny w Belgradzie, mieście liczącym 1 380 000 mieszkańców, jest bezpłatny.
Usługi lokalne W lipcu 2017 roku Dubaj zapowiedział krótkookresowe bezpłatne usługi autobusowe w wybrane dni.
W niektóre rządy plemienne oferują bezpłatne przewozy autobusowe na swoich rezerwatach, m.in. na rezerwatach , , i .
Pomoc w sytuacjach nadzwyczajnych Podczas klęsk żywiołowych, pandemii i innych sytuacji kryzysowych obejmujących dany obszar niektóre podmioty organizujące transport publiczny czasowo oferują przewozy bez opłat.
Stany Zjednoczone , system kolei aglomeracyjnej, czasowo oferował bezpłatne przewozy osobom potrzebującym alternatywnego środka transportu podczas pożarów w 2017 roku i w 2019 roku.
Niektóre agencje, w tym i , oferują bezpłatny transport publiczny podczas , aby ograniczyć liczbę pojazdów na ulicach.
Pandemia COVID-19 Podczas pandemii COVID-19 kilka agencji zawiesiło pobieranie opłat, aby ograniczyć obawy związane z możliwością przenoszenia wirusa przez powierzchnie, zapobiec bliskiemu kontaktowi podróżnych z pracownikami albo umożliwić wsiadanie do pojazdów tylnymi drzwiami. Były to przede wszystkim agencje w mniejszych miastach, w których wskaźnik pokrycia kosztów wpływami z biletów był niski, dzięki czemu mogły wdrożyć taką politykę bez dużego spadku przychodów. W badaniu dotyczącym geograficznego i demograficznego zróżnicowania pobierania opłat podczas pandemii stwierdzono, że w tym okresie 63,5% spośród 263 analizowanych agencji transportu publicznego zawiesiło pobieranie opłat. Geograficznie zniesienie opłat było powszechne wokół takich ośrodków miejskich jak San Francisco, Los Angeles, Seattle i Nowy Jork.
Poziom stanowy W marcu 2026 roku australijskie stany Wiktoria i Tasmania ogłosiły, że wprowadzą bezpłatny transport publiczny na ograniczony czas jako zachętę do rezygnacji z samochodu w związku ze wzrostem cen paliw spowodowanym eskalacją wojny na Bliskim Wschodzie. W Wiktorii transport publiczny jest bezpłatny przez cały kwiecień 2026 roku, a w Tasmanii od 30 marca 2026 do końca czerwca 2026 roku.
Przewozy pracownicze i zakładowe Odrębną od bezpłatnej komunikacji publicznej kategorią są organizowane przez zakłady pracy lub na ich zlecenie, służące dowozowi pracowników do miejsca zatrudnienia. W Polsce takie rozwiązania funkcjonowały m.in. jako przewozy pracownicze wykonywane przez przedsiębiorstwa PKS na podstawie umów z zakładami pracy. W zarządzeniu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z 1964 roku ujęto „nieregularne przewozy pracownicze” wykonywane przez Wojewódzkie Przedsiębiorstwo PKS we Wrocławiu dla zakładów pracy; załącznik obejmował m.in. zakłady przemysłowe, kopalnie i przedsiębiorstwa budowy kopalń oraz podawał liczbę dowożonych pracowników i przeznaczony do tego tabor.
Przewozy zakładowe nie zawsze były bezpłatne dla pasażerów. W 1988 roku „Nowiny” opisywały je jako uzupełnienie komunikacji publicznej, wskazując jednocześnie, że pasażerowie przewozów pracowniczych mieli obowiązek wniesienia opłaty za przejazd i otrzymania biletu. Współcześnie bezpłatny transport pracowniczy bywa oferowany przez pracodawców jako świadczenie związane z organizacją pracy, zwłaszcza w przypadku dużych zakładów produkcyjnych i logistycznych położonych poza dogodną obsługą transportu publicznego. Przykładem takiej praktyki jest transport pracowniczy organizowany dla centrów logistycznych Amazon w Polsce.
Korzyści Korzyści transportu bez opłat można rozpatrywać z perspektywy różnych grup: operatorów i organizatorów transportu, pasażerów, przedsiębiorstw, pracodawców, samorządów oraz środowiska i zdrowia publicznego.
Dla operatorów i organizatorów transportu mały|Te bramki biletowe w Nowym Jorku kosztowały 700 000 dolarów; jest to przykład kosztów wyposażenia, które w transporcie bez opłat mogą stać się zbędne.
Dla operatorów i organizatorów transportu publicznego zniesienie opłat może oznaczać uproszczenie obsługi systemu. Brak sprzedaży i kontroli biletów może skracać czas wsiadania pasażerów oraz postoje pojazdów, co ułatwia układanie szybszych rozkładów jazdy. Część tych efektów można osiągnąć także innymi metodami, np. przez sprzedaż biletów poza pojazdem i nowoczesne systemy elektronicznego poboru opłat, jednak transport bez opłat pozwala uniknąć kosztów sprzętu i personelu związanego z poborem należności.
Zniesienie opłat może także ograniczać konflikty związane z odmową zapłaty za przejazd. W 2008 roku kierowcy autobusów Société des Transports Automobiles (STA) w Essonne strajkowali, domagając się z tego powodu transportu bez opłat. Twierdzili, że 90% przypadków agresji było związanych z odmową zapłaty za przejazd.
Dla pasażerów Dla pasażerów podstawową korzyścią transportu bez opłat jest zniesienie bezpośredniego kosztu przejazdu. Może to zwiększać dostępność systemu i poprawiać jego sprawiedliwość wobec mieszkańców o niskich dochodach. Randomizowane badanie kontrolowane przeprowadzone w Santiago w Chile wykazało, że dostęp do bezpłatnego transportu publicznego zwiększył ogólną liczbę podróży o 12%, a poza godzinami szczytu o 23%. Wzrost dotyczył zarówno podróży transportem publicznym, jak i podróży niezmotoryzowanych.
Wpływ bezpłatnego transportu publicznego na różne grupy mieszkańców nie jest jednak jednakowo dobrze opisany. Analiza opracowań poświęconych temu zagadnieniu przeprowadzona przez Daniela Štrauba i Daniela Baldwina Hessa wskazała, że tylko 25% badań w istotny sposób uwzględnia grupy niedominujące w populacji, a wiedza o wpływie bezpłatnego transportu publicznego na społeczności marginalizowane zawiera rozległe luki.
Dla przedsiębiorstw i pracodawców Niektóre usługi transportu bez opłat są finansowane przez podmioty prywatne. W handlu detalicznym bezpłatne autobusy dowozowe mogą być elementem strategii konkurencyjnej, zwłaszcza w przypadku supermarketów, centrów handlowych i rynku nieruchomości handlowych; w literaturze wskazuje się, że tzw. free shopping shuttle bus może zwiększać dostępny rynek dla przedsiębiorstwa, jeżeli rynek nie jest w pełni obsłużony. W Polsce takie połączenia funkcjonowały m.in. jako bezpłatne linie hipermarketowe i linie do centrów handlowych; w Łodzi obsługę części takich linii zlecały większe centra handlowe i sieci handlowe.
Dla pracodawców bezpłatne lub subsydiowane przewozy pracownicze mogą być elementem organizacji dojazdów do pracy i świadczeń pracowniczych. Pracodawcy mogą oferować autobusy wahadłowe obok dopłat do transportu publicznego, vanpoolingu lub innych programów dojazdowych. Przykładowo Amazon informuje, że w Polsce oferuje pracownikom bezpłatny transport do i z pracy z wybranych rejonów, zależnie od liczby zainteresowanych pracowników.
Dla miast i społeczności lokalnych Miasta i społeczności lokalne mogą odnosić część korzyści analogicznych do tych, które przypisuje się transportowi publicznemu jako takiemu. Jeżeli transport bez opłat przyczynia się do ograniczenia podróży samochodowych, ruch drogowy może korzystać ze zmniejszenia zatorów drogowych, wyższych średnich prędkości, mniejszej liczby wypadków drogowych, łatwiejszego parkowania oraz oszczędności wynikających z mniejszego zużycia dróg. Większy dostęp do transportu, zwłaszcza dla osób ubogich i nisko opłacanych, może też sprzyjać integracji społecznej, przedsiębiorstwom oraz osobom szukającym pracy.