mały|Zabytkowy dwór Wyszatyce – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie przemyskim, w gminie Żurawica. Ma status sołectwa.
Wieś starostwa przemyskiego WyschatyceAleksander Jabłonowski, Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym. T. 7. Ziemie ruskie. Ruś Czerwona. Cz. 1, Warszawa 1901, s. 1. położona była na przełomie XVI i XVII wieku w powiecie przemyskim ziemi przemyskiej województwa ruskiegoAtlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie, [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 2.. Wieś starostwa przemyskiego położona w powiecie przemyskim, jej posiadaczem był Jan Karol Jeziernicki, została spustoszona w czasie najazdu tatarskiego w 1672Andrzej Gliwa, Wykaz zniszczeń we wsiach i miastach ziemi przemyskiej po najeździe tatarskim z 1672 roku : (cz. I), w: Prace Historyczno-Archiwalne, Tom 13 (2003), Rzeszów 2003, s. 181..
Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej Parafii św. Mikołaja. We wsi jest kościół rzymskokatolicki z okresu międzywojennego oraz ruiny cerkwi. W Wyszatycach funkcjonuje szkoła podstawowa, dom strażaka, w którym mieści się biblioteka oraz sala widowiskowa. W Wyszatyce istnieje od ponad 100 lat jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, a także klub piłkarski „Grom Wyszatyce” założony w 1927. We wsi jest stadion.
Według danych statystycznych Urzędu Gminy Żurawica w 2002 wieś liczyła 1417 mieszkańców oraz 341 gospodarstw, w tym: 85% gospodarstw posiada doprowadzony gaz ziemny, 80% gospodarstw korzysta z wiejskiego wodociągu, 36% gospodarstw korzysta z kanalizacji.
We wsi jest oczyszczalnia ścieków.
Części wsi +Integralne części wsi Wyszatyce SIMC Nazwa Rodzaj 0613895 Kolonia część wsi
Położenie Wyszatyce leżą około 9 km na północny wschód od Żurawicy oraz 12 km od Przemyśla. Pod względem geograficznym miejscowość położona jest w Dolinie Dolnego Sanu na skraju uskoku korytowego.
Gleby Na obszarze tym przeważają gleby brunatne, płowe i czarnoziemy. Niemałą powierzchnię zajmują też ziemie powstałe z osadów rzecznych, a więc mady i iły. Pod względem przydatności rolniczej są to gleby bardzo dobrej jakości.
Klimat Klimat Wyszatyc i okolicy to typowy klimat podgórski wykazujący pewne cechy klimatu kontynentalnego. Średnia temperatura roczna wynosi ok. 8 °C.
Najcieplejszymi miesiącami dla tego regionu są czerwiec i lipiec. W tych miesiącach występuje największe nasłonecznienie i najwyższe temperatury. Średnia temperatura w tym okresie wynosi ok. 19 °C. Najzimniejsze miesiące to styczeń i luty. Lato w tym regionie należy do najdłuższych w skali całego kraju i trwa 107 dni. Zima jest krótka, bo trwa zaledwie 89 dni ale za to mroźna, bo średnia temperatur dla okresu zimy wynosi ok. –3 °C.
Region ma najdłuższy w skali kraju okres wegetacji dla roślin, który wynosi 220 dni. Z uwagi na fakt, że od południa i od zachodu region otaczają wzniesienia, na obszarze tym przeważają wiatry zachodnie. Na drugim miejscu pod względem częstotliwości występowania plasują się wiatry południowo-zachodnie i zachodnie. Suma opadów wynosi ok. 700 mm rocznie.
Niemały wpływ na klimat ma przepływająca przez Wyszatyce rzeka San. Dzięki rzece region posiada także bogate pokłady żwiru i piasku. Przez długie lata w Wyszatycach eksploatowano pokłady żwiru.
Środowisko Wyszatyce to wieś typowo rolnicza. Prowadzona na tym terenie od wieków intensywna działalność rolnicza spowodowała, że nie istnieją tutaj kompleksy leśne. W celu przywrócenia równowagi oraz w ramach rekultywacji zasadzono za Sanem niewielki kompleks leśny. W bezpośrednim sąsiedztwie rzeki San oraz w starorzeczu Sanu występuje duża liczba karłowatej wierzby. Do najpospolitszych zwierząt na tym terenie należą: zając szarak, lis, chomik polny, jeż, sarna. Licznie natomiast reprezentowane są ptaki: skowronek, wróbel szary, szpak, gawron, zięba, trznadel zwyczajny, rudzik, kos, kuropatwa, bocian biały, czapla czarna, czapla siwa, bażant, przepiórka, jaskółka. Dużą grupę reprezentantów mają również płazy wśród których są żaba moczarowa, jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna i traszka.
Historia Wyszatyce są jedną z najstarszych wsi ziemi przemyskiej i regionu. Źródła historyczne podają, że wieś istniała już w roku 1293. Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska bojara ruskiego Dawida Wyszatycza prawdopodobnie założyciela osady.
W dawnych czasach Wyszatyce były wsią królewską. Już w roku 1390 istniała w Wyszatycach parafia prawosławna, jedna z najstarszych w diecezji przemyskiej. W 1600 roku staraniem sołtysa Łukasza Maszko została wzniesiona w Wyszatycach dębowa cerkiew. Ten sam Łukasz Maszko ufundował do cerkwi srebrny krzyż ze złotą postacią Chrystusa. W cerkwi znajdował się także obraz św. Mikołaja z XVI wieku przywieziony z Kijowa, który zyskał wielki szacunek i uznanie wiernych z okolicznych miejscowości. Losy obrazu nie są znane, krzyż zaś w roku 1811 został zabrany przez wojsko na pokrycie kosztów wojen napoleońskich.
W roku 1692 obrządek prawosławny został zmieniony na greckokatolicki. Parafia greckokatolicka należała nie tylko do najstarszych, ale i do największych, obsługiwał ją obok proboszcza także wikary.
Parafia rzymskokatolicka, ufundowana przez króla Władysława Jagiełłę, powstała w Wyszatycach w roku 1419. W roku 1557 król Zygmunt II August powierzył opiekę nad parafią księżom Mansjonarzom Przemyskiej Katedry i zakonów przemyskich, którzy w zamian za dywidendę z dóbr sprawowali opiekę duszpasterską nad mieszkańcami. Po I rozbiorze Polski w Wyszatycach powtórnie powstała samodzielna parafia, gdyż dotychczas istniejące zakony z polecenia cesarza Józefa II podlegały kasacie a zakonnicy zostali z Przemyśla wypędzeni. Pierwotny drewniany kościół powstał wraz z erygowaniem parafii i dotrwał do początku XVII wieku. Według źródeł historycznych spłonął on w roku 1624 w czasie najazdów tatarskich.
Kolejny, drugi kościół parafialny powstał w 1636 roku. Jego fundatorem był Aleksander Zbigniew Korniakt – dworzanin królewski, pan na Żurawicy. Był to kościół dębowy, kryty dębowym gontem. Funkcjonował do roku 1905 i nosił imię św. Mikołaja. Kościół ten został rozebrany przez parafię, gdyż był już zbyt mały w stosunku do potrzeb mieszkańców Wyszatyc. Trzeci z kolei kościół parafialny powstał w latach 1900–1905 z inicjatywy proboszcza ks. Witkowskiego. Jednak został zniszczony w 1914 roku podczas działań wojennych związanych z obroną Twierdzy Przemyśl.
Po powrocie z wysiedlenia proboszcz wzniósł na potrzeby wiernych prowizoryczny barak pełniący funkcję kościoła, w którym odprawiane były nabożeństwa. W latach 1921–1931 również z inicjatywy ks. Witkowskiego zbudowano obecnie istniejący kościół, który podobnie jak drugi otrzymał wezwanie św. Mikołaja.
Oprócz kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej (później greckokatolickiej) w Wyszatycach istniała do 1913 roku także synagoga stanowiąca dom modlitwy dla kilkudziesięciu zamieszkałych tutaj rodzin wyznania mojżeszowego.
Do roku 1772 dobra wiejskie stanowiły własność królewską i wchodziły w skład starostwa przemyskiego. Zarządzali nimi kolejni starostowie bądź wyznaczeni przez nich urzędnicy. Często dobra te były dzierżawione. Dzierżawcami dóbr wyszatyckich byli kolejno Jan Herburt – kasztelan sanocki oraz Jan Drohojowski – referendarz przemyski. Obaj dzierżawcy nie byli zbyt lubiani przez mieszkańców Wyszatyc z uwagi na samowolę i wyzysk tutejszych chłopów.
Po I rozbiorze Polski Galicja wraz z miejscowością dostała się pod panowanie Austrii. Włączono ją do ziem Cesarstwa pod nazwą Księstwa Galicji i Lodomerii, a ziemie królewskie przejął na własność skarb państwa austro-węgierskiego. Dobra te skarb C. K. Austrii sprzedał a nabywcami zostali Kraińscy. Pierwszym właścicielem Wyszatyc został Mateusz Kraiński. Jego następca Maurycy Kraiński – działacz galicyjski zbudował między innymi istniejący do dziś dwór. Maurycy Kraiński, który spoczywa na miejscowym cmentarzu, był nie tylko właścicielem ziemskim, ale także wiceprezesem Wydziału Krajowego Galicji. Jego majątek ziemski stanowiło 238 morgów ornego pola (ok. 134 ha) oraz 11 morgów (ok. 6 ha) łąk i pastwisk. Od 1877 Wyszatycami gospodarczył bratanek Maurycego - Władysław Kraiński.
Pod koniec XIX wieku w Wyszatycach mieszkało ok. 1700 mieszkańców, w tej liczbie połowę stanowili Polacy, a połowę Rusini. Wieś zamieszkiwało też 50 Żydów, którzy prowadzili przejętą od probostwa przez Maurycego Kraińskiego karczmę. Wieś liczyła „310 kurnych chat chłopskich”. Łączny areał wszystkich zagonów chłopski z tego okresu wynosił 1500 mórg (ok. 840 ha) ziemi ornej i 650 mórg (ok. 360 ha) pastwisk. W 1914 roku liczba mieszkańców wsi wzrosła do 2200. W roku 1861 powstała w Wyszatycach szkoła trywialna, która w 1874 roku przemianowana została na szkołę etatową.
W latach 1831, 1853–1855 i 1873 panowały we wsi epidemie cholery, podczas których mieszkańcy Wyszatyc nie nadążali z kopaniem grobów dla zmarłych zabranych przez zarazę. Było to bezpośrednim powodem powiększenia w 1854 istniejącego cmentarza. Zmarłych chowano często bez obrządków kościelnych, grzebiąc ciała zmarłych we wspólnej mogile. 7 października 1895 roku w Wyszatycach wybuchł wielki pożar, który strawił niemal całą wieś. Bezpośrednia bliskość budującej się Twierdzy Przemyśl powodowała wzrost napięcia wśród mieszkańców, gdyż władze austriackie wszędzie widziały spisek, zdradę i szpiegostwo. W 1899 roku na wyszatyckich błoniach odbył się coroczny wyścig 2 Pułku Ułanów im. Aleksandra II. Tym razem wyścigi zaszczycił swoją obecnością Jego Cesarska Wysokość Arcyksiążę Leopold Ferdynand.
I wojna światowa, a zwłaszcza oblężenie twierdzy, to dla Wyszatyc okres najtragiczniejszy. Cała ludność wsi została wysiedlona do Czech. Mieszkańcy powracający do rodzinnej wioski po trzyletnim okresie wypędzenia zastali jedynie kikuty kominów i zgliszcza. Na skutek działań wojennych wieś praktycznie przestała istnieć. Nie oszczędzono nawet kościoła, który z uwagi na wieżę i możliwość prowadzenia z niej obserwacji przez wroga wysadzono w powietrze. Dla mieszkańców rozpoczął się trudny okres odbudowy i powrotu do normalnego życia.
Przez kilkuletni okres w latach 1917-1922 ludzie mieszkali w drewnianych barakach lub ziemiankach. Odbudowa zniszczonej wsi trwała ponad 10 lat. Zbudowano z dużym wysiłkiem kościół, cerkiew, szkołę, ochronkę (odpowiednik dzisiejszego przedszkola), kółko rolnicze, oraz domy i zabudowania gospodarcze. Wielu z wysiedlonych mieszkańców Wyszatyc nigdy nie wróciło do ojczystych domostw, pozostali na zawsze w obcej czeskiej ziemi, która w tym niepewnym wojennym czasie mimo wszystko ich przygarnęła. W okresie międzywojennym wieś wolno ale stale się rozwijała aż do wybuchu II wojny światowej.
Okres niemieckiej okupacji rozpoczął się dla Wyszatyc 14 września 1939 roku i trwał nieprzerwanie do 27 lipca 1944 roku.
Granica między Generalnym Gubernatorstwem i ZSRR przebiegała wzdłuż linii Sanu. Wyszatyce znalazły się w niemieckiej strefie okupacyjnej. Na skutek celowej działalności władz niemieckich, a później sowieckich zwaśniono żyjące od wielu wieków we wzajemnej symbiozie grupy wyznaniowe i narodowościowe, czyniąc z nich wzajemnych wrogów. Na mieszkańców wsi nałożono kontyngenty rolne, wydano im również niemieckie dokumenty tożsamości.
Jedyną pamiątką tamtego okresu po społeczności greckokatolickiej jest nieczynna i zrujnowana cerkiew, a w kościele katolickim u wejścia widnieje tablica z nazwiskami mieszkańców Wyszatyc, którzy polegli za wolność ojczyzny.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą gromady Wyszatyce. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.
Cerkiew