Współpraca polsko-radziecka w sferze ideologii, nauki i kultury – obszar oficjalnych relacji między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, obejmujący ideologię, naukę, kulturę, oświatę, środki masowego przekazu, działalność wydawniczą oraz kontakty organizacji partyjnych, społecznych i młodzieżowych. W oficjalnym języku politycznym PRL i ZSRR obszar ten określano jako współpracę w sferze „nadbudowy”W. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich w sferze nadbudowy po XXVII Zjeździe KPZR i X Zjeździe PZPR, Opole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w Opolu, 1987, s. 1..

Charakterystyka Według referatu Włodzimierza Natorfa współpraca polsko-radziecka w sferze ideologii, nauki i kultury uległa w pierwszej połowie lat 80. XX w. znacznemu ograniczeniu. Autor wskazywał, że w okresie kryzysu współpraca w niektórych dziedzinach została niemal przerwana, a jednym z zadań drugiej połowy lat 80. było jej odbudowanie oraz nadanie jej nowych form organizacyjnych.

Za moment przełomowy uznano rok 1986, w którym odbyły się XXVII Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz X Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W referacie podkreślano, że po tych wydarzeniach podjęto działania mające odbudować i rozszerzyć współpracę w dziedzinie ideologii, nauki, kultury i kontaktów społecznych.

W styczniu 1987 r. w Warszawie uzgodniono program współpracy ideologicznej PZPR i KPZR do 1990 r., natomiast w kwietniu 1987 r. w Moskwie podpisano deklarację o współpracy polsko-radzieckiej w dziedzinie ideologii, nauki i kultury. Dokumenty te miały wyznaczać kierunki dalszych działań w omawianej sferze.

Zakres współpracy W referacie wskazywano, że współpraca polsko-radziecka w sferze nadbudowy obejmowała kilka podstawowych obszarów. Zaliczano do nich działalność ideologiczną, naukę, kulturę, szkolnictwo, działalność wydawniczą, środki masowego przekazu, organizacje społeczne i młodzieżowe oraz kontakty między instytucjami partyjnymiW. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 2–4..

Szczególne znaczenie przypisywano kontaktom roboczym między specjalistami, wymianie informacji o kierunkach badań, organizowaniu wspólnych publikacji i konferencji naukowych oraz przygotowywaniu materiałów dla szkół partyjnych. W referacie podkreślano również potrzebę ograniczenia formalizmu i deklaratywności w tej współpracy.

Współpraca partyjna i ideologiczna Jednym z głównych elementów omawianej współpracy były kontakty między PZPR i KPZR. Obejmowały one wymianę doświadczeń w działalności partyjnej, państwowej i społecznej, organizowanie grup studyjnych, kursów, spotkań, konferencji oraz konsultacji. Według Natorfa współpraca ta miała służyć m.in. poznawaniu doświadczeń radzieckich oraz dostosowywaniu form współdziałania do warunków drugiej połowy lat 80.W. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 3.

W referacie wspomniano o kursach organizowanych w Moskwie dla I sekretarzy komitetów wojewódzkich PZPR oraz kierowników wydziałów Komitetu Centralnego PZPR. Ich celem miało być zapoznanie uczestników z procesami „pieriestrojki” w ZSRR. Organizowano również zajęcia dyskusyjne, konferencje naukowo-praktyczne, spotkania z partnerami radzieckimi i wyjazdy terenowe.

Współpraca regionalna Ważnym elementem współpracy były kontakty terenowych instancji partyjnych. Według referatu każde województwo w Polsce miało posiadać własnego partnera w ZSRR, przy czym niektóre województwa współpracowały z dwoma obwodami radzieckimi. Współpraca ta obejmowała również bardziej odległe regiony Związku Radzieckiego, m.in. obwody irkucki i nowosybirski oraz Tatarską Republikę Autonomiczną.

Bezpośrednie kontakty miały obejmować zakłady pracy, uczelnie, szkoły, instytuty naukowo-badawcze, instytucje kultury oraz organizacje społeczne. Autor referatu podkreślał potrzebę większej konkretności i efektywności tych działań oraz odchodzenia od nadmiernego formalizmuW. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 3–4..

Nauka i szkolnictwo Współpraca naukowa obejmowała kontakty między instytucjami badawczymi, uczelniami i specjalistami. W referacie wskazywano na potrzebę rozwijania wspólnych badań, inicjatyw wydawniczych oraz wymiany informacji o podstawowych kierunkach badań. Szczególną rolę przypisywano naukom społecznym, które w ówczesnym systemie politycznym były powiązane z działalnością ideologiczną.

Natorf zwracał także uwagę na wymianę studentów, stażystów i pracowników naukowych. W tekście wskazano, że Polska dążyła do zwiększenia liczby osób wysyłanych rocznie na studia do ZSRR oraz do rozwijania praktyk, staży i kontaktów między uczelniami obu państwW. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 9..

Kultura, media i wydawnictwa Do sfery współpracy zaliczano także kulturę, działalność wydawniczą, prasę, radio i telewizję. W referacie omawiano formy współpracy kulturalnej, w tym kontakty między instytucjami kultury, środowiskami artystycznymi i placówkami zajmującymi się upowszechnianiem kulturyW. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 6–8..

Współpraca medialna miała obejmować prasę, radio, telewizję i wydawnictwa. W referacie podkreślano potrzebę zwiększenia obecności tematyki radzieckiej w polskich środkach masowego przekazu oraz prezentowania informacji o przemianach zachodzących w ZSRR.W. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich..., s. 5–7.

Organizacje społeczne i młodzieżowe W referacie zwracano uwagę na znaczenie współpracy organizacji społecznych i młodzieżowych. Kontakty te miały obejmować m.in. wymianę delegacji, spotkania, wyjazdy, wspólne przedsięwzięcia wychowawcze, kulturalne i edukacyjne. Szczególną rolę przypisywano młodzieży jako grupie objętej oddziaływaniem ideologicznym i wychowawczym.

Współpraca młodzieżowa była przedstawiana jako jeden z elementów kształtowania postaw politycznych, popularyzacji oficjalnego obrazu ZSRR oraz rozwijania kontaktów między społeczeństwami obu państw.

Funkcja ideologiczna Współpraca polsko-radziecka w sferze ideologii, nauki i kultury miała wyraźny wymiar polityczny. W referacie przedstawiano ją jako narzędzie umacniania więzi między PRL a ZSRR oraz jako element kształtowania postaw zgodnych z oficjalną ideologią państw socjalistycznych. Podkreślano znaczenie marksizmu-leninizmu, internacjonalizmu socjalistycznego, wychowania patriotycznego i ideowego oraz walki z wpływami ideologii zachodniej.

Autor referatu wskazywał również na potrzebę przezwyciężania wzajemnych uprzedzeń i stereotypów oraz na konieczność lepszego poznawania realiów drugiego państwa. W tym kontekście współpraca miała mieć nie tylko wymiar instytucjonalny, ale także społeczny i wychowawczy.

Przykład publikacji z 1987 r. Przykładem oficjalnego materiału poświęconego tej tematyce był referat Włodzimierza Natorfa, ambasadora Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w ZSRR, zatytułowany Rozwój stosunków polsko-radzieckich w sferze nadbudowy po XXVII Zjeździe KPZR i X Zjeździe PZPR. Został on przygotowany na sympozjum naukowe „Naukowo-techniczna i gospodarcza współpraca polsko-radziecka oraz zadania absolwentów uczelni radzieckich w przyspieszeniu rozwoju socjalistycznej Polski”, które odbyło się w Opolu w dniach 24–26 września 1987 r.W. Natorf, Rozwój stosunków polsko-radzieckich w sferze nadbudowy po XXVII Zjeździe KPZR i X Zjeździe PZPR, Opole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w Opolu, 1987, karta tytułowa.

Publikacja została wydana przez Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w Opolu. Miała charakter referatu polityczno-programowego i przedstawiała oficjalne ujęcie współpracy polsko-radzieckiej w drugiej połowie lat 80. XX w.

Przypisy

Bibliografia Natorf W., Rozwój stosunków polsko-radzieckich w sferze nadbudowy po XXVII Zjeździe KPZR i X Zjeździe PZPR, Opole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w Opolu, 1987, s. 10

Kategoria:Stosunki polsko-radzieckie (Polska Ludowa)