Władysław Eugeniusz Sikorski, Strażnica, Eugeniusz Strażnica, GazdaArmia Krajowa w Dokumentach 1939–1945, tom VI, uzupełnienia, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 104–105 (wkładka z fotografiami). (ur. 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym, zm. 4 lipca 1943 w Gibraltarze) – generał broni Wojska Polskiego, premier i minister spraw wojskowych II Rzeczypospolitej, od 30 września 1939 premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, początkowo we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii, oraz twórca i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych (na Zachodzie); zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze; pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego (1943).

Przed wybuchem I wojny światowej uzyskał dyplom oficerski w austriackiej szkole wojskowej i został podporucznikiem rezerwy cesarskiej i królewskiej Armii. Był jednym ze współzałożycieli i członków polskich organizacji niepodległościowych: Związku Walki Czynnej, Związku Strzeleckiego i Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Walczył w Legionach Polskich w trakcie I wojny światowej. Od listopada 1918 roku służył w Wojsku Polskim. Odegrał dużą rolę w czasie wojny polsko–bolszewickiej (1919–1921), zwłaszcza podczas bitwy warszawskiej, w której dowodził 5 Armią Frontu Północnego.

W pierwszych latach II Rzeczypospolitej Sikorski pełnił ważne funkcje rządowe, włączając w to stanowiska premiera (1922–1923) i ministra spraw wojskowych (1924–1925). W 1928 roku, dwa lata po przewrocie majowym Józefa Piłsudskiego, został odsunięty od eksponowanych stanowisk. Do 1939 roku pozostawał bez przydziału, w dyspozycji Ministra Spraw Wojskowych. W tym czasie napisał kilka książek dotyczących sztuki wojennej i stosunków międzynarodowych państwa polskiego. Sympatyzował z opozycją wobec rządów sanacji. W 1936 roku Sikorski wraz z Ignacym Paderewskim założyli w Szwajcarii stronnictwo Front Morges w celu walki z dyktaturą sanacyjną.

W 1939 roku, po wybuchu II wojny światowej, Sikorski został premierem RP na uchodźstwie, Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych i adwokatem sprawy polskiej na europejskiej i światowej scenie dyplomatycznej. Był zwolennikiem ponownego nawiązania stosunków dyplomatycznych pomiędzy Polską a ZSRR, zerwanych po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939. Stosunki te zostały w lipcu 1941 przywrócone po ataku Niemiec na ZSRR układem Sikorski–Majski, jednak po odkryciu grobów ofiar zbrodni katyńskiej 25 kwietnia 1943 ZSRR ponownie zerwał stosunki dyplomatyczne z Polską, pod pretekstem prośby rządu polskiego skierowanej do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, by ten zbadał sprawę zbrodni.

Zginął 4 lipca 1943 w katastrofie samolotu, który rozbił się zaraz po starcie z lotniska w Gibraltarze. Według oficjalnych ustaleń katastrofa nastąpiła z przyczyn technicznych, jednak jest to przedmiotem kontrowersji i hipotez o zamachu.

Wczesne lata i I wojna światowa Urodził się w domu rodzinnym w Tuszowie Narodowym na ziemiach zaboru austriackiego w ówczesnych Austro-Węgrzech. Jego dziadek, Tomasz Kopaszyna Sikorski, walczył i został ranny w bitwie o Olszynkę Grochowską podczas powstania listopadowego, za co otrzymał Order Virtuti Militari.

thumb|left|Gimnazjalista Władysław Sikorski Ojciec generała urodził się 20 maja 1852. W 1872 opuścił rodzinny Przeworsk i przybył do wsi Hyżne k. Rzeszowa. Tam przyjął posadę organisty, a wkrótce podjął się także pracy w pobliskiej szkole jako niewykwalifikowany nauczyciel. Matką Władysława była córka Weroniki Hawrowskiej, Emilia Hawrowska, później Sikorska, w akcie ślubu wpisana po ojczymie, zarządcy dworu w Hyżnem, jako Albertowicz.

Władysław Sikorski miał starszego brata Stanisława i dwie siostry: Eugenię i Helenę. Ojciec zmarł w 1885 i od tego czasu rodzinę utrzymywała matka, zajmująca się szyciem i roznoszeniem przesyłek pocztowych. Od 1898 do 1902 Władysław Sikorski uczęszczał do seminarium nauczycielskiego w Rzeszowie. Po zwróceniu na siebie uwagi talentami do nauki zamieszkał w domu dyrektora tejże szkoły, Juliana Zubczewskiego, a po jego przeniesieniu do Lwowa wraz z rodziną profesora przeprowadził się do tego miasta i kontynuował naukę w C.K. Gimnazjum im. Franciszka Józefa od 1899. Tam zdał egzamin dojrzałości. W 1902 rozpoczął studia na Wydziale Inżynierii Dróg i Mostów Politechniki Lwowskiej, gdzie włączył się w działalność patriotyczną i społeczną. Po ukończeniu studiów zamieszkał w Leżajsku i zatrudnił się w administracji galicyjskiej (Namiestnictwo Galicji), pracując przy regulacji rzeki San, a później zajmował się prywatnymi przedsięwzięciami związanymi z budownictwem, obrotem nieruchomościami i handlem ropą naftową.

Po ukończeniu studiów i pracował w wydziale hydrotechnicznym administracji galicyjskiej przy regulacji rzeki San, a później zajmował się prywatnymi przedsięwzięciami związanymi z budownictwem, obrotem nieruchomościami i handlem ropą naftową.

W latach 1904–1905, jako jednoroczny ochotnik odbył obowiązkową służbę wojskową w 21 Pułku Piechoty Obrony Krajowej w St. Pölten. Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1907 i przydzielony w rezerwie do 35 Pułku Piechoty Obrony Krajowej w Złoczowie. W latach 1912–1913 wziął udział w mobilizacji sił zbrojnych Monarchii Austro-Węgierskiej, wprowadzonej w związku z wojną na Bałkanach. Na stopień porucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 maja 1914, a na stopień kapitana ze starszeństwem z 1 listopada 1916. W ewidencji 35 Pułku Piechoty Obrony Krajowej (od 1917 – Pułku Strzelców Nr 35) pozostawał do 1918.

W 1909 ożenił się z Heleną Zubczewską, przybraną córką Juliana Zubczewskiego i mieszkał kolejno w Leżajsku, Nisku i Radomyślu, gdzie jako inżynier prowadził prace pomiarowe przy regulacji rzeki San.

Był członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie od 1910.

W 1907 zbliżył się do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), będącej wówczas jednym z głównych ugrupowań niepodległościowych. W tym czasie spotkał Józefa Piłsudskiego. Mając gruntowne wojskowe wykształcenie, Sikorski nauczał innych członków partii, przedstawiając im zagadnienia związane ze sztuką wojenną. W 1908 we Lwowie, razem z Marianem Kukielem, Walerym Sławkiem, Kazimierzem Sosnkowskim, Witoldem Jodko-Narkiewiczem i Henrykiem Minkiewiczem założył tajny Związek Walki Czynnej, którego głównym celem było zorganizowanie powstania zbrojnego przeciwko Imperium Rosyjskiemu. W 1910 Sikorski był jednym z organizatorów Związku Strzeleckiego. Został także mianowany osobą odpowiedzialną za sprawy wojskowości w Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.

Był jednym z przywódców Polskiego Stronnictwa PostępowegoEugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918–1919, przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. I Wrocław 2010, s. 33..

I wojna światowa

Gdy Józef Piłsudski po wybuchu I wojny światowej wkroczył z Pierwszą Kompanią Kadrową na ziemie Królestwa Polskiego, Sikorski trafił do armii austro-węgierskiej. Później znalazł się w Komendzie Głównej Wojsk Polskich w Miechowie, gdzie opracował memoriał, w którym proponował sformowanie Polskiego Korpusu Posiłkowego. Niedługo potem Władysław Sikorski został szefem Departamentu Wojskowego w Naczelnym Komitecie Narodowym (NKN) (powstał on 16 sierpnia 1914, kiedy to Austriacy podjęli decyzję o stworzeniu Legionów Polskich). W 1914 roku jako przedstawiciel postępowych demokratów był członkiem sekcji zachodniej Naczelnego Komitetu Narodowego. 30 września 1914 roku otrzymał awans na podpułkownika, został także pierwszym komendantem Szkoły Podchorążych Legionów Polskich.

Stanowisko w NKN pełnił do 1916. Później, jako wysłannik Legionów Polskich w Krakowie, był odpowiedzialny za rekrutację ochotników do tej formacji zbrojnej. 19 lipca 1916 roku rozkazem K Nr 15217 c. i k. Naczelnej Komendy Armii został mianowany pułkownikiem „w uznaniu jego wybitnej działalności na polu organizacji i jego znakomitej służby przed nieprzyjacielem”CAW sygn. akt I.120.1.307 s. 496.. W 1916 zarysował się konflikt pomiędzy Sikorskim a Piłsudskim. Ten pierwszy wciąż opowiadał się za współpracą z monarchią austro-węgierską, zajmował się także zaciągiem Polaków do Polnische Wehrmacht. Piłsudski natomiast był zdania, że wobec braku ustępstw politycznych należy wstrzymać rekrutację. W lipcu 1917 żołnierze dwóch brygad legionowych – na tajne polecenie Komendanta – odmówili złożenia przysięgi lojalności cesarzowi niemieckiemu (kryzys przysięgowy). Piłsudski został internowany w Magdeburgu, a Sikorski został ponownie wcielony do armii austro-węgierskiej. Został komendantem komendy uzupełnień Polskiego Korpusu PosiłkowegoMała encyklopedia wojskowa, Warszawa, 1970, t. II, s. 723.. Po zawarciu traktatu brzeskiego w marcu 1918 Sikorski zaprotestował przeciwko oderwaniu Chełmszczyzny od Królestwa Polskiego. W wyniku tego protestu został oskarżony o zdradę stanu i internowany.

Po wyjściu z internowania podjął współpracę z gen. Tadeuszem Rozwadowskim, wówczas nieoficjalnym doradcą Rady Regencyjnej, a od października 1918 szefem sztabu Wojska Polskiego. już w październiku Sikorski przystąpił do tworzenia Wojska Polskiego na terenie Galicji, rekrutowanego głównie z członków byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego. 1 listopada 1918 Rada Regencyjna powołała go na stanowisko szefa Sztabu Dowództwa na Galicję Wschodnią i Śląsk.

W Wojsku Polskim (1918–1922) thumb|left|Władysław Sikorski w 1918 thumb|Gen. Władysław Sikorski ze sztabem 5 Armii podczas bitwy warszawskiej thumb|Gen. Władysław Sikorski z żołnierzami 5 Armii nad Wkrą, sierpień 1920 W listopadzie 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego. Był głównym kwatermistrzem Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich w Galicji Wschodniej, a następnie dowódcą grupy „Bartatów” i dowódcą grupy swojego imienia.

W czasie wojny z bolszewikami pełnił służbę na różnych stanowiskach dowódczych, m.in. dowódcy 9 Dywizji Piechoty i Grupy Poleskiej podczas ofensywy kijowskiej, 5 Armii podczas Bitwy Warszawskiej oraz 3 Armii podczas walk w rejonie Zamościa. Jego adiutantem był wówczas Jan Tarnowski (1900–1966), syn Zdzisława, w latach II wojny światowej adiutant gen. Stanisława Maczka.

1 maja 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu generała podporucznika, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich. 28 lutego 1921 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu generała porucznika, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich. W 1921 został mianowany szefem Sztabu Generalnego. Dekretem Naczelnika Państwa z 29 grudnia 1921 został odznaczony orderem „Odrodzenia Polski” klasy III „w uznaniu zasług, położonych dla Rzeczypospolitej Polskiej na polu organizacji wojskowej”. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu generała dywizji ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 18. lokatą w korpusie generałów.

16 grudnia 1922, po zabójstwie prezydenta Narutowicza, został mianowany prezesem Rady Ministrów i ministrem spraw wewnętrznych. Tego samego dnia minister spraw wojskowych generał dywizji Kazimierz Sosnkowski, w porozumieniu z Radą Ministrów, powołał marszałka Józefa Piłsudskiego czasowo na stanowisko szefa Sztabu Generalnego.

Prezes Rady Ministrów (1922–1923)