thumb|300px|Świat w 1959: thumb|300px|Świat w 1980:
Niebieskie krzyżyki – partyzantki antykomunistyczne
Czerwone krzyżyki – partyzantki prokomunistyczne
Zielone krzyżyki – inne konflikty thumb|Porównanie arsenałów broni nuklearnej USA i Związku Radzieckiego, widoczna wyraźna przewaga radziecka od lat 80. Zimna wojna – trwający w latach 1947–1991 stan napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej, wojskowej, gospodarczej pomiędzy blokiem wschodnim, czyli ZSRR i jego państwami satelickimi skupionymi od 1955 roku w Układzie Warszawskim i państwami pozaeuropejskimi sprzymierzonymi z ZSRR, a blokiem zachodnim, czyli państwami niekomunistycznymi skupionymi od 1949 roku w NATO i równoległych paktach obronnych (SEATO, CENTO) pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń obu bloków militarnych. Konflikt został rozpoczęty polityką ZSRR dążącego do rozszerzania zasięgu ekspansji terytorialnej i swojej strefy dominialnej oraz narzuceniem siłą ustroju komunistycznego krajom Europy Środkowo-Wschodniej.Henry Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, wyd. Philip Wilson, , s. 461–515 (rozdz. 17 Początek Zimnej Wojny, rozdz. 18. Sukcesy i trudy polityki powstrzymywania, tamże bibliografia szczegółowa.Paul Johnson Historia świata (od roku 1917), London 1989, wyd. Polonia Book Fund, , s. 466–502 (rozdz. XIII – Pokój przez strach), tamże bibliografia szczegółowa..
Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń, wyścig kosmiczny i gospodarczy. Najważniejszymi wydarzeniami okresu konfliktu były: praski zamach stanu 1948, blokada Berlina, wojna koreańska, kryzys sueski, operacja Ajax, kryzys berliński 1961, kryzys kubański, wojna wietnamska, rewolucja sandinistowska, irańska rewolucja islamska, radziecka interwencja w Afganistanie i stan wojenny w Polsce.
Zimna wojna trwała od roku 1947 – od rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów ZSRR – do upadku systemów komunistycznych w Europie (Jesień Ludów) w 1989 roku i likwidacji samego ZSRR w drugiej połowie 1991 roku. Rozpad bloku wschodniego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny.
Termin „zimna wojna” Jako pierwszy terminu „zimna wojna” użył w 1945 roku brytyjski pisarz George Orwell w eseju You and the Atomic Bomb, który ukazał się na łamach brytyjskiej lewicowej gazety „Tribune”.
Termin „zimna wojna” został następnie użyty w 1947 przez Amerykanina Bernarda BaruchaZimna wojna, w: Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996., by opisać pojawiające się napięcia między dwoma byłymi sojusznikami z czasów II wojny światowej. Popularność zyskał dzięki książce pt. Zimna wojna znanego publicysty amerykańskiego Waltera Lippmana. Stwierdził on w niej, że zakończył się okres koalicji antyhitlerowskiej, a rozpoczął się okres konfrontacji między mocarstwami zachodnimi i ZSRR.
Geneza thumb|Pismo kominternowskie Wśród historyków nie ma jasno przyjętej daty rozpoczęcia zimnej wojny. Większość historyków wskazuje na okres po zakończeniu II wojny światowej, jeszcze inni twierdzą, że stan ten zaczął się pod koniec I wojny światowej, a napięcie między Imperium Rosyjskim a pozostałymi mocarstwami europejskimi i USA istniało już od połowy XIX wieku. W wyniku rewolucji październikowej z 1917 roku Rosja stała się izolowana na arenie międzynarodowejLee 1999, s. 57.. Twórca państwa radzieckiego, Włodzimierz Lenin, uważał, że kraj jest otoczony przez wrogich mu kapitalistów. Lenin kierując dyplomacją, chciał skłócić wrogów ZSRR, a jednym z elementów tej polityki miało być utworzenie Międzynarodówki Komunistycznej, która wspierała wrzenie rewolucyjne poza granicami RosjiPalmieri 1989, s. 62.. Po śmierci Lenina Józef Stalin obrał nowy kurs, ZSRR miało być według niego socjalistyczną wyspą pośród mocarstw kapitalistycznychTucker 1992, s. 46.. Już w 1925 roku Stalin stwierdził, że widzi politykę międzynarodową w sposób dwubiegunowy, a celem ZSRR jest przeciągnięcie innych krajów w stronę komunizmuTucker 1992, s. 47–48..
Różne wydarzenia przed II wojną światową wykazywały wzajemną nieufność między mocarstwami zachodnimi a ZSRRHalliday 2001, s. 2e., a obie strony finansowały przeciwników swoich rządów. Zachód w czasie rosyjskiej wojny domowej wsparł ruch antykomunistyczny zwany jako Biali. W odpowiedzi na wsparcie dla ruchu antykomunistycznego w 1926 roku Sowieci udzielili wsparcia finansowego strajkującym brytyjskim robotnikom, przez co rząd tego kraju zerwał stosunki dyplomatyczne z ZSRRTucker 1992, s. 74.. W 1928 roku, w czasie procesu pokazowego dowództwa Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, radziecki sąd oskarżył eserowców o planowanie zamachu stanu wspartego przez Francję i Wielką BrytanięTucker 1992, s. 98.. Do 1933 roku USA odmawiała uznania państwowości ZSRRLaFeber 1993, s. 194–197.. W latach 30. oskarżenia o współpracę z nazistowskimi Niemcami, Japonią, Francją czy Wielką Brytanią stały się w stalinowskim ZSRR powodem do represji okresu wielkiego terroruTim Tzouliadis. The Forsaken. The Penguin Press. .. Eskalacja konfliktu przed II wojną światową nie była możliwa ze względu na międzynarodową izolację zarówno USA, jak i ZSRRHeller, s. 19. „But by 1924 the Soviet Union, led now by Joseph Stalin, abandoned this policy of promoting world revolution. Exhausted by war against external and internal enemies, the Soviet government resolved to concentrante for the immediate future on its own economic recovery and development. … The United States was also politically isolationist during the interwar period.”..
ZSRR podpisało pakt o nieagresji z Niemcami, w którego tajnym protokole podzielono strefy wpływów obu państw w regionie Europy Środkowo-Wschodniej. Po inwazji hitlerowskiej na ZSRR w czerwcu 1941 roku i ataku Japończyków na USA oba mocarstwa zawiązały z Wielką Brytanią sojusz militarny skierowany przeciwko państwom faszystowskim. USA wspomagała walczące wojska brytyjskie i ZSRR poprzez Lend-Lease ActGeorge C. Herring Jr., Aid to Russia, 1941–1946: Strategy, Diplomacy, the Origins of the Cold War (Columbia University Press, 1973).. Mimo zachodniej pomocy Stalin pozostawał podejrzliwy i uważał, że alianci zachodni celowo opóźniali otwarcie drugiego frontu antyniemieckiego, aby wykrwawić broniących się Sowietów.
Zakończenie II wojny światowej Konferencje wojenne dotyczące powojennej Europy thumb|Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin w Jałcie Alianci nie byli zgodni co do tego, jak powinna wyglądać powojenna mapa Europy i jak w wyniku wojny granice zostaną ustalone. Każda ze strony prezentowała odmienne pomysły dotyczące ustanowienia i utrzymania powojennego bezpieczeństwa. Zachodni alianci dążyli do tego, aby utworzyć jak najszerszy system rządów demokratycznych, co miałoby ułatwić państwom pokojowe rozwiązywanie problemów za pośrednictwem organizacji międzynarodowych. Biorąc pod uwagę historyczne doświadczenia częstych najazdów na Rosję, ogromnych strat ZSRR poniesionych w wyniku wojny (szacowanych na 27 milionów ludzi)„Leaders mourn Soviet wartime dead”, BBC News., ZSRR dążył do zwiększenia własnego bezpieczeństwa poprzez ingerencję w wewnętrzne sprawy państw, z którymi graniczył. W czasie wojny Stalin utworzył specjalne ośrodki szkoleniowe dla komunistów z różnych krajów, co miało ułatwić im objęcie przywództwa w krajach wyzwolonych przez Armię Czerwoną. W rezultacie po wyzwoleniu przeszkoleni przez Moskwę działacze obejmowali kontrole nad mediami (zwłaszcza radiem), zlikwidowali wszelkie niezależne instytucje obywatelskie czy konkurencyjne partie polityczneMax Frankel, „Stalin’s Shadow,” New York Times reviewing Anne Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956 (2012).. Stalin dążył jednocześnie do utrzymania pokoju z Wielką Brytanią i USA, mając nadzieję, że mocarstwa te dadzą mu się skupić na powojennej odbudowie kraju i uzyskaniu dodatniego wzrostu gospodarczegoHeller, s. 27. „From the Soviet perspective, a postwar period of peace and reconstruction was indispensable. Therefore, the continuation of cooperation and peaceful relations with its wartime allies, the United States and Great Britain, was greatly to be desired.”..
Także alianci zachodni byli podzieleni co do wizji powojennego świata. Cele Roosevelta były bardziej globalne od tych stawianych przez Churchilla; dla Roosevelta zwycięstwa militarne w Europie i Azji miały być kluczem dla amerykańskiej globalnej supremacji ekonomicznej nad Imperium Brytyjskim i utworzenia światowej organizacji pokojowej, Churchill natomiast skoncentrował się na zapewnieniu brytyjskiej kontroli nad Morzem Śródziemnym, utrzymaniu Imperium Brytyjskiego i walce o niezależność krajów Europy Środkowej i Wschodniej jako bufora między wpływami ZSRR i Wielkiej BrytaniiPlokhy 2010.. W opinii Amerykanów Stalin wydawał się potencjalnym sojusznikiem w realizacji ich własnych celów, natomiast według Wielkiej Brytanii Stalin stanowił zagrożenie dla realizacji wyznaczonych celów. Gdy ZSRR zajęło większość państw Europy Środkowej i Wschodniej, Stalin znalazł się w pozycji uprzywilejowanej i dwóch zachodnich przywódców rywalizowało o jego względy. Różnice między Rooseveltem i Churchillem doprowadziły do kilku odrębnych transakcji ze Związkiem Radzieckim. W październiku 1944 roku Churchill udał się do Moskwy i zgodził się na podział Bałkanów na strefy wpływów, w Jałcie natomiast Roosevelt podpisał ze Stalinem oddzielną umowę w odniesieniu do Azji i odrzucił propozycję brytyjskiego premiera dotyczące Polski i kwestii odszkodowań.
Dalsze negocjacje aliantów miały miejsce na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku, również i na tej konferencji nie udało się osiągnąć porozumienia co do powojennych granic. W kwietniu 1945 roku zmarł prezydent Roosevelt, a jego następcą został nie ufający Stalinowi Harry Truman, który politykę zagraniczną powierzył elitarnej grupie intelektualistów. W tym samym czasie zarówno Churchill, jak i Truman sprzeciwili się decyzji ZSRR o uznaniu ustanowionego przez Stalina Rządu Tymczasowego RP jako legalnego rządu Polski, będącej sojusznikiem Wielkiej Brytanii i członkiem koalicji antyhitlerowskiej. Rząd Tymczasowy RP, przemianowany z Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego był strukturą marionetkową, którą Stalin przeciwstawił w 1944 posiadającemu legalnemu i szerokie uznanie międzynarodowe Rządowi RP na uchodźstwie, z którym ZSRR zerwał stosunki dyplomatyczne 25 kwietnia 1943, po ujawnieniu grobów ofiar dokonanej przez NKWD zbrodni katyńskiej i wniosku rządu polskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o śledztwo w sprawie zbrodni. Po zajęciu przez Armię Czerwoną obszarów Europy Środkowej po Łabę ZSRR rozpoczął proces sowietyzacji zajętych terytoriów i budowę systemu państw satelickich, początkowo pod fasadą demokracji parlamentarnej i rządów wielopartyjnych, faktycznie podporządkowanych Moskwie. Pozostałe rządy europejskie pozostały w zasięgu wpływów USA. W Niemczech alianci ustanowili strefy okupacyjne czterech mocarstw – USA, Wielkiej Brytanii, ZSRR i Francji (którą na konferencji jałtańskiej uznano za czwarte mocarstwo okupacyjne). Konferencja aliancka w San Francisco poprzez uchwalenie 26 czerwca 1945 Karty Narodów Zjednoczonych powołała Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) mającą utrzymać na świecie pokój. Polska nie uczestniczyła w konferencji, wskutek sporu między Zachodem (uznającym Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie za legalnego reprezentanta Polski), a ZSRR (żądającym uznania ustanowionego przez siebie Rządu Tymczasowego RP). Zdolność działania Rady Bezpieczeństwa ONZ ograniczona była jednak przez prawo weta tzw. członków stałych Rady Bezpieczeństwa (USA,ZSRR, Wielka Brytania, Francja, Chiny) – zwycięskich mocarstw koalicji antyhitlerowskiej. W związku z tym ONZ zostało przekształcone w forum polemik, często wykorzystywane przez ZSRR jako trybuna propagandowaGarthoff 1994, s. 401..
Konferencja poczdamska i klęska Japonii