Rudawa – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim w powiecie krakowskim, w gminie Zabierzów, do 1976 siedziba Gminy Rudawa.

Miejscowość położona jest ok. 19 km na zachód od centrum (10 km od granicy) Krakowa oraz 6 km na wschód od Krzeszowic.

Należy do aglomeracji krakowskiej, wraz z kilkoma innymi miejscowościami gminy Zabierzów stanowi strefę przedmieścia Krakowa.

Przez Rudawę przebiega linia kolejowa Kraków – Katowice (ze stacją kolejową Rudawa) – linia kolejowa E30 należąca do Paneuropejskiego Korytarza Transportowego łączącego Polskę, Niemcy, Ukrainę oraz łącząca Kraków, Katowice, Warszawę, Sandomierz droga krajowa 79 przez południowy kraniec miejscowości – przysiółek Werbownia (integralną część Rudawy).

Miejscowość graniczy od północy z Radwanowicami, od północnego wschodu z Brzezinką, od wschodu z Niegoszowicami, od południowego wschodu z Kochanowem i Kleszczowem, od południa z Nielepicami, od południowego zachodu z Młynką i od zachodu z Pisarami.

Historia Nazwa miejscowości pochodzi od bagien i moczarów (tzw. rudawy) albo od rudy żelaza, którą prawdopodobnie tu wydobywano w XII w. Dlatego też nazwa rzek płynących przez miejscowość: biorąca swój początek Rudawa oraz Rudawka. Nazwy rudawa stosowano również mówiąc o wzniesieniu obfitującym w rudę żelaza.

Rudawa była osadą rycerską. Właścicielem Rudawy był prawdopodobny uczestnik wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej rycerz Jan zwany Gniewomirem (Jan Gniewomir, nazywany Janem de Rudawa także Janem Gniewomirowicem) z rodu Strzegomitów herbu Kościesza (Strzegomia, Strzegomya), który piastował stanowisko komesa (Palatyna). Zmarł on w 1185 r., ale w tymże jeszcze roku Rudawa przeszła drogą nadania (miejscowość wraz z kościołem - obecnie Kościół Wszystkich Świętych w Rudawie) z jego rąk w posiadanie Kapituły Krakowskiej. Administratorami, a faktycznie proboszczami, z jej ramienia byli m.in. w drugiej połowie XV w. profesor teologii i prawa kanonicznego oraz rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan z Latoszyna (Latoszyński) herbu Gryf, a po nim Piotr Gamrat herbu Sulima. Natomiast wedle legendy miejscowość założył Radwan (herbu własnego), rycerz Króla Bolesława Śmiałego jako osadę karną dla swoich żołnierzy.

W końcu XVI w. funkcjonowała Rudawa jako wieś dóbr prestymonialnych w powiecie proszowickim województwa krakowskiego.

W 1436 r. Władysław Warneńczyk nadał wsi prawa miejskie magdeburskie, co zostało potwierdzone w 1464 r. przez Kazimierza Jagiellończyka. Rudawa była wówczas wsią parafialną w dekanacie Nowa Góra o obszarze 42 km², zamieszkiwana przez 750 mieszkańców. W 1527 r. w Rudawie było 8 ogrodów warzywnych, stał też dwór z budynkiem czeladnym, budynki gospodarcze, karczma i młyn.

Od średniowiecza teren wokół Rudawy dzielono pomiędzy poszczególne parafie. Kontrowersje pomiędzy proboszczami o przynależność parafialną wiosek znajdujących się wokół Rudawy ciągnęły się latami. W 1598 r. pleban z Rudawy spierał się o zwierzchnictwo nad Pisarami z plebanem parafii paczółtowickiej. Według wykazu sieci parafialnej w XVIII wieku do parafii Wszystkich Świętych w Rudawie należeli wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego z miejscowości: Brzezinka, Dubie, Nawojowa Góra, Młynka, Niegoszowice, Nielepice, Podchełmie (Kochanów), Radwanowice, Siedlec, Żary, natomiast z Pisar i Dębnika, należeli do parafii Nawiedzenia NMP w Paczółtowicach.

W dokumentach parafialnych w Rudawie znajduje się najstarsza w Małopolsce, a prawdopodobnie najstarsza w Polsce, XVI wieczna wiejska księga ślubów.

W 1615 r. kościół w Rudawie będący po gruntownej przebudowie, został konsekrowany przez biskupa krakowskiego Tomasza Oborskiego, który mieszkał również w Rudawie, we dworze zwanym Białym. Był on zarządcą majątku kościelnego na tym terenie. Do dworu należały 2 karczmy – naprzeciwko kościoła oraz w Werbowni. W 1777 r. miejscowość zamieszkiwały 423 osoby w 69 domach, a w 1789 r. – 428, w tym 7 Żydów. thumb|Położenie Rudawy na terenie Wolnego Miasta Kraków (1815–1846) W wieku XVII przed cmentarzem w Rudawie odbywał się w dni świąteczne jarmark. W XVIII w. miejscowość posiadała ceglany kościół, dwie karczmy, szpital drewniany czyli przytułek dla starców, warsztat kowalski i szewski.

Okres zaborów Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze austriackim. W latach 1815–1846 miejscowość położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, a stała się po raz pierwszy siedzibą gminy. W Rudawie miał wówczas siedzibę wójt gminy okręgowej – nr XXV. W okresie zaboru austriackiego na terenie Rudawy mieścił się posterunek żandarmerii.

Pierwsza wzmianka o szkole w Rudawie datuje się na 1587 r. Była to szkoła parafialna, a przestała istnieć w pierwszej połowie XVIII w. Rok 1752 należy przyjąć jako najpóźniejszą datę reaktywacji działalności szkoły parafialnej w Rudawie. W 1818 r. została uruchomiona we wsi szkoła ludowa, która obejmowała zasięgiem oddziaływania 7 wsi. W 1857 r. na gruncie gminnym wybudowano nową szkołę, wcześniejsza szkoła uległa spaleniu. Na terenie miejscowości do dziś zachował się zabytkowy budynek szkoły z naniesionym na jej dachu napisem „RP 1913”.

W latach 1805–1886 mieszkała w Rudawie Anna Libera (pseud. Anna Krakowianka), autorka nowel, dramatów, wierszy, literatka i działaczka oświatowa. Anna Libera opisała legendę o rycerzu Radwanie pt. „Przeklęctwo” oraz historię zamku usytuowanego nieopodal Dubia, pt. „Zamczysko”. Jest autorką powieści pt. „Na kiermaszu w Rudawie”.

W latach 30. XIX w. przeniesieni na czynsz poddani dóbr kościelnych mieli poważne trudności ze znalezieniem środków na zapłacenie czynszu, którego wysokość z reguły przekraczała możliwości gospodarstwa chłopskiego. Ta sytuacja doprowadzała do częstych sporów z duchowieństwem katolickim. W 1852 r. liczba mieszkańców wzrosła do 542. W XIX w. we wsi działały dwa niewielkie tartaki.

Przy stacji kolejowej (otwartej 13 października 1847 r.) znajduje się dzielnica willowa z przełomu XIX/XX w. thumb|Dom Domańskich W 1896 r. według projektu architekta Tomasza Prylińskiego wybudowana została tzw. „Willa z wieżyczką”, gdzie przez ostatnie dwadzieścia lat swojego życia mieszkała wraz z mężem Stanisławem Domańskim profesorem UJ, lekarzem i krakowskim rajcą, a później wiceprezydentem Krakowa Antonina Domańska (krewna Lucjana Rydla, stopień pokrewieństwa: ciocia), która zasłynęła jako autorka powieści Historia żółtej ciżemki (większość akcji tej powieści rozgrywa się w Rudawie i sąsiednich Pisarach) i Paziowie króla Zygmunta. W willi podczas pobytu wraz z żoną Marią w sierpniu 1908 r. Henryk Sienkiewicz pisał niektóre nowele i kilka rozdziałów powieści Wiry. Pisarzowi codziennie rano przynosił świeże mleko lubiany przez niego miejscowy chłopiec Staś Tarkowski. Jego imię i nazwisko otrzymał później główny bohater W pustyni i w puszczy. Sama zaś Antonina Domańska była pierwowzorem Radczyni z dramatu pt. Wesele autorstwa Stanisława Wyspiańskiego.

W latach 1863–1864 karczma Werbownia była miejscem przerzutu broni i ludzi w trakcie powstania styczniowego z Galicji do Królestwa Kongresowego. Na rudawskim cmentarzu został pochowany pułkownik Benedykt Zielonka, uczestnik m.in. bitwy pod Samosierrą i powstania listopadowego.

Z dziewiętnastowieczną historią Rudawy jest związana postać Albina Dunajewskiego, który na przełomie lat 1864/1865 sprawował w kościele parafialnym w Rudawie funkcję wikariusza.

Dziewiętnastowieczną Rudawę zamieszkiwał Józef Trzaskowski, weteran powstania listopadowego i dzierżawca rudawskich dóbr kapitulnych, pisarz i diarysta, autor Zbioru różnych drobnostek.

W 1889 r. w miejscowości powstała czytelnia Towarzystwa Oświaty Ludowej. W 1890 r. założono kółko rolnicze i sklep. 22 września 1892 r. otwarto pocztę. W roku 1892 przybyły z Krakowa Stanisław Polaczek nauczyciel i etnograf napisał monograficzną pracę etnograficzną na temat wsi pt. „Wieś Rudawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki”, która została wydana w serii biblioteka Wisły w Warszawie.

W 1904 r. w Rudawie powstała Kasa Stefczyka. W 1906 r. rozebrano karczmę znajdującą się w pobliżu kościoła, postawiono tam nowy dwór. W 1910 r. we wsi żyło 714 osób w 114 domach. W 1911 r. w centrum wsi postawiono nowe obszerne stajnie.

Z początkiem XX w. Rudawa stawała się miejscowością letniskową o charakterze miasteczka. Józef Łobczowski, proboszcz parafii w Rudawie pisał wierszem w 1915 r.: Jest obawa, że Rudawa na miasto się zmieni. Pierwszy murowany budynek mieszkalny, wybudowała w Rudawie Antonina Domańska.

W latach 1912–1914 w Rudawie przebywał Stanisław Smolka, mieszkający w pobliskich Niegoszowicach. Był doradcą Sienkiewicza przy pisaniu Krzyżaków. Smolka mieszkał od 1910 r. w znajdującym się opodal domu Heleny Rusockiej. Bywali też w Rudawie Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Lucjan Rydel goszczący często u Antoniego Procajłowicza (1876–1949), malarza i grafika, który zajmował stojący bliżej torów kolejowych dom z portykiem. W Rudawie spędzała czas również poetka i pisarka Natalia Karyłowska.

W Rudawie sformowane zostały drużyny Związku Strzeleckiego, które po wybuchu I wojny światowej weszły w skład Legionów Polskich. Po wyzwoleniu się Krakowa z rządów austriackich, w 1918 r. m.in. teren Gminy Rudawa objęła administracją Polska Komisja Likwidacyjna ustanawiając dla Gminy Rudawa komisarza i obsadzając teren gminy strażą obywatelską a w samej Rudawie ustanawiając posterunek żandarmerii składający się z Polaków. thumb|Krajobraz znad RudawyStanisława Wyspiańskiego

Okres międzywojenny W okresie międzywojennym na rzece Rudawka (w zachodniej części wsi), wykopano kanał przeciwpowodziowy (obecnie jest on nieczynny – osuszony). W zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Jagiellońskiej znajduje się akwarela autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, z widokiem rzeki Rudawy. Natomiast budynki kościoła w Rudawie stały się inspiracją dla Henryka Uziembły, który kilkukrotnie uwiecznił te obiekty w swoich malarskich dziełach. Pastel pt. Kościół w Rudawie pod Krakowem znajduje się w kolekcji Lwowskiej Galerii Sztuki. Inny z obrazów pokazywany był w okresie życia artysty na wystawach w Krakowie, Warszawie i Wiedniu. Inny przedstawiciel nurtu artystycznego Młodej Polski, Stanisław Kamocki uwiecznił rudawskie obiekty kościelne swoimi pracami z ok. 1905 r. pt. Kościółek w Rudawie pod Krakowem i Kościółek w Rudawie, od strony bramy.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Do krzeszowickiego cechu należało 5 miejscowych właścicieli zakładów rzemieślniczych. Na 1921 r. datowana jest najstarsza informacja poświadczająca istnienie w Rudawie Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Remizę dla OSP w Rudawie wybudowano w 1934 r.

27 lutego 1934 r. na cmentarzu w Rudawie pochowano Andrzeja Stopkę Nazimka zmarłego w Siedlcu, którego prochy 29 listopada 1936 r. zostały przeniesione na zakopiański Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.

W 1937 r. powstał nowy murowany budynek szkoły powszechnej (późniejsza Szkoła Podstawowa w Rudawie), budowany od 1936 r.

II wojna światowa 5 września 1939 r. ostatnie istniejące pomiędzy Krzeszowicami a Krakowem bataliony 55 Dywizji Piechoty Rezerwowej Wojska Polskiego, podjęły walkę obronną w rejonie Rudawy i sąsiedniej Młynki. W walce poległo dziesięciu żołnierzy, z których sześciu niezidentyfikowanych pochowano na cmentarzu w Rudawie. Miejsce pochówku tych żołnierzy stanowi rudawski Grób Nieznanego Żołnierza.

Od 26 października 1939 r. do 18 stycznia 1945 r. Rudawa należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W czasie II wojny światowej w 1939 r. w Rudawie spłonęły 22 domy, zniszczeniu uległ okazały budynek dworca PKP. Okupanci niemieccy stworzyli w 1939 r. w budynkach dworca kolejowego, wojskowy szpital polowy.