mały|Lazuryt (Lapis lazuli) - Lyadzhuar-Dara, Pamir, Tadżykistan Lapis lazuli – skała metamorficzna powstała w wyniku przeobrażeń utworów węglanowych (wapieni i dolomitów) pod wpływem intruzji granitów, syenitów lub pegmatytów. Jej głównym składnikiem jest lazuryt, minerał z gromady krzemianów, zaliczany do grupy skaleniowców. Nazwa pochodzi od łac. lapis (kamień) oraz arab. azul i pers. lazhward = niebieski (niebo), nawiązuje do barwy skały.
Skład i występowanie thumb|left|200px|Próbka lapis lazuli Obok lazurytu (25–40%) w skale występują następujące minerały: augit, kalcyt, diopsyd, piryt, hornblenda i mika. Lapis lazuli występuje głównie w marmurach i skarnach. Niekiedy bywa spotykany w formie otoczaków w osadach aluwialnych, przeważnie w żwirach i piaskach.
Miejsca występowania Afganistan (w Hindukuszu – Badachszan, eksploatowane ponad 6 tys. lat; najlepsze kamienie i źródło rodzimej ultramaryny), wydobywa się bloki ponad 100 kg Rosja (nad Bajkałem, odkryte w 1851 r. – jasnoniebieski z domieszką pirytu), wydobywa się bloki ponad 60 kg Chile (na północ od Santiago) USA (Kalifornia – niebieskoszary z białymi plamkami, Kolorado – ciemnoniebieski) Birma, Angola, Rwanda, RPA, Włochy
Lazuryt bywa mylony z lazulitem.
Właściwości Odznacza się drobnoziarnistą i zbitą teksturą oraz bezkierunkową lub kierunkową strukturą. Substancją barwiącą jest siarka. W kamieniach najlepszej jakości barwa jest rozmieszczona równomiernie. Wartość zmniejsza domieszka kalcytu (białawy lub szary) i dużej ilości pirytu – wywołuje niepożądany zielonkawy odcień. Drobno rozdzielony piryt jest pożądany. Polepszenie barwy jest możliwe po podgrzaniu lub przez barwienie.
Zastosowanie
thumb|250px|Ozdoba z lapis lazuli. Widoczne inkluzje pirytowe Bardzo atrakcyjny, wysoko ceniony kamień: kolekcjonerski ozdobno-dekoracyjny okładzinowy inkrustacyjny jubilerski (kamień półszlachetny) – obecnie stosowany do: pierścionków, naszyjników, drobnych rzeźb, przedmiotów artystycznych. Kamień wrażliwy na nacisk, temperaturę, kwasy, mydło. Pierścionki z tym kamieniem trzeba zdejmować do prac domowych Stosowany po zmieleniu jako pigment przy produkcji farb − o nazwie ultramaryna w malarstwie olejnym i freskach. Dostawy skał z azjatyckich kopalni przypływały statkami do Europy, stąd nazwa ultramarinus. Jego użycie jako pigmentu w malarstwie ustało na początku XIX wieku, gdy wynaleziono barwnik syntetyczny.
Był stosowany jako materiał ozdobny już w okresie prehistorycznym. Ceniony w starożytnym Sumerze, później w Akadzie, Babilonii i Asyrii. Wykorzystywany do ozdoby przedmiotów kultu, biżuterii, instrumentów muzycznych – m.in. harfy wydobyte z grobowców w Ur, tzw. "Sztandar z Ur". Używany w Egipcie za czasów faraonów (grobowiec Tutanchamona). Późniejsze egipskie grobowce datowane na 3000 lat p.n.e. zawierały tysiące okazów biżuterii z tego materiału. Sproszkowany lapis był lubiany przez Egipcjanki jako kosmetyczny cień do powiek. Pliniusz Starszy opisał kamień jako „fragment gwiaździstego firmamentu”.
Nazewnictwo Większość autorów prac o minerałach, skałach, kamieniach jubilerskich i ozdobnych używa nazw lazuryt i lapis-lazuli zamiennie, pomimo faktu, że lazuryt jest minerałem, zaś lapis-lazuli skałą zawierającą lazuryt jako jeden ze składników. Takie rozumienie terminu pojawia się m.in. w następujących pracach: K. Maślankiewicz – Kamienie szlachetne – Wyd. Geologiczne – 1982 N. Sobczak – Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych – Wyd. Alfa – 1986 W. Schuman – Kamienie szlachetne i ozdobne – Wyd. Alma-Press – 2004 W. Schumann – Minerały świata – O. Wyd. Alma-Press 2003 R. Hochleitner – Minerały i kryształy – Muza S.A. – 1994 J. Bauer – Przewodnik Skały i minerały – Wyd. Multico 1997 Podręczny Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne – Horyzont 2002
Minerał i skałę potraktowano oddzielnie w następujących publikacjach: C. Hall – Klejnoty, Kamienie szlachetne i ozdobne – Wyd. Wiedza i Życie – 1996. J. Żaba – Ilustrowany słownik skał i minerałów – Videograf II Sp. z o. o – 2003.
Zobacz też
azuryt
Przypisy
Bibliografia Lapis lazuli at Gemstone.org "The Use of Lapis Lazuli as a Pigment in Medieval Europe"
Lapis Lazuli from Afghanistan, Sar-e-Sang Mine, Jurm, Afghanistan
Kategoria:Jubilerstwo Kategoria:Krzemiany (minerały)