thumb|upright=1.4|Mapa Ziem Odzyskanych thumb|upright=1.4|Porównanie granic II Rzeczypospolitej i Polski powojennej; ziemie przyłączone do Polski w 1945 na różowo, ziemie odłączone na szaro thumb|Cmentarz w Bielefeld. Herby ziem utraconych przez Niemcy po II wojnie światowej. Na rzecz Polski i ZSRR: Prusy Wschodnie, na rzecz Polski: Gdańsk, Prusy Zachodnie, Pomorze, Brandenburgia Wschodnia, Dolny Śląsk, Górny Śląsk i na rzecz Czechosłowacji: Kraj Sudetów thumb|Medal – poświęcony ustanowieniu w 1972 polskich diecezji katolickich na Ziemiach Odzyskanych
Ziemie Odzyskane (początkowo także: Ziemie Zachodnie i Północne, Postulowane lub Powracające, również Kresy Zachodnie) – propagandowe określenie terytoriów przyznanych Polsce po II wojnie światowej zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej.
Określenie pierwszy raz użyte w II Rzeczypospolitej w październiku 1938 w odniesieniu do Zaolzia po jego rewindykacji od Czechosłowacji, znalazło zastosowanie po II wojnie światowej i zostało spopularyzowane w utworzonej w 1944 Polsce Ludowej w odniesieniu do terytoriów III Rzeszy włączonych do Polski. Współcześnie przez niektórych autorów bywa ono uznawane za niezasadne i jako takie zapisywane w cudzysłowie. Hasło to było mocnym akcentem propagandy PRL i obejmowało także obszary niewchodzące wcześniej w skład państwa Piastów, okresowo podporządkowane jej lennem lub słabo powiązane z Polską kulturowo i etnicznie, jak południowa część Prus Wschodnich czy ziemia kłodzkahttps://bazhum.muzhp.pl/media/files/Komunikaty_Mazursko_Warminskie/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2012-t2_(276)/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2012-t2_(276)-s411-416/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2012-t2_(276)-s411-416.pdf.
W czasie trwania II wojny światowej wielka trójka omówiła kilka razy sprawę granic przyszłej Polski. W wyniku uzgodnień podjętych na konferencji w Teheranie uznano m.in. zbrojną aneksję terytorium Polski dokonaną przez ZSRR w 1939 roku. Przebieg granicy polsko-sowieckiej był też przedmiotem konferencji w Jałcie w lutym 1945 i znalazł się w protokole końcowym konferencji. Podjęte zmiany granic Polski przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w roku 1943 i 1945, bez pytania o zdanie rządu polskiego, były wyraźnym pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej, która gwarantowała sygnatariuszom nienaruszalność ich granic bez zgody własnych rządów. Granica polsko-sowiecka została ostatecznie w wymiarze prawnomiędzynarodowym ustalona w umowie pomiędzy RP a ZSRR, zawartej przez wyłoniony w konsekwencji realizacji porozumień jałtańskich Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej i rząd ZSRR w Moskwie w dniu 16 sierpnia 1945. Umowa ta weszła w życie 6 lutego 1946. Skutkiem tej umowy była cesja Kresów Wschodnich na rzecz Związku Sowieckiego i ustalenie współczesnej wschodniej granicy Polski. Zgodnie z art. 1 powyższej umowy granica państwowa między Rzecząpospolitą Polską a ZSRR miała być ustalona wzdłuż tzw. linii Curzona z odchyleniami od tej linii na rzecz Polski w niektórych rejonach od pięciu do ośmiu kilometrów.
Status i przynależność Ziem Odzyskanych unormowano umowami dwustronnymi: układem zgorzeleckim z NRD zawartym w roku 1950, Układem PRL-RFN z roku 1970 i ostatecznie 14 listopada 1990 z RFN, gdy Rzeczpospolita Polska i Republika Federalna Niemiec podpisały polsko-niemiecki traktat graniczny uznający granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej.
Powierzchnia Ziem Odzyskanych wynosi , co stanowi blisko ⅓ obszaru Polski.
Pochodzenie terminu Termin został po raz pierwszy oficjalnie użyty po rewindykacji Zaolzia, dokonanej na mocy porozumienia polsko-czechosłowackiego 1 października 1938, po przyjęciu przez rząd Czechosłowacji ultimatum polskiego wystosowanego po konferencji monachijskiej. Oficjalnie wystąpił w Dekrecie Prezydenta Rzeczypospolitej z 11 października 1938 o zjednoczeniu Odzyskanych Ziem Śląska Cieszyńskiego z Rzecząpospolitą Polską.
Powojenne określenie Ziemie Odzyskane, podobnie jak hasło o powrocie ziem północnych i zachodnich do macierzy, nawiązywało do polskiej przeszłości tych obszarów, wywodząc z niej legitymację państwa polskiego do posiadania tych terenów. Choć sama nazwa została spopularyzowana dopiero przez propagandę PRL, propozycje odzyskania tych ziem postulowano wcześniej.
Związek ziem obejmowanych terminem z państwem polskim
Terytoria te były częścią państwa polskiego lub były z nim w różnym stopniu – w niektórych przypadkach jedynie lennem – związane od X wieku. Począwszy od XII wieku rozpoczął się proces stopniowego odrywania lub uniezależniania tych ziem, zakończony ostatecznie unicestwieniem Polski w wyniku III rozbioru w roku 1795.
Pojęcie Ziem Odzyskanych, powstałe po roku 1945, odnosiło się do ziem zachodnich i północnych, przyznanych Polsce decyzją zwycięskich mocarstw: ZSRR, USA i Wielkiej Brytanii, które to terytoria w czasach historycznych związane były z państwem polskim lub mu podlegały, ale nie weszły w skład II Rzeczypospolitej.
Historia
mały|upright=1.2|Polska za panowania Mieszka I – granice polskie na zachodzie obejmowały wówczas m.in. Wrocław i Szczecin Pierwsze wzmianki na temat dzisiejszych obszarów Polski, w tym Ziem Odzyskanych, pierwszy raz pojawiły się w dziele greckiego historyka Herodota Dzieje, pochodzącym z V wieku p.n.e. Opisał on na terenie obecnej Polski lud Neurów, który w późniejszym czasie przeniósł się na wschód; przez niektórych polskich badaczy jest utożsamiany z proto-Słowianami. Pod koniec I wieku p.n.e. w dziele noszącym tytuł „Germania” rzymski historyk Tacyt opisał wiele plemion zamieszkujących Europę Wschodnią, czyli Bałtów, Germanów, Finów, Wenetów oraz Celtów. Na terenie dzisiejszej Polski Tacyt lokował plemię Lugiów.
Kiedy rozpoczęła się wędrówka ludów, przybyłe wcześniej ze Skandynawii i północnych Niemiec plemiona germańskie pod naporem Hunów przemieściły się na południowy zachód. Obszar podbojów nomadycznego imperium Attyli obejmował zapewne także część obszaru współczesnej Polski. W V w. terytorium dzisiejszej Polski uległo znacznemu wyludnieniu, jak to wynika ze źródeł archeologicznych, co jest obecnie interpretowane jako dowód wywędrowania z tego terenu plemion germańskich (Gotów, Wandalów i Burgundów). W połowie VI wieku plemiona słowiańskie przesunęły się ze swoich wcześniejszych siedzib poza linię górnej Wisły w kierunku na zachód i północ. W ten sposób cały obszar Ziem Odzyskanych został zasiedlony przez Słowian, z wyjątkiem Warmii i Mazur, gdzie zamieszkiwali Bałtowie.
Rozwój plemion słowiańskich doprowadził do powstania pierwszych nowożytnych struktur państwowych. W roku 820 Mojmir I stał się założycielem Państwa Wielkomorawskiego, które objęło w posiadanie Śląsk. Rozwój państwa Polan doprowadził do przejęcia znacznej części współczesnego obszaru Ziem Odzyskanych przez pierwszego historycznego władcę tego plemienia, Mieszka I, którego rządy rozpoczęły się w roku 960. Poza kontrolą Piastów pozostały tylko obszary zajmowane przez Bałtów. mały|upright=1.2|Polska za panowania Bolesława Chrobrego (cień – dzisiejsze granice) – granice polskie na zachodzie obejmowały wówczas m.in. Lubusz i Budziszyn, a okresowo także Miśnię i Kłodzko
Pomorze Zachodnie Pomorze Zachodnie było obszarem, który próbował podporządkować sobie już Mieszko I, odnosząc przy tym sukcesy (np. ujście Odry zajęte zostało po pobiciu plemion pomorskich w bitwie w 967). Tajemnicą pozostaje, jak długo i z jakim skutkiem trwały walki Mieszka o ten region. Późniejsze starcia Bolesława Krzywoustego w tym regionie pozwalają przypuszczać, że podbój nie był łatwy, a być może nawet nie został zakończony pełnym sukcesem. Łatwość, z jaką Pomorze odpadło od Polski za panowania Bolesława Chrobrego (ok. 1005), sugeruje, że region ten nie został włączony do państwa, lecz jedynie zhołdowany. Świadczy o tym pośrednio także fragment wstępu do pierwszej księgi kroniki Galla Anonima poświęcony Pomorzanom: Częstokroć wprawdzie naczelnicy ich pobici przez księcia polskiego szukali ocalenia w chrzcie, lecz znów zebrawszy siły wyrzekali się wiary chrześcijańskiej i na nowo wszczynali wojnę przeciw chrześcijanom. W 1000 roku powstała diecezja kołobrzeska, będąca jedną z pierwszych polskich diecezji katolickich (w wyniku nawrotu rodzimej wiary upadła pomiędzy rokiem 1007 a 1015).
Pomorze ponownie podporządkował sobie Bolesław Krzywousty w 1121. . Do 1637 cały region znajdował się we władaniu rodzimej dynastii Gryfitów, po czym dzielnica uległa rozbiorowi po wojnie trzydziestoletniej między Brandenburgię i Szwecję, część ze Szczecinem przypadła Szwecjina mocy ustaleń kończącego wojnę traktatu pokojowego – pokoju westfalskiego, podział ten wyglądał następująco: król szwedzki otrzymał Pomorze Przednie margrabia-elektor Brandenburgii otrzymał Pomorze Tylne i biskupstwo kamieńskie, a także arcybiskupstwo magdeburskie, i jako rekompensatę za utratę Pomorza Przedniego zarówno król szwedzki, jak i elektor brandenburski otrzymali prawo posługiwania się insygniami książęcymi władców Pomorza; w Szczecin przeszedł w ręce Brandenburgii, która stała się jednym organizmem politycznym z Królestwem Pruskim
Łużyce mały|Słup dystansowy poczty polsko-saskiej (rekonstrukcja), Zgorzelec
W roku 1002 Bolesław I Chrobry przyłączył Łużyce do Polski, co zostało uznane w pokoju w Budziszynie (1018). Następnie ponownie znalazły się w obrębie wpływów niemieckich (układ pokojowy z Budziszyna, ) jako część Marchii Miśnieńskiej. W kolejnych wiekach bywały okresowo wiązane z Polską, np. Gubin znajdował się we władaniu Henryka Brodatego na początku XIII wieku, Zgorzelec i Lubań w pierwszej połowie XIV wieku były częścią piastowskiego dolnośląskiego księstwa jaworskiego, a w latach 1697–1763 za panowania królów Augusta II i Augusta III cały obszar był w unii polsko-saskiej. Przez region biegły wówczas ważne szlaki łączące Warszawę i Drezno, którymi regularnie podróżowali królowie, dworzanie i urzędnicy polscy. Struktury Kościoła katolickiego na Górnych Łużycach podlegały polskiej metropolii gnieźnieńskiej jako część diecezji miśnieńskiej do 1399 roku. W XIV wieku cały region został częścią Korony Czeskiej, w XV wieku na krótko znalazł się we władaniu władcy Węgier, a w 1635 przypadł Saksonii. Większość współczesnej polskiej części Łużyc włączono do Królestwa Prus w 1815 roku, w granicach Saksonii pozostała jedynie Bogatynia z okolicami. To jedyny fragment Ziem Odzyskanych, który nie leżał w granicach Prus.
Ziemia lubuska mały|upright=1.2|Polska za panowania Bolesława Krzywoustego – wpływy polskie na zachodzie sięgały wówczas Rugii i terenu dzisiejszego Berlina
Ziemia lubuska, region o strategicznym położeniu, w została odstąpiona przez księcia legnicko-głogowskiego Bolesława Rogatkę biskupstwu magdeburskiemu, a niebawem władzę tu objęli Brandenburczycy. W kolejnych latach między Pomorzem Zachodnim a Wielkopolską powstała tzw. Nowa Marchia, która swym zasięgiem objęła m.in. północno-zachodnie rubieże piastowskiej Wielkopolski (Gorzów Wielkopolski, Choszczno, Dobiegniew, Santok, Drezdenko) oraz kolejnych kilka miast zachodniopomorskich. Po 1373 r. ziemia lubuska i Nowa Marchia przejściowo znajdowały się we władzy dynastii luksemburskiej, której władcy starali się sprzedać Marchię jako region peryferyjny. W 1402 zawarto w Krakowie porozumienie w sprawie sprzedaży Nowej Marchii Polsce, jednakże parę miesięcy później ostatecznie sprzedano ją zakonowi krzyżackiemu. Podczas wojny polsko-krzyżackiej (1433) władzę polską uznały i do Polski wróciły m.in. Choszczno, Drawno i Złocieniec, jednakże na mocy ustaleń pokojowych Polacy wycofali się z miast w l. 1436–1437. Ziemia lubuska pozostała we władaniu Luksemburgów do 1415, a diecezja lubuska do 1424 podlegała polskiej hierarchii kościelnej.
Ziemia kłodzka mały|Tablica upamiętniająca odzyskanie przez Polskę w 1945 r. Kłodzka