Sen – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1890 roku. Fabuła przedstawia gorączkowy, fantastyczny sen ubogiego studenta medycyny.
Historia Utwór ukazał się w 1890 w „Kurierze Codziennym” (1890 nr 355 i 357). Był przedrukowany m.in. w 1895 w tomie Opowiadania Wieczorne, i wielu późniejszych zbiorach Prusa (seria Pisma z lat 1897, i inne z lat 1934-1936, 1948-1952, 1954, 1955, 1957, 1966, 1974-1975, 1981-1982, 1984, 1990, 1996)Teresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 300–301, a także w antologii Polska nowela fantastyczna. Władca czasu (1952).
Utwór był jednym z pierwszych krótkich utworów Prusa przetłumaczonych na język angielski. Tłumaczem był Peter Rennie, utwór ukazał się (pt. „The Dream”) w „”, XXIX,1950-51. p.6—19..
Fabuła Opowiadanie przedstawia losy ubogiego studenta medycyny, który po utracie mieszkania i ciężkim ataku choroby trafia do szpitala, gdzie w gorączkowym śnie doświadcza serii symbolicznych wizji dotyczących sensu cierpienia, szczęścia i ludzkiego życia. W fantastycznych obrazach obserwuje m.in. duchowe konsekwencje ludzkich czynów, powiązania między ludźmi tworzone przez miłość i nienawiść oraz alegoryczną kuźnię, w której cierpienie „wydobywa” rozwój duszy z materii. Po wyzdrowieniu bohater zmienia swoje spojrzenie na własną biedę i przeciwności losu, uznając cierpienie za czynnik duchowego dojrzewania.
Analiza Utwór jest zaliczany do gatunku noweli.
Feliks Araszkiewicz uznał „Sen” za zbliżony do Dziadów części II Mickiewicza, z powodu tematyki dobra i zła w kontekście życia „pozaziemskiego”.
Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa. Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej opisali utwór jako nowelę o strukturze „fantastycznej przypowiastki filozoficznej”, a jego tematykę jako dyskurs „o nieskończoności cierpienia w życiu człowieka, związany z kryzysem wartości pozytywistycznych” widocznym w ewoluującej twórczości Prusa. Do elementów fantastycznych utworu można zaliczyć elementy związane z zaświatami, a także baśniowych kowali-olbrzymów, prawdopodobnie inspirowanych mitem Hefajstosa, którzy pojawiają się w jednej ze scen.
Anna Wietecha uznała utwór za „znaczący w [Prusa] rozważaniach o ludzkim poznaniu i doświadczaniu”, poruszający problematykę „pytań o epistemologiczny status świata”, zadanych w formie „gorączkowego marzenia czy też snu”. Wietecha uznała utwór za rozwijający prąd twórczości Prusa przedstawiony wcześniej, w 1887 roku w utworze Dziwna historia.
Grażyna Legutko interpretuje „Sen” Bolesława Prusa jako część „ontologicznego tryptyku” nowel Prusa poświęconego pytaniom o sens życia, cierpienia i istnienia świata pozagrobowego (do tego „tryptyku”, obok „Snu”, zaliczyła nowele „Cienie” i „Nic nie ginie!”). Według autorki gorączkowy sen bohatera ma charakter epifanii: bohater uzyskuje dostęp do „innego świata”, w którym odkrywa ukryty porządek rzeczywistości, duchowy sens cierpienia oraz wzajemne powiązania wszystkich bytów. Wizje przedstawione w utworze – świetlista kraina szczęścia, alegoryczna kuźnia „wykuwająca” ludzkie dusze poprzez cierpienie oraz obraz kosmicznej Rzeczywistości badanej przez uczonych – prowadzą do wniosku, że świat nie jest chaosem, lecz harmonijną i celową całością. Artykuł podkreśla również obecność motywów chrześcijańskich, metafizycznych i symbolicznych, interpretując opowiadanie jako wyraz dojrzewającej wiary Prusa w duchowy wymiar ludzkiej egzystencji i nieśmiertelność duszy.
Maciej Gloger zalicza „Sen” do grupy późnych utworów Prusa, w których metafizyczny idealizm staje się dominującą zasadą kompozycyjną.
Zobacz też „Nawrócony” i „Sen Jakuba”- inne nowele Prusa, których motywem przewodnim jest sen bohatera
Przypisy
Linki zewnętrzne Sen, wydanie z 1945, Biblioteka Polona
Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Polskie utwory fantastyczne Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Utwory literackie z 1890 Kategoria:Sen w fikcji