Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Hallstatt (niem. Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt, także Maria am Berg) – rzymskokatolicki kościół parafialny w Hallstatt, w kraju związkowym Górna Austria. Należy do diecezji Linzu. Późnogotycka świątynia, ukończona w 1505 roku, stoi na skalnym tarasie ponad zachodnim brzegiem jeziora Hallstätter See.
Kościół wraz z otaczającym go cmentarzem, kaplicą św. Michała i ossuarium tworzy zespół sakralny należący do najważniejszych zabytków historycznej zabudowy Hallstatt. Obiekt znajduje się w obrębie wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO krajobrazu kulturowego Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut i jest objęty austriacką ochroną zabytków pod numerem 16982.
Historia Najstarszy kościół w Hallstatt został wzniesiony najpóźniej w połowie XII wieku. Z romańskiej budowli zachowały się fragmenty murów, przede wszystkim dolna część wieży. Świątynia była początkowo związana z parafią w Goisern, obejmującą miejscowości rozwijające się wokół kopalń i zakładów salinarnych nad Hallstätter See.
W 1320 roku biskup pomocniczy Hermann z Pasawy konsekrował powiększony romański kościół pod wezwaniem Matki Bożej Wspomożenia Wiernych. W średniowiecznych źródłach świątynia występowała jako Maria-Hilf-Kirche. Jej rozbudowa wiązała się ze wzrostem liczby mieszkańców Hallstatt i rozwojem państwowego górnictwa soli.
Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w XV wieku. Ze względu na brak wolnego terenu część skalnego zbocza wykorzystano jako kamieniołom, z którego pozyskiwano materiał budowlany, natomiast od strony jeziora wykonano masywny mur oporowy podtrzymujący taras kościelny. Późnogotycki korpus ukończono w 1505 roku.
Południowy portal wykonano w 1519 roku. Nad wejściem powstały malowidła ścienne przedstawiające m.in. św. Krzysztofa, którego kult miał szczególne znaczenie dla mieszkańców przewożących sól i inne towary przez jezioro. Freski są przypisywane nieznanemu artyście pozostającemu pod wpływem szkoły naddunajskiej.
W okresie reformacji znaczna część górników i mieszkańców Hallstatt przyjęła luteranizm. Kościół był okresowo użytkowany przez protestantów, lecz w wyniku działań kontrreformacyjnych został przywrócony katolikom. Ewangelicy uzyskali możliwość legalnego organizowania własnej wspólnoty dopiero po wydaniu patentu tolerancyjnego w 1781 roku.
Podczas wielkiego pożaru Hallstatt w 1750 roku uszkodzeniu uległy dach i wieża kościoła. W trakcie odbudowy romańską wieżę zwieńczono barokowym hełmem mansardowym, który zachował się do czasów współczesnych. Sam późnogotycki korpus przetrwał pożar w większym zakresie.
W latach 1888–1895 przeprowadzono restaurację i częściową regotyzację wnętrza. Usunięto część barokowego wyposażenia, wykonano neogotycki ołtarz Krzyża oraz uzupełniono wystrój rzeźbiarski. Kolejne prace konserwatorskie prowadzono w latach 1966–1967 oraz w 2002 roku, dążąc do wyeksponowania późnogotyckiego charakteru wnętrza.
Architektura Kościół jest orientowaną, późnogotycką świątynią halową o dwóch nawach i podwójnym prezbiterium. Korpus wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu. Pośrodku wnętrza znajduje się ośmioboczny filar, na którym oparto żebra sklepienia i który rozdziela przestrzeń na dwie równorzędne części.
Dwunawowy układ był interpretowany jako odzwierciedlenie społecznej struktury historycznego Hallstatt. Jedną część kościoła zajmowali górnicy i pracownicy salin, natomiast drugą pozostali mieszkańcy osady. Obie nawy prowadzą do równorzędnych części prezbiterium, w których ustawiono dwa główne ołtarze.
Wnętrze nakrywa sklepienie sieciowe i gwiaździste. Żebra spływają na filary oraz przyścienne służki. Podwójne prezbiterium zamknięto wielobocznie i oświetlono ostrołukowymi oknami. Od północy do korpusu przylega kaplica, w której ustawiono gotycki ołtarz górniczy.
Wieża znajduje się przy zachodniej części budowli. Jej dolne kondygnacje pochodzą z kościoła romańskiego, natomiast górną partię i barokowe zwieńczenie ukształtowano po pożarze w 1750 roku. Zestawienie romańskiego trzonu, późnogotyckiego korpusu oraz barokowego hełmu dokumentuje kolejne etapy rozwoju świątyni.
Główne wejście prowadzi przez późnogotycki portal południowy z 1519 roku. W kruchcie znajduje się grupa Ukrzyżowania z początku XVI wieku, stylistycznie związana z warsztatem twórców głównego ołtarza.
Wyposażenie Ołtarz Mariacki Najcenniejszym elementem wyposażenia jest późnogotycki Ołtarz Mariacki, wykonany około 1510–1520. Jest to pentaptyk, czyli ołtarz szafiasty wyposażony w dwie pary ruchomych skrzydeł, pozwalające prezentować trzy odmienne układy przedstawień zależnie od okresu roku liturgicznego.
Autorstwo ołtarza przypisuje się warsztatowi Lienharta Astla, rzeźbiarza i malarza działającego na początku XVI wieku w Gmunden. W centralnej części szafy umieszczono figurę Marii z Dzieciątkiem, której towarzyszą św. Katarzyna Aleksandryjska i św. Barbara. Na skrzydłach znajdują się płaskorzeźbione oraz malowane sceny z życia Marii i Jezusa.
Ołtarz zachował znaczną część pierwotnej polichromii i złoceń. Należy do najważniejszych zachowanych późnogotyckich ołtarzy szafiastych w Górnej Austrii.
Ołtarz Krzyża W drugiej części podwójnego prezbiterium znajduje się neogotycki ołtarz Krzyża, wykonany podczas regotyzacji kościoła w latach 1888–1895. Zaprojektował go architekt Hermann von Riewel, natomiast prace snycerskie wykonali nauczyciele i uczniowie szkoły obróbki drewna w Hallstatt.
W ołtarzu wykorzystano starszą grupę Ukrzyżowania, obejmującą figury Chrystusa, Marii i św. Jana. Kompozycja zastąpiła wcześniejszą barokową nastawę ołtarzową.
Ołtarz górniczy W północnej kaplicy znajduje się mniejszy późnogotycki ołtarz skrzydłowy, określany jako Knappenaltar, czyli ołtarz górniczy. Powstał około 1450 roku i pierwotnie znajdował się w kaplicy górników na Salzbergu. Kiedy w okresie baroku planowano usunięcie starego wyposażenia, pracownicy kopalni ukryli ołtarz, a następnie przekazali go kościołowi parafialnemu.
Centralną część nastawy zajmuje scena Ukrzyżowania. Na skrzydłach przedstawiono m.in. św. Ruperta z naczyniem na sól, św. Wolfganga z toporem, św. Krzysztofa oraz św. Annę Samotrzecią. Ikonografia ołtarza odwołuje się do religijności górników oraz znaczenia wydobycia i transportu soli dla miejscowej społeczności.
W marcu 1987 roku podczas nocnego włamania skradziono cztery dwustronnie malowane tablice skrzydeł. Zastąpiono je kopiami wykonanymi na podstawie fotografii. Oryginały odnalazła w 2016 roku włoska jednostka policji specjalizująca się w zwalczaniu przestępstw przeciwko dziedzictwu kulturowemu. Po identyfikacji, zwrocie do Austrii i konserwacji tablice ponownie umieszczono w ołtarzu we wrześniu 2018 roku.
Pozostałe wyposażenie Do zachowanego wyposażenia należy późnogotycka chrzcielnica. Ambonę wykonano z marmuru i drewna dębowego, a jej reliefy przedstawiają ojców Kościoła. W świątyni znajdują się również rzeźby i obrazy pochodzące z okresu od XV do XIX wieku, w tym przedstawienie Piety.
W 1893 roku wcześniejszy instrument z 1741 roku zastąpiono neogotyckimi organami wykonanymi przez Johanna Lachmayra z Linzu. Prospekt instrumentu dostosowano do przeprowadzonej w tym samym okresie regotyzacji wnętrza.
Cmentarz i ossuarium Kościół otacza tarasowo ukształtowany cmentarz. Ze względu na ograniczoną powierzchnię skalnego tarasu groby użytkowano przez określony czas, a następnie część szczątków przenoszono do położonej obok kościoła kaplicy św. Michała.
W dolnej kondygnacji kaplicy znajduje się ossuarium w Hallstatt, przechowujące około 1200 czaszek. Część z nich opatrzono imionami i nazwiskami zmarłych, datami śmierci oraz dekoracją z motywami krzyży, kwiatów i liści. Zwyczaj malowania czaszek rozwinął się w Hallstatt około 1720 roku, chociaż kości składano w ossuarium już od początku XVII wieku.
Kościół, cmentarz, kaplica św. Michała, ossuarium, kaplica grobowa i dom grabarza tworzą jednolity historyczny zespół związany z miejscowymi praktykami pogrzebowymi i ograniczeniami przestrzennymi wynikającymi z położenia Hallstatt pomiędzy jeziorem a stromym zboczem.
Parafia Kościół jest świątynią parafii Hallstatt w diecezji Linzu. Parafia obejmuje katolicką wspólnotę miejscowości i pozostaje związana duszpastersko z sąsiednimi parafiami regionu Inneres Salzkammergut. Odpust związany z wezwaniem świątyni obchodzony jest w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, przypadającą 15 sierpnia.
Przypisy
Kategoria:Hallstatt Kategoria:Kościoły w Austrii Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Kategoria:Architektura gotyku w Austrii Kategoria:Zabytki Austrii Kategoria:Budynki oddane do użytku w 1505