Budzyń – miasto w Polsce położone w województwie wielkopolskim, w powiecie chodzieskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Budzyń.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XV wieku. Została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1450 (według zachowanej kopii z XVIII wieku) pod staropolską nazwą „Budzyn”, 1472 „Budzyn”, 1485 „Budzin”. Ze względu na swoje małe rozmiary miejscowość czasem w źródłach historycznych nazywana była miasteczkiem, a czasem wsią.
Nazwa pochodzi od wyrazu budzyń. W słownictwie gwarowym wyraz ten zachował się w znaczeniu: „Lichsza część wsi, lub gorzej zabudowana, przyjmuje czasem pogardliwe miano budzynia”. Od nazwy dawnej wsi Budzyń pochodzi także polskie odmiejscowe nazwisko Budzyńskich. Odnotowano je w 1486 z zapisie mówiącym, że Stanisław Witakowski ręczył Wojciechowi, plebanowi z Wysokiej w powiecie nakielkskim za Wojciecha Budzyńskiego pochodzącego z miejscowości.
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, przed traktatem wersalskim w XX wieku Niemcy używali zgermanizowanej nazwy „Budsin”. Po odzyskaniu niepodległości Polski w okresie II RP miejscowość nosiła polską nazwę „Budzyń”. W czasie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939–1945 nazistowska administracja III Rzeszy wprowadziła niemiecką nazwę „Budsin.
Historia Początkowo wieś była królewszczyzną czyli własnością królewską należącą do królów polskich i zarządzaną przez polską szlachtę w ramach tenuty. Od 1320 osada leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1458 odnotowano ją jako miasteczko (łac. „oppidum”) w powiecie kcyńskim, w 1563-1565 jako miasteczko w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1450 odnotowana jako siedziba własnej parafii.
Pierwsza adnotowana wzmianka o Budzyniu pochodzi z 1435 r. Kolejne zachowane zapisy na temat miejscowości pochodzą ze źródeł kościelnych. W 1450 odnotowano spór pomiędzy Maciejem plebanem z Budzynia w diecezji poznańskiej a Sędziwojem plebanem z Żonia w diecezji gnieźnieńskiej o prawo parafialne nad wsią Brzekiniec. W 1469 Piotr pleban albo komendarz z Budzynia pozwany został przez Wincentego plebana z Chodzieży z powodu naruszenia praw kościoła parafialnego w Chodzieży. W 1473 odnotowano Piotra plebana w Budzyniu. W 1628 odnotowano kościół parafialny św. Barbary pod patronatem króla Polski Zygmunta III Wazy.
W 1458 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk za kwotę 1000 florenów węgierskich, którą winien był kasztelanowi i staroście nakielskiemu Włodkowi z Danaborza, za utrzymywanie zamku w Człuchowie, zapisał mu na dobrach królewskich mieście Budzyń oraz wsi Podstolice w powiecie kcyńskim. W 1470 król Kazimierz zezwolił, aby Jan i Władysław, synowie Włodka z Danaborza, ze swym opiekunem, wojeodą poznańskim, Łukaszem z Górki, ustąpili ze wsi królewskiej Podstolice, Brzekiniec i Budzyń na rzecz Mikołaja Działyńskiego. W 1472 Budzyń wymieniony został wśród wsi powiatu kcyńskiego, które nie zapłaciły wiardunków królewskich i miały z tego tytułu zapłacić 14 grzywien kary. W 1485 Kazimierz IV Jagiellończyk zezwolił wojewodzie inowrocławskiemu Mikołajowi Działyńskiemu zastawić wsie królewskie: Podstolice, Budzyń i Brzekiniec za 1600 florenów węgierskich Przecławowi z Potulic. W 1486 miał miejsce podział majątku pomiędzy braćmi Potulickimi, synami Przecława: Stanisław Potulicki otrzymał dobra Potulice, połowę dóbr Brudzew w powiecie kaliskim i połowę sum na wsiach królewskich Podstolice, Budzyń i Brzekiniec, a Wojciech Potulicki otrzymał dobra Chodzież, połowę dóbr Brudzew w powiecie kaliskim oraz połowę sum na wspomnianych wsiach królewskich.
Prawa miejskie otrzymał Budzyń przed 1458 r., za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Prawa miejskie odnowił król Polski Władysław IV Waza w 1641, potwierdzając jednocześnie wizerunek orła białego i klucza jako herb Budzynia. Miasto królewskie Budzyń leżało w starostwie rogozińskim, a później był siedzibą niegrodowego starostwa budzyńskiego.
W latach 1501-1506 (według zachowanej wzmianki z 1641) król polski Aleksander Jagiellończyk nadał Budzyniowi prawa miejskie. Miasto jednak nie rozwinęło się ponieważ w późniejszych dokumentach królewskich miejscowość wymieniana jest jako wieś; podobnie notowana była także w rejestrach poborowych z lat 1563-1631. W 1518 król polski Zygmunt I Stary nadał Mikołajowi Potulickiemu wsie Budzyń, Podstolice i Brzekiniec w dożywocie. W 1527 Zygmunt I Stary zezwolił Mikołajowi Działyńskiemu podkomorzemu dobrzyńskiemu i staroście brodnickiemu wykupić z rąk Mikołaja Chodzieskiego zwanego też Potulickim wsie królewskie Budzyń, Podstolice i Brzekiniec.
W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XVI wieku. W 1563 miał miejsce pobór podatkowy od jednego łana sołeckiego, 32 kołodziejów, dwóch karczm i jednego człowieka luźnego. W latach 1564-1565 miejscowość odnotowano jako miasteczko Budzyń w starostwie Rogozińskim, w którym mieszkało 35 ludzi, którzy mieli trochę roli za co nie płacili czynszu i byli zobowiązani do pieszej roboty robią za co otrzymywali strawę ze dworu. 26 z nich było natomiast kołodziejami i płacili na kwartał po 12 groszy opłaty zwanej „leśne”, a inni płacili natomiast mniej. Ogółem leśne wynosiło 48 florenów i 8 groszy rocznie. Ludzie luźni płacili ogółem około 7 florenów i 4 grosze rocznie. Opłata zwana „targowe” wynosiła 3 floreny i 8 groszy rocznie, a opłata za susz leśny z Dziewoklucza, Podanina i starostwa ujskiego jeden floren i 12 groszy. Ogółem dochód z miasta królewskiego Budzyń wynosił 60 florenów i 2 grosze. W 1577 pobór zapłacił tenutariusz rogoziński Sokołowski. W 1580 starosta rogoziński Krzysztof Sokołowski zapłacił pobór od jednego łana wójtowskiego, 15 zagrodników, jednego komornika i 20 kołodziejów.
Pod koniec XVI wieku jako miasto królewskie należące do starostwa rogozińskiego leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.. Pomimo intensywnych procesów germanizacyjnych Polacy stanowili w Budzyniu większość – świadczą o tym spisy ludności z lat 1816, 1831 i 1871.
thumb|left|Fragment centrum i pomnik „W hołdzie walczącym o wolność Ziemi Budzyńskiej” 5 stycznia 1919 r. powstańcy z pobliskiego Rogoźna Wielkopolskiego usunęli z Budzynia administrację pruską. Budzyń stał się miastem strategicznie ważnym dla powstania. 7 lutego udaremniono atak niemiecki na Rogoźno, w czym wydatny udział mieli mieszkańcy Budzynia. 26 kwietnia 1919 r. otrzymali symboliczny klucz do ratusza. Jednakże już 15 lat później mieszkańcy z powodów podatkowych zrezygnowali z praw miejskich. Od tego czasu do ponownego nadania praw miejskich Budzyń był jedną z największych i najprężniejszych gospodarczo wsi w kraju.
13 czerwca 1934 stracił prawa miejskieRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1934 r. o zniesieniu ustroju miejskiego niektórych miast w województwie poznańskiem. (). W latach 1934–1954 siedziba zbiorowej gminy Budzyń, 1954–1972 gromady BudzyńUchwała Nr 17/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu chodzieskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 26 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z 4 grudnia 1954 r., Nr. 20, Poz. 100), a od 1973 ponownie gminy BudzyńUchwała Nr XVIII/98/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie poznańskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 29 grudnia 1972, Nr 32, Poz. 391). W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.
W roku 1939 w ramach fizycznej eliminacji inteligencji polskiej zwanej akcją Intelligenzaktion Niemcy rozstrzelali na Wzgórzach Morzewskich proboszcza parafii budzyńskiej Stanisława Łakotę. i kierownika szkoły w Budzyniu Władysława Kaję.
W 2021 roku Budzyń odzyskał status miasta..
Gospodarka Budzyń jest gminą rolniczą. Z ogólnej powierzchni gminy wynoszącej 20 761 ha, 12 242 ha to użytki rolne stanowiące 58,9%. Dominuje tu chów trzody chlewnej, oprócz tego bydła, owiec, kóz, drobiu mięsnego i niosek. Przeważa tu rolnictwo ekologiczne.
Edukacja W Budzyniu działa Szkoła Podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich.
Kultura Od czerwca 2010 odbywa się corocznie w Budzyniu „Lato artystyczne” – impreza zainicjowana przez lokalną bibliotekę publiczną. Ma ona charakter kulturalno-edukacyjny, promuje twórczość artystyczną (rzeźba, malarstwo, muzyka, teatr, literatura, fotografia). W inauguracyjnej edycji udział wziął Lech Konopiński, Jerzy Utkin (poeta z Piły) i Jolanta Nowak-Węklarowa (poetka z Wągrowca)Honorata Struzik, Lato artystyczne w Budzyniu, w: Panorama Wielkopolskiej Kultury, nr 3(58)/2010, WBP Poznań/Centrum Animacji Kultury Poznań, s. 7, ISSN 1730-8356.Budzyn.pl..
Sport W 1988 roku otworzono stadion sportowy. Wykorzystywany jest przez BKS „Kłos” oraz SKS.
otworzono przy Gimnazjum salę w której mieści się boisko wielofunkcyjne 1 czerwca 2009 roku otworzone zostało boisko wielofunkcyjne koło Szkoły Podstawowej.
Religia Na terenie miasta znajduje się obecnie parafia katolicka pod wezwaniem św. Barbary, do której należą dwa znajdujące się na terenie miejscowości kościoły – św. Barbary i św. Andrzeja Boboli, będący kościołem poewangelickim.
Jedynym czynnym cmentarzem znajdującym się w granicach Budzynia jest cmentarz katolicki założony w 2 poł. XIX wieku, znajdujący się pod opieką konserwatorską.
Najstarszym znanym, nieczynnym już cmentarzem jest cmentarz katolicki usytuowany na wzgórzu zwanym „Okręglik”. Spoczywają na nim pochowani w 1813 roku żołnierze napoleońscy i osoby zmarłe na cholere w II poł XIX wieku. Na wzgórzu znajduje się obecnie kapliczka z posągiem Matki Boskiej. Przy kościele św. Barbary także znajduje się katolicki cmentarz, który objęty jest opieką konserwatorską. Znajdują się na nim nagrobki w kształcie obelisków pochodzące z poł. XIX wieku oraz groby powstańców wielkopolskich z 1919 r.
Przy ulicy Wągrowieckiej znajduje się nieczynny cmentarz ewangelicki, także objęty opieką konserwatorską, z najstarszym nagrobkiem pochodzącym z roku 1896.
W Budzyniu znajdował się także założony około 1700 roku cmentarz żydowski, znajdujący się niegdyś przy Margonińskiej.
Turystyka Wiatrak „Partlak” Kamień Prezydenta Kościół neorenesansowy św. Barbary z 1849 r. Kościół poewangelicki św. Andrzeja Boboli z 1881 r. Wzgórze „Okręglik” z posągiem N.M.P. Kamień upamiętniający zdobycie wozu pancernego
Ludzie związani z Budzyniem
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miasta w województwie wielkopolskim Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie) Kategoria:Starostwo rogozińskie Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku