Kościół ewangelicki w Białutach – zabytkowy, nieużytkowany kościół ewangelicki z 1904 roku w Białutach, w gminie Iłowo-Osada, powiecie działdowskim, województwie warmińsko-mazurskim. Wraz z dawnym cmentarzem przykościelnym został wpisany do rejestru zabytków 25 listopada 2019 roku pod numerem A-4677.
Historia Budowę świątyni wsparto środkami funduszu utworzonego dla uczczenia dwusetnej rocznicy koronacji Fryderyka I na króla Prus. Uczestniczyli w jej finansowaniu także właściciel miejscowego majątku Alfred Oehlrich oraz Towarzystwo Gustawa Adolfa. Kościół wzniósł mistrz budowlany Schultz z Nidzicy. Poświęcenie odbyło się 20 grudnia 1904 roku, a w 1907 utworzono samodzielną parafię ewangelicką.
Po wytyczeniu granicy polsko-niemieckiej w 1920 roku liczba miejscowych ewangelików malała.
W okresie międzywojennym parafia w Białutach należała do superintendentury działdowskiej Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Polsce. W zestawieniu opublikowanym przez Stefana Grelewskiego w 1937 roku wykazano w niej 54 wiernych.
W latach 1945–1947 nabożeństwa odprawiał tu Ewald Lodwich-Ledwa. W 1955 administrację nad kościołem przejęła Parafia Ewangelicko-Augsburska w Nidzicy. Stację kaznodziejską w Białutach rozwiązano formalnie 1 lipca 1972 roku z powodu braku wiernych. Nieużytkowana świątynia stopniowo popadała w ruinę.
Architektura i wyposażenie Kościół stoi na zachodnim krańcu wsi, przy drodze do Dźwierzni. Został zbudowany z czerwonej cegły i otrzymał wieżę o wysokości około 20 m, z tablicą upamiętniającą dwusetną rocznicę powstania Królestwa Prus. W opracowaniach regionalnych określany jest jako neogotycki, natomiast w portalu Narodowego Instytutu Dziedzictwa jego styl sklasyfikowano jako eklektyczny.
Część wyposażenia przeniesiono do innych obiektów. Rzeźba Chrystusa błogosławiącego od 1967 roku znajduje się przed kościołem ewangelickim w Nidzicy. W 2019 roku Muzeum Pogranicza w Działdowie pozyskało drewnianą ambonę z baldachimem, dwie ławki i katafalk. Ambonę odnowił Andrzej Kwiatkowski z Uzdowa; udostępniono ją zwiedzającym 13 maja 2023 roku w kaplicy zamku w Działdowie.
Cmentarze ewangelickie Przy kościele znajduje się dawny cmentarz ewangelicki, objęty wraz ze świątynią wpisem do rejestru zabytków. Dokumentacja podaje różne datowanie nekropolii: gminne studium wskazuje XIX wiek, a karta obiektu wpisanego do rejestru, udostępniona przez Narodowy Instytut Dziedzictwa – początek XX wieku.
Na cmentarzu przykościelnym znajduje się kwatera wojenna z okresu I wojny światowej. Umieszczona na betonowym krzyżu tabliczka upamiętnia ośmiu żołnierzy armii niemieckiej poległych w latach 1914–1915.
Odrębnym obiektem jest dawny ewangelicki cmentarz rodowy z drugiej połowy XIX wieku, wymieniony w gminnej ewidencji zabytków.
Przypisy
Kategoria:Świątynie Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Polsce Kategoria:Dawne kościoły protestanckie w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie działdowskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1904 Kategoria:Białuty (województwo warmińsko-mazurskie)