Mołodeczno (, Maładzieczna; , Mołodieczno) – miasto położone nad Uszą, stolica rejonu w obwodzie mińskim Białorusi, na wschodnich krańcach historycznej Wileńszczyzny.
Siedziba utworzonej w 2014 r. prawosławnej eparchii mołodeczańskiej.
Miasto magnackie, położone było w końcu XVIII wieku w powiecie oszmiańskim województwa wileńskiegoВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 90..
Nazwa Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy miasta. W podaniach ludowych opowiada się o wielkim księciu litewskim, który podarował młodszemu synowi niewielkie miasteczko z czasem nazwane Mołodecznem. Późniejsza legenda opowiada o podróżującej Traktem Starowileńskim cesarzowej Katarzynie, która z zachwytu nad pięknem ziemi mołodeczańskiej zawołała Raduj się, krasna dziewico!. Od jej okrzyku trzy sąsiadujące ze sobą miejscowości nazwano Radoszkowicze, Kraśne i Mołodeczno. W słowniku toponimów można spotkać wersję pochodzenia nazwy od wyrazu mołodiec w znaczeniu parobek, członek drużyny księcia. Nazwę usiłowano wywodzić od dwóch jej składowych moł – nasyp z piasku i kamieni na powierzchni wody, oraz dieczno – w słowniku starosłowiańskim obszar pomiędzy czymś, rozmieszczony gdzieś obszar lub rozmieszczenie czegoś w miejscu. Połączenie dwóch wyrazów może oznaczać miejsce rozmieszczone na mole. Także nazwę Mołodeczna wiązało się ze starobiałoruskimi wyrazami mała i nadeczana, co oznacza miejsce o małej powierzchni. Najbardziej prawdopodobną jednak wersją jest to, że wywodzić ona od rzeki Mołodeczanki, w miejscu ujścia której do Uszy powstał zamek i rozwinęła się osada.
Położenie geograficzne W średniowieczu Mołodeczno było jedną z osad, położonych na pograniczu ziem słowiańskich i litewskichА. Ярушевич, О Молодечно, Сайт города Молодечно.. Zgodnie ze Słownikiem geograficznym Królestwa Polskiego położone nad Uszą, przy drodze pocztowej z Mińska do Wilna oraz w odległości 1,5 wiorsty od kolei Libawo-Romieńskiej i 20 wiorst na południe od Wilejki Mołodeczno należało do powiatu wilejskiego i wchodziło w skład pierwszego okręgu policyjnegoMołodeczno, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, T. 6, s. 647.. Przed 1945 rokiem było siedzibą powiatu w województwie wileńskimUstawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej ()..
Współczesne Mołodeczno położone jest w północno-zachodniej części obwodu mińskiego, na północy rejonu mołodeczańskiego. Sąsiednie miasta rejonowe to: na północnym zachodzie – Smorgonie, na północnym wschodzie – Wilejka, na południowym zachodzie – Wołożyn, na południowym wschodzie – Mińsk, Молодечненский районный исполнительный комитет 2011..
Klimat Klimat Mołodeczna jest umiarkowany. Według klasyfikacji klimatów Köppena odnosi się do klasy Dfb (klimat wilgotny kontynentalny z łagodnym latem i opadami przez cały rok). Średnia temperatury rocznej wynosi 6 °C, średnia maksymalna temperatura roczna – 10 °C, średnia minimalna – 2,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, średnia temperatura którego wynosi 17,3 °C, najchłodniejszym – styczeń ze średnią –6,6 °C. Średnia temperatura w miesiącach zimowych wynosi –5,1 °C, wiosennych – 5,9 °C, letnich – 16,75 °C, jesiennych – 6,6 °C. Średnia roczna opadów wynosi 54 mm. Najmniej opadów jest lutym – średnio 31 mm, najwięcej w czerwcu – 82 mm. W miesiącach zimowych średnia opadów jest 39 mm, wiosennych – 46 mm, letnich – 78 mm, jesiennych – 53 mmKlimat: Mołodeczno, Climate-Data.org..
Układ przestrzenny W 1623 roku Mołodeczno miało siedem ulic: Ciukomska, Lebiedziewska, Mała Zamkowa, Mińska, Sadowa, Rynkowa, Wielka Zamkowa. W 1651 roku pojawiła się Chożowska. Centrum miasteczka stanowił rynek, gdzie odbywał się handel, Сайт города Молодечно.. W XIX wieku, jak wzmiankuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Mołodeczno było nędznie zabudowane. W 1938 roku w mieście istniało dwanaście ulic: Barty, Batorego, Chrystusa, Dąbrowskiego, Jagiellońska, Kościuszki, Lotnicza, Mickiewicza, Piłsudskiego, Słowackiego, Starościṅska, Zamkowa. W centrum znajdował się Plac 3 Maja, Маладзечанская газета..
Zgodnie z opisem, sporządzonym po drugiej wojnie światowej, Mołodeczno składało się z oddalonych od siebie osiedli, które łączyły drogi, wiodące przez niezabudowane obszary. Miasto nie miało jeszcze regularnego systemu ulic i dróg. Wyjątek stanowiło Staroje Miesta, poprzecinane ulicami wylotowymi Sawieckaja, Maksima Horkaha, Asipienki, Actmol.by..
W dzielnicy Buchowszczyna głównymi arteriami komunikacyjnymi były ulice Rewolucyjna (obecnie Prytyckiego) i Komunistyczna (dzisiaj nie istnieje, brała początek tam, gdzie obecnie rozpoczyna się w Wielki Gościniec – na wysokości dzielnicy Ździemielewo – prowadziła do placu Centralnego, po czym gwałtownie skręcała na północ i prowadziła do torów, wzdłuż dzisiejszej ulicy Wileńskiej, po drugiej stronie torów przechodziła w ulicę Sowiecką). Ulice Rewolucyjna i Komunistyczna łączyły dworzec kolejowy z dzielnicą Staroje Miesta. Na ich skrzyżowaniu znajdował się plac targowy. Główne ulice miasta były brukowane, ich szerokość wahała się od dwunastu do osiemnastu metrów, jezdnia nie przekraczała sześciu metrów. Pozostałe ulice mołodeczańskie były niebrukowane. mały|Blokowisko w Mołodecznie Powierzchnia miasta wynosi 33,49 km². 12,5% obszaru zajmuje przestrzeń budownictwa wielomieszkaniowego, skoncentrowanego głównie w południowej części Mołodeczna. Wydziela się tu cztery duże skupiska kamienic: na zachodzie – dzielnice Hielenowa i Zialony Haradok, w centrum – mikrorejon o pięcio- i dziewięciopiętrowych zabudowaniach oraz mikrorejony nr 1–4. Dalej na wschód znajdują się mikrorejony nr 6 i 10 z przeważnie dziewięciopiętrowymi blokami, za nimi – formujący się mikrorejon nr 11 (Wschodni) o pięciopiętrowych kamienicach. Przestrzeń domków jednorodzinnych zajmuje 29% miasta. Zlokalizowana jest w częściach: północnej – dzielnice Lasnyja, Zaliniejny, zachodniej – Zdziemielewa, Buchauszczyna, wschodniej – Wialikaje Siało, południowo-wschodniej – Sznury oraz północno-wschodniej i wschodniej – dzielnice o zabudowaniu wiejskim.
Przestrzeń publiczną, zajmującą 4,9% miasta i zlokalizowaną głównie w centrum miasta, tworzą obiekty handlowe i urzędowe, które sąsiadują z kilkupiętrowymi kamienicami. Dwa największe skupiska przemysłowe położone są na wschód i zachód od centrum miejskiego i przylegają do torów. Powierzchnia przemysłowa zajmuje 27,8% Mołodeczna. 5,1% powierzchni przeznaczona jest na przestrzeń rekreacyjno-krajobrazową. Składają się na nią skwery miejski, Park Pieramohi w centrum miasta, Park Kamsamolski – na północy, park w miejscu byłej jednostki wojskowej – na zachodzie i powstający park na południowym wschodzieА.С. Семенюк, Пространственный анализ функционального зонирования города Молодечно, в: Демографические риски XXI века (к Международному дню народонаселения), ред. Е.А. Антипова, s. 46–47..
Historia Przed rozbiorami Wykopaliska archeologiczne wykazały, że na terenie obecnego miasta znajdowały się wcześniejsze osady, pochodzące z epoki kultury ceramiki sznurowej. alt=Herb Mołodeczna 1988—1999|mały|Herb Mołodeczna 1988—1999
Pierwsza historyczna wzmianka o Mołodecznie odnosi się do roku 1388. 16 grudnia 1388 roku Dymitr Korybut Olgierdowicz, książę Nowogrodu Siewierskiego, wydał na zamku w Mołodecznie dokument''List Xięcia Dymitra Olgierdowicza, którym się uznaje hołdownikiem Władysława Jagiełły, Królowej Jadwigi i Korony Polskiej: pisany w Mołodecznie 13 grudnia 1388 r., w: Zbiór dyplomatów rządowych i aktów prywatnych, posługujących do rozjaśnienia dziejów Litwy i złączonych z nią krajów (od 1387 do 1710), Cz. 1, red. M. Krupowicz, Wilno 1858, s. 6., zapewniający wierność hołdowniczą Władysławowi II Jagielle i królowej Jadwidze. W średniowiecznych dokumentach Mołodeczno jest nazywane „miejscowością” (tj. miastem), która od roku 1413 do wchodziła w skład województwa wileńskiego.
6 lipca 1501 roku król Polski Aleksander Jagiellończyk nadał dobra Mołodeczna kniaziowi Michałowi Mścisławskiemu pod warunkiem dawania koni pod przejazd posłów i gońców. Nadanie to zostało powtórnie potwierdzone 12 lipca 1511 roku za panowania króla Zygmunta I Starego. Po śmierci Michała Iwanowicza Mścisławskiego około roku 1525 dobra mołodeczańskie zostały podzielone między córki księcia – Nastazję, Teofilę i Agrafienę. Zamek przypadł Nastazji, żonie wojewody witebskiego – kniazia Stefana Zbaraskiego, który odsprzedał go Wasylemu (Bazylemu) Rahozie. W roku 1558 zamek powrócił do rodziny: nabyła go jedna z pozostałych dwóch sióstr, starościna łucka, małżonka kniazia Andrzeja Michałowicza Sanguszki Koszyrskiego. W dokumencie kupna, wystawionym 4 maja 1558 roku, zamek mołodeczański został nazwany uroczyszczem Żelazkowszczyzna. 1 maja 1561 roku starościna łucka zapisała zamek wraz z jedną czwartą częścią Mołodeczna kniahini Bohdanie Mścisławskiej. W roku 1567 całe Mołodeczno przeszło na własność kniahini Nastazji Zbaraskiej, córki kniazia Michała Iwanowicza Mścisławskiego.
W 1567 roku w Mołodecznie odbyły się wstępne rozmowy przedstawicieli Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Królestwa Polskiego, dotyczące warunków późniejszej unii lubelskiej w 1569 roku.
Według dokumentów w roku 1617 właścicielem Mołodeczna był kanclerz wielki litewski Lew Sapieha, który 20 sierpnia 1621 roku sprzedał dobra Stanisławowi Szemiotowi, podkomorzemu żmudzkiemu. Testamentem Stanisław Szemiot podzielił dobra mołodeczańskie między swoich usynowionych bratanków, synów Wacława Szemiota, z zastrzeżeniem, że spadek ma pozostać w ich rękach pod groźbą utraty dóbr na rzecz rodu Paców. Wacław Szemiot według testamentu otrzymał dożywotnie użytkowanie z zakazem sprzedaży ziemi. Mimo zakazu 16 stycznia 1628 roku Wacław sprzedał dobra mołodeczańskie wojewodzie smoleńskiemu Aleksandrowi Korwinowi Gosiewskiemu za sumę 87 825 złotych polskich, co wywołało długoletni proces sądowy: 18 listopada 1652 roku potomkowie Stanisława Szemiota wnieśli pozew przeciwko Gosiewskim o niesłuszne nabycie dóbr mołodeczańskich. Proces zakończył się podziałem dóbr mołodeczańskich między Gosiewskich, którzy nabyli część od Wacława Szemiota, a Paców, którym ziemie przypadły zgodnie z zapisem w testamencie Stanisława Szemiota. Wzmianki o istnieniu parafii katolickiej w Mołodecznie, która płaciła podymne z dóbr duchownych, sięgają 1653 roku. Kolejny raz parafia wzmiankowana jest w 1669 roku w zestawieniu tzw. Synodu Sapiehy.
W 1708 roku, w okresie wojny północnej (1700-1721), Mołodeczno zajęły wojska szwedzkie.
18 września 1711 roku biskup Bogusław Korwin Gosiewski sprzedał swoje dobra mołodeczańskie Ogińskim. W 1722 roku odziedziczył je Michał Kazimierz Kociełł, podskarbi litewski. W 1736 roku jego syn, Kazimierz, starosta markowski, sporządził testament, według którego dziedziczką miała zostać jego córka, Rozalia, żona Michała Kazimierza Ogińskiego, starosty babinowickiego. 13 maja 1738 roku Rozalia i Kazimierz Ogińscy zapisali swoje dobra mołodeczańskie Tadeuszowi Ogińskiemu, kasztelanowi trockiemu i pisarzowi litewskiemu. 14 czerwca 1740 roku kasztelan połocki Pac, właściciel połowy Mołodeczna, odstąpił swoją część Marcyanowi Michałowi Ogińskiemu, wojewodzie witebskiemu i ojcowi wyżej wspomnianego Tadeusza.
14 listopada 1740 roku król Polski August III Wettyn nadał Tadeuszowi Ogińskiemu przywilej organizowania dwóch targów tygodniowo – w piątek i niedzielę – oraz dwóch jarmarków rocznie – 22 (9) maja na świętego Mikołaja i 14 (1) października na Pokrowę.
19 stycznia 1744 roku Marcyan Michał Ogiński przekazał swoje dobra mołodeczańskie Rafałowi Alojzemu Oskierce i jego żonie Teresie z Ogińskich, którzy rok później ustąpili je Tadeuszowi Ogińskiemu. Dzięki fundacji Tadeusza Ogińskiego w mieście zbudowano kościół parafialny, oddany w roku 1762 ojcom trynitarzom.