mały|Obelisk na terenie Gaju Pamięci Wołomińskich Żydów mały|Symboliczny grobowiec mieszkańców Wołomina zamordowanych w getcie Wołomińskim oraz w obozie w Treblince - Paryż mały|Urna z ziemią z Wołomińskiego getta oraz obozu w Treblince – Paryż mały|Tablica z nazwiskami upamiętniająca Wołomińskich Żydów – Pere-Lachaise w Paryżu Getto w Wołominie – getto dla ludności żydowskiej utworzone w październiku 1940 przez władze niemieckie w Wołominie, zlikwidowane 3 października 1942. W lutym 1941 w obrębie murów „dzielnicy zamkniętej” mieszkało ok. 3 tys. osób.
Historia Utworzenie W październiku 1940 Niemcy utworzyli getto na obrzeżach miasta w dzielnicy Sosnówka, które obejmowało obszar przybliżony do obecnego terenu OSiR Huragan (teren stadionu miejskiego oraz przylegające ulice). Akcja przesiedleńcza zakończyła się w połowie listopada. W nowo powstałej „dzielnicy żydowskiej” stłoczono około 2700 lub 2800 osób, w tym także około 600 przesiedleńców z Pułtuska, Wyszkowa, Serocka i Nasielska. Sprawy natury administracyjnej powierzono Radzie Żydowskiej, tzw. Judenratowi, której siedziba mieściła się w budynku przy ul. Nałkowskiego 17 (obecnie w budynku znajduje się Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich). Przewodniczącym Judenratu był Jakow Blumberg.
21 grudnia 1940 zakazano Żydom opuszczania terenu getta, jak również wchodzenia na jego teren Polakom, z wyjątkiem przewodniczącego Rady Żydowskiej i jego zastępcy, lekarza i jednego gońca. Poza tym wychodzić mogli żydowscy robotnicy, którzy wylegitymowali się przepustkami wydanymi przez Arbeitsamt z Wołomina. Za złamanie zarządzenia groziła kara 1000 zł, więzienie lub roboty przymusowe. Początkowo wołomińskie getto nie było ściśle odizolowane od miasta, umożliwiało to obustronny handel i przepływ żywności. W miarę upływu czasu getto było coraz mocniej grodzone i izolowane od reszty miasta. W pierwszej połowie 1941 Żydzi zostali odcięci od świata zewnętrznego drutem kolczastym. W getcie nastał okres nędzy, głodu, chorób i terroru.
Niemieckie władze okupacyjne zamierzały przesiedlić do getta w Wołominie część Żydów z Krakowa. Planu tego jednak nie zrealizowano ze względu na i tak istniejące już przeludnienie getta w Wołominie.
Likwidacja Za początek regularnej akcji, zmierzającej do ostatecznej likwidacji getta, uznaje się transport z wołomińskiego getta do Treblinki, który miał miejsce 19 sierpnia 1942. Wielkość transportu osób do Treblinki wówczas określono na 2200 osób.
Do getta dzień wcześniej dotarła informacja o zamiarach jego likwidacji, przez co część mieszkańców zdołała zbiec z niego przez obszar podmokłych łąk, przylegających do getta od strony południowej. Obecnie w tym miejscu znajdują się ogródki działkowe „Uroczysko” przy ulicy 1-go Maja (obszar ten zwano dawniej Łąkami Nasfetera, ponieważ należały one wówczas do majątku Heleny i Stefana Nasfeterów).
3 październiku 1942 policja i żandarmeria otoczyły wołomińskie getto i przystąpiły do wysiedlania jego mieszkańców. Od godz. 04:00 zaczęto wypędzać wszystkich z domów, nakazując im opuścić zajmowane lokale i pozostawić otwarte drzwi. Żydów spędzano najpierw w miejsce pomiędzy dwoma z siedmiu stawów na wołomińskich Glinkach, tj. Stawem Czarnym i Stawem Babskim (obecnie w tym miejscu znajduje się kort tenisowy przy ulicy Rejtana). Następnie przepędzono ich na miejsce zbiórki docelowej w okolicy bramy do getta, gdzie rozdzielono mężczyzn oraz kobiety i dzieci na dwie grupy. Już w trakcie przepędzania Żydów z domostw na miejsce zbiórki docelowej, część osób od razu selekcjonowano w celu zamordowania ich jeszcze w obszarze getta. Osoby te poprowadzono na łąkę pomiędzy dzisiejszymi ulicami Thomasa Woodrowa Wilsona oraz Korsaka (obecnie teren głównego boiska stadionu miejskiego). W tym miejscu rozstrzeliwano przede wszystkim osoby najbardziej chore, osłabione i niezdolne do samodzielnego poruszania się, zwłaszcza ludzi w podeszłym wieku, osoby z niepełnosprawnościami oraz dzieci. Dokumentacja Instytutu Pamięci Narodowej z 22 maja 1968 informuje o tym, że w miejscu w pobliżu dzisiejszej ulicy Wilsona znajdowały się 3 groby masowe, każdy na ponad 200 osób, a więc w sumie ilość ciał w tych grobach określono na 620 osób. Osoby zdolne do marszu przeszły do Radzymina, gdzie zostały rozmieszczone w wagonach jadących do Treblinki.
Getto w Wołominie zostało zlikwidowane w tym samym dniu, co getto w Radzyminie oraz getto w Legionowie-Jabłonnej. Żydów ze wszystkich tych miejscowości wysłano na śmierć do komór gazowych w Treblince. Były to getta zlikwidowane w trakcie trwania akcji „Reinhardt” jako ostatnie spośród gett w tzw. sztetlach, czyli w mniejszych miejscowościach na obszarze dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa.
Według kalendarza żydowskiego likwidacja getta nastąpiła w ostatnim, ósmym dniu żydowskiego święta Sukkot (Szmini Aceret).
Upamiętnienie ofiar mały|Gaj Pamięci Wołomińskich Żydów w Wołominie W miejscu bramy do getta przy ul. Thomasa Woodrowa Wilsona w 2019 został utworzony Gaj Pamięci Wołomińskich Żydów, inicjatorką jego powstania była Urszula Zajączkowska. Na cmentarzu Pere-Lachaise w Paryżu znajduje się okazały symboliczny grobowiec zbudowany dla uczczenia pamięci Żydów wołomińskich pomordowanych w getcie na Sosnówce oraz w obozie w Treblince. Ustawiona na nim urna zawiera ziemię z terenu wołomińskiego getta oraz z obozu w Treblince.
Zobacz też Cmentarz żydowski w Wołominie Synagoga w Wołominie Księga pamięci Żydów wołomińskich
Przypisy
Warszawa Wołomin Kategoria:Historia Wołomina