Islandia (, wym. Do 2023 roku była zalecana długa nazwa Republika Islandii, która nie występuje w konstytucji Islandii, zob. uchwała KSNG przyjęta na 126. posiedzeniu, Protokół między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Islandii o zmianie Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Islandii w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, sporządzonej w Reykjavíku dnia 19 czerwca 1998 r., podpisany w Reykjavíku dnia 16 maja 2012 r. . Nazwa Republika Islandii występuje także w poradniku stylu Unii Europejskiej, zob. ) – państwo wyspiarskie w Europie Północnej, zaliczane do krajów nordyckich, położone na północy Grzbietu Śródatlantyckiego, na wyspie Islandia i kilku mniejszych wyspach, m.in. archipelagu Vestmannaeyjar w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Stolicą państwa i największym miastem jest Reykjavík, w którym mieszka około 36% z 404 610 mieszkańców kraju (2024). Islandia jest kulturowo i politycznie powiązana z Europą. Językiem urzędowym kraju jest język islandzki.
Islandia, położona na ryfcie pomiędzy płytami tektonicznymi, charakteryzuje się wysoką aktywnością geologiczną. Na jej terenie znajdują się liczne gejzery i wulkanyPhilippon, Mélody; Von Hagke, Christoph; E. Reber, Jacqueline. Cutting-Edge Analogue Modeling Techniques Applied to Study Earth Systems. Page 99. 2020. „Iceland is the only place on Earth where a mid-ocean ridge is exposed above sea level, atop the extensional plate boundary separating the North American plate and the Eurasian plate.”.Rae, Alison. Earthquakes and Volcanoes. Page 9. 2008. „Iceland is the only part of the Mid-Atlantic Ridge that rises above sea-level, and its central volcanic plateau is erupting almost constantly.”.. Państwo leży na płaskowyżu wulkanicznym. Na Islandii znajdują się lodowce. Nizinami do oceanu wpływa wiele rzek polodowcowych. Kraj znajduje się w strefie silnego wpływu Prądu Zatokowego Golfsztrom, dzięki któremu południowa część państwa znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego, pomimo położenia w okolicach koła podbiegunowego północnego. Ze względu na wysoką szerokość geograficzną i wpływy klimatu morskiego lata są chłodne, a na dużej części archipelagu panuje klimat polarny.
Według średniowiecznego rękopisu Landnámabók, osadnictwo na Islandii rozpoczęło się w 874 roku n.e., kiedy to norweski wódz Ingólfr Arnarson został pierwszym stałym osadnikiem na wyspie W następnych stuleciach Norwegowie i w mniejszym stopniu inni Skandynawowie, z Hebryd, Orkadów i Szetlandwód oraz Irlandii I Szkocji, wyemigrowali na Islandię, przywożąc ze sobą niewolników (lub chłopów pańszczyźnianych) pochodzenia gaelickiego.
Wyspa była zarządzana jako niezależna wspólnota pod rządami rodzimego parlamentu Althing, jednego z najstarszych funkcjonujących zgromadzeń ustawodawczych na świecie, którego członkowie z prawem głosu, tzw. goðar, nie pochodzili z demokratycznych wyborów. Brakowało jednak władzy wykonawczej, którą na pewien sposób zastępowały więzi rodzinne. Po okresie konfliktów społecznych Islandczycy w latach 1262-1264 poprzysięgli wierność królowi Norwegii. Zawarcie w 1380 r. unii personalnej między Norwegią i Danią oraz utworzenie unii kalmarskiej w 1397 r., jednoczącej królestwa Norwegii, Danii i Szwecji, spowodowało, że Islandia przeszła pod panowanie duńskie. Następnie po uzyskaniu przez władcę duńskiego władzy absolutnej w Danii (1660 r.) i zaakceptowaniu jej w Norwegii (1661 r.) 28 lipca 1662 r. w Kópavogur islandzcy reprezentanci świeccy i duchowni podpisali dokument potwierdzający absolutną dziedziczną władzę króla Danii w Islandii. Królestwo duńskie siłą wprowadziło luteranizm na Islandię w 1550 r., co spotkało się ze zbrojnym oporem jej mieszkańców, który został przez Danię zbrojnie spacyfikowany.
Pod wpływem ideałów nacjonalizmu po rewolucji francuskiej, walka Islandii o niepodległość nabrała pod przewodnictwem młodego historyka i filologa Jóna Sigurðssona kształtu i zakończyła się Aktem Unii Duńsko-Islandzkiej w 1918 r., wraz z utworzeniem Królestwa Islandii, dzielącego poprzez unię personalną urzędującego monarchę Danii. Podczas okupacji Danii podczas II wojny światowej, Islandia większością głosów zdecydowała o przyjęciu republiki w lutym-marcu 1944 r., kończąc w ten sposób pozostałe formalne więzy z Danią. Chociaż Althing zostało zawieszone w latach 1799–1845, republice wyspiarskiej przypisuje się utrzymanie najstarszego i najdłużej działającego parlamentu na świecie.
Do XX wieku Islandia utrzymywała się głównie z rybołówstwa i rolnictwa. Uprzemysłowienie rybołówstwa i pomoc z planu Marshalla po II wojnie światowej przyniosły dobrobyt, a Islandia stała się jednym z najbogatszych i najbardziej rozwiniętych krajów na świecie. 19 listopada 1946 r. Islandia stała się członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, a w 1948 r. podpisała porozumienie z Organizacją Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego oraz, w związku otrzymaniem pomocy finansowej z planu Marshalla, przystąpiła do Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (późniejszej Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju). W 1949 r., zrywając z dotychczasowa polityką neutralności, Islandia była również jednym z członków założycieli Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego. Przy tym nie odbyło się to bez wewnętrznych zamieszek. Od 7 marca 1950 r. pozostaje ona też jednym z członków Rady Europy. W 1994 r. stała się częścią Europejskiego Obszaru Gospodarczego, co zdywersyfikowało gospodarkę na sektory takie jak finanse, biotechnologia i produkcja.
Islandia ma gospodarkę rynkową ze stosunkowo niskimi podatkami w porównaniu z innymi krajami OECD, a także najwyższą liczbą związków zawodowych na świecie. Utrzymuje model nordycki opieki społecznej, który zapewnia swoim obywatelom powszechną opiekę zdrowotną i wyższe wykształceniehttps://web.archive.org/web/20050818131819/http://www.borg.hi.is/ChildWelfare. Islandia zajmuje wysokie miejsca w międzynarodowych porównaniach krajowych wyników, takich jak jakość życia, edukacja, ochrona swobód obywatelskich, przejrzystość rządu i wolność gospodarcza.
Kultura Islandii opiera się na skandynawskim dziedzictwie narodu. Większość Islandczyków to potomkowie osadników nordyckich i gaelickich. Islandzki, język północnogermański, pochodzi ze staronordyckiego i jest blisko spokrewniony z językiem farerskim. Mimo zależności Islandii od Danii nie został on zduńczykowany (podczas epoki Oświecenia i Romantyzmu podjęto działania, by przywrócić mu kształt pierwotny). Dziedzictwo kulturowe kraju obejmuje tradycyjną kuchnię islandzką, literaturę islandzką i średniowieczne sagi. Islandia ma najmniejszą populację ze wszystkich członków NATO i jako jedyna nie ma stałej armii, posiada jedynie lekko uzbrojoną straż przybrzeżną.
Etymologia Sagi islandzkie mówią, że Norweg o imieniu Naddodd (lub Naddador) był pierwszym Normanem, który dotarł na Islandię i w IX wieku nazwał ją Snæland, czyli „kraina śniegu”, ponieważ podczas jego pobytu na wyspie występowały opady śniegu. W ślad za Naddoddem na odkryty ląd przybył Szwed Garðar Svavarsson. Wyspę nazwano wówczas Garðarshólmur, co oznacza „Wyspa Garðara”.
Po nich przybył wiking Flóki Vilgerðarson; jego córka utonęła po drodze, a bydło zdechło z głodu. Sagi mówią, że Flóki wspiął się na górę i zobaczył fiord (Arnarfjörður) pełen gór lodowych, co skłoniło go do nadania wyspie nowej i obecnej nazwy. Pogląd, że islandzcy osadnicy wikingów wybrali tę nazwę, aby zniechęcić do osiedlania się na ich zielonej wyspie, jest jedynie mitem.
Historia
874–1262: Początki osadnictwa i Wolna Wspólnota
Zarówno według Landnámabóka, jak i Íslendingabóka, mnisi (anachoreci) znani jako papar (l. poj. papi) żyli na Islandii przed przybyciem osadników skandynawskich, prawdopodobnie byli to członkowie misji hiberno-szkockiej. Niedawne wykopaliska archeologiczne odsłoniły ruiny chaty w Hafnir na półwyspie Reykjanes. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że została porzucona między 770 a 880 rokiem naszej eryhttps://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_news/A_New_View_on_the_Origin_of_First_Settlers_in_Iceland_0_378670.news.aspx.. W 2016 roku archeolodzy odkryli długi dom w Stöðvarfjörður, który datowano już na rok 800. Ogólnie przyjmuje się, na podstawie źródeł geologicznych, że ludzie musieli żyć na Islandii już ok. 850 r. lub nieco później. Ponadto w jej południowo-wschodniej części, znaleziono również rzymskie monety z III w. (datowane na 270–305 r.) oraz rzymskie naczynie gliniane z II w., co mogłoby wskazywać na wcześniejszą, jeszcze przed Irlandczykami i Norwegiami, obecność na niej Rzymian.
Szwedzki odkrywca i wiking Garðar Svavarsson jako pierwszy opłynął Islandię w 870 roku i ustalił, że jest to wyspa. Zatrzymał się on na zimę i zbudował dom w Húsavíku. Garðar wyjechał następnego lata, natomiast jeden z jego ludzi, Náttfari, zdecydował się zostać z dwoma niewolnikami. Náttfari osiedlił się w miejscu znanym obecnie jako Náttfaravík, a on i jego niewolnicy stali się pierwszymi stałymi mieszkańcami Islandii, których udokumentowanohttp://www.gardarsholmur.is/iceland-and-the-history/..
Po nim na Islandię miał przybyć Flóki Vilgerðarson, który w celu jej odszukania miał wykorzystać kruki, które wypuszczał, by pokazały mu właściwą drogę. On też, widząc dryfujące kry lodowe u jej wybrzeży, nadał jej nazwę Islandia (Ísland), która przylgnęła już do tej wyspy na stałe. Z powodu jednak zajęcia się połowem ryb i zaniedbania zebrania siana na okres chłodów, miał on stracić cały żywy inwentarz podczas srogiej zimy i wiosny, co ostatecznie zmusiło go do powrotu do Norwegii (z powodu niekorzystnych wiatrów udało mu się to dopiero za drugim razem, przez co musiał zimować na Islandii jeszcze jeden raz). Flóki Vilgerðarson nie miał dobrego zdania o nowo poznanym lądzie. Jeden z członków jego załogi stwierdził jednak, iż „każde źdźbło trawy ocieka tu masłem”.
Norwesko-nordycki wódz Ingólfr Arnarson zbudował swoje gospodarstwo na obszarze dzisiejszego Reykjavíku w 874 roku. Badania archeologiczne oparte na warstwach pyłu wulkanicznego wskazują na to, iż mogło to być rok lub dwa lata wcześniej. Za Ingólfrem podążyło wielu innych osadników-emigrantów, głównie z Norwegii, południowo-zachodniej, jak potomkowie znanego Björna Buna, czasem północnej, a w bardzo małej liczbie ze wschodniej, jak również z Hebrydów, Szetlandów, Orkadów oraz z Wysp Brytyjskich (być może nawet 26 procent z nich), zwłaszcza Szkocji i Irlandii. Ci ostatni zabrali ze sobą niewolników, Celtów i PiktówHistorical Dictionary of the Vikings By Katherine Holman p252 scarecrow press 2003 discusses that both Scottish and Irish slaves were in Iceland.. W konsekwencji w ówczesnej Islandii można było spotakć celtyckie imiona (jak np. Avangr, Dufþakr, Kaðrán, Kjartan, Konáll czy Njáll) oraz przydomki (np. bjólan, felian czy lunan).
Do 930 r. – co znalazło swoje potwierdzenie również w badaniach archeologicznych - zajęto większość ziemi na wyspie. Przy tym okres od 870 r. do 930 r. zwany jest landnám (po polsku „branie lądu”).