Interlingua (Interlingua de IALA) – sztuczny międzynarodowy język pomocniczy, opublikowany 15 stycznia 1951 roku przez International Auxiliary Language Association (IALA). Jest to jeden z języków naturalistycznych. Interlingua łączy słownictwo typowe dla języków romańskich z prostą, regularną gramatyką, co umożliwia zrozumienie jej przez miliony osób, korzystających zwłaszcza z takich języków jak hiszpański, włoski i rumuński, ale także pozostałych romańskich i w mniejszym stopniu z angielskiego. Według szacunkowych danych IALA, na naukę interlingwy wystarczy 15 dni – pozwala to na wykorzystywanie jej, metodą porównań, jako pomocy do nauki innych języków.
Podłoże
Ekspansjonistyczne ruchy naukowe, społeczne, technologiczne, handlowe i dyplomatyczne oraz sztuka, powiązane z historyczną dominacją łaciny, sprawiły, że w Europie, zwłaszcza jej zachodniej części, wykształciło się sporo wspólnych słów. Do tworzenia słownika interlingwy stosowano metodę porównań między pięcioma językami – hiszpańskim i portugalskim traktowanymi jako jeden język, angielskim, francuskim oraz włoskim, a także, jako dodatkowe źródło – rosyjskim i niemieckim. Słowo powtarzające się w trzech językach anglo-romańskich było włączane do słownika. Rosyjski i/lub niemiecki mogły zastąpić jeden z nich.
Interlingua łączy już istniejące słownictwo z nieskomplikowaną gramatyką, opartą na gramatykach języków romańskich. Sprawia to, że język ten określa się mianem języka naturalistycznego.
Historia
Założenie i pierwsze lata IALA Historia interlingwy zaczyna się w 1920 roku, gdy dziedziczka fortuny Vanderbiltów, pani Alice Vanderbilt Morris, żona późniejszego amerykańskiego ambasadora w Brukseli przypadkiem odkryła esperanto i zainteresowała się ideą języka pomocniczego. Frederick G. Cottrell przekonał panią Morris i jej męża, że powinni założyć instytucję zajmującą się badaniami nad problemem języka międzynarodowego.
American Association for the Advancement of Science, British Association for the Advancement of Science i ich odpowiedniki w innych krajach założyły International Auxiliary Language Association (IALA). W 1924 IALA została zarejestrowana w USA jako organizacja pożytku publicznego. Celem jaki przed sobą postawiła było "promowanie badań, dyskusji i rozgłosu wszystkich kwestii związanych z ustanowieniem języka pomocniczego". IALA otrzymała wsparcie Fundacji Carnegie, Fundacji Rockefellerów, Research Fundation, ale największego wsparcia finansowego udzielili pani i pan Morris oraz ich rodziny.
W początkach swojej działalności IALA nie zamierzała tworzyć nowego języka. Zamiast tego tworzono listę i zbierano publikacje związane z problemem języka międzynarodowego. Badano istniejące języki sztuczne: esperanto, ido, latino sine flexione, occidental, esperanto II i novial, a także najważniejsze języki naturalne. Organizowano konferencje międzynarodowe. IALA zamierzała doprowadzić do kompromisu pomiędzy językami sztucznymi, jednak okazało się to niemożliwe i języki te podążyły swoją drogą.
Nastawienie IALA zaczęło się zmieniać po 1934 roku. Podczas kongresu w Kopenhadze w 1937 esperanto zostało odrzucone jako potencjalny język międzynarodowy. W 1937 badania IALA doprowadziły do konkluzji, że w celu wypracowania języka międzynarodowego w sposób naukowy trzeba go wyekstrahować z języków naturalnych. Badacze zrozumieli, że tysiące słów w językach europejskich już jest międzynarodowe i wydawało się naukowym podejściem wyekstrahować te słowa w celu uzyskania pożądanego języka.
Wybuch II wojny światowej sprawił, że współpracownicy IALA rozproszyli się. Dane i biblioteka IALA zgromadzone na uniwersytecie w Liverpoolu zostały przeniesione do Nowego Jorku.
4 modele języka W 1943 dr Gode przejął kierowanie projektem rozwoju nowego języka. W 1945 opublikował Raport generalny, który prezentował podstawy teoretyczne: pojęcie międzynarodowego słownictwa, reguły wyboru słownictwa, jego standaryzacji zgodnie z tzw. prototypami etymologicznymi i ogólną charakterystykę proponowanej gramatyki. Raport zaprezentował 3 możliwe warianty nowego języka: Naturalistyczny wariant P zbudowany ze słów i cech realnie występujących w językach naturalnych. Wariant E przypominający occidental.
Wariant K przypominający ido.
W 1946 IALA rozesłała ankietę, w której zapytała o 3 modele języka zaprezentowane w Raporcie generalnym. W 1947 IALA rozesłała ankietę, w której zaprezentowała 4 modele nowego języka:
Wariant P - poprzedni naturalistyczny projekt, przypominający łacinę z końcówkami bezokolicznika -are, -ere, -ire, końcówkami czasu przeszłego -aba, -eba, -iba, oraz rzeczownikami i imiesłowami czasu przeszłego zakończonymi na e (calore, unione, proponite).
Wariant M - nowy wariant naturalistyczny podobny do wariantu C z końcówkami bezokolicznika -ar, -er, -ir, końcówkami czasu przeszłego -ava, -eva, -iva oraz rzeczownikami i imiesłowami pozbawionymi końcowego e.
Wariant C, podobny do wariantu E z Raportu generalnego, który przypominał occidental.
Wariant K bardzo podobny do oryginalnego wariantu K. IALA rozesłało 3000 ankiet do osób w różnych krajach w celach informacyjnych. Odpowiedzi na ankietę nie były traktowane jak głosy. Ankieta ujawniła tendencję do wariantów naturalistycznych P i M. Wariant K, najbardziej schematyczny, został odrzucony przez ankietowanych. Wariant C, umiarkowanie schematyczny otrzymał mniej głosów niż warianty P i M. Ankieta również ujawniła różnice pomiędzy narodowościami. Anglosasi i narody nieromańskie wolały wariant P, którego autorem był głównie Gode, Niemiec z pochodzenia i Amerykanin z wyboru. Francuzi preferowali wariant M stworzony i proponowany przez Martineta, Francuza. Francuzi wykazywali także pewną skłonność do wariantu C, który był bardziej podobny do wariantu M niż P. Rozwiązaniem wydawał się kompromis pomiędzy wariantami P, M i C. Wariant K, popierany przez panią Morris, esperantystkę, został odrzucony.
Publikacja języka
Gode i Martinet mieli sprzeczne poglądy i utrzymywała się pomiędzy nimi pewna niechęć. Martinet nie wierzył, że IALA będzie w stanie wdrożyć nowy język do praktycznego użytku. W 1948 prof. Martinet złożył dymisję. Jego stanowisko dyrektora IALA zostało zaoferowane Godemu.
Kilka kolejnych lat było potrzebnych aby sfinalizować prace. Pani Morris zmarła w 1950 roku. Jej śmierć zakończyła finansowanie IALA. Mimo to wystarczyło pieniędzy aby wydać słownik interlingwy autorstwa Godego zawierający 27 tys haseł (10 tys było pierwotnym celem) oraz gramatykę autorstwa Godego i Hugh E. Blaira.
IALA została rozwiązana w 1953 i zastąpiona przez Division of Interlingua Science Service.
Interlingua współcześnie Społeczność interlingwy jest mała, ale aktywna. Istnieje Union Mundial pro Interlingua zajmująca się promocją języka. Co dwa lata jest organizowany kongres. Jest nagrywany podcast nazwany Radio Interlingua. Istnieją grupa facebookowa, grupa na Redditice oraz kanał na telegramie. Są tłumaczone książki na interlingwę. Powstają poezja, piosenki, oraz memy w tym języku. Istnieje Wikipedia w interlingwie, która jest cały czas rozwijana. W 2025 przekroczyła 30 tys. artykułów.
Alfabet Interlingua posługuje się alfabetem łacińskim, bez żadnych znaków diakrytycznych (w nawiasach nazwa i w zielonym kolorze wymowa pojedynczych liter):
a (a – a) b (be – b) c (ce – c lub k) d (de – d) e (e – e) f (ef – f) g (ge – g) h (hasha – h) i (i – i)j (jota – ż) k (ka – k) l (el – l) m (em – m) n (en – n) o (o – o) p (pe – p) q (ku – k) r (er – r)s (es – s) t (te – t) u (u – u) v (ve – w) w (duple ve – ł) x (iks – ks) y (i grec, ypsilon – i) z (zeta, zed – z)
Wymowa Wymowa w języku interlingua jest podobna do włoskiej czy hiszpańskiej.
Najważniejsze zasady:
ca, co, cu jak ka, ko, kucatto (kato), carriera (kariera), musica (muzika), escorta (eskorta), cocina (kocina), cubo (kubo), cultivar (kultiwar) ce, ci, cy jak ce, ci, ciglycerina (glicerina), macedone (macedone), cocina (kocina), cyclon (ciklon), cylindro (cilindro) ch zwykle jak k; ewentualnie jak cz lub szmachina (makina), charta (karta), characteristic (karakteristik); charme (szarm), checo (czeko) g gardłowe jak g, nawet przed e, i, y (portugese); ewentualnie jak ż przed e, i, y, zwłaszcza w przyrostku -age i wyrazach pochodnych od niegogaudio (gaudio), mangiar (manżar), viage (wiaże), viagiar (wiażar) h z wydechem; opcjonalnie jako niemehaber (haber), habile (habile) ph jak fphoto (foto), physica (fizika) qu jak ku; jak k w wyrazach que, quiquando (kłando), que (ke), qui (ki) rh jak rrheuma (reuma), rhombo (rombo) s między samogłoskami jak zsupponer (suponer), casa (kaza), osar (ozar) th jak ttheatro (teatro), theologia (teologia) ti jak ti, ewentualnie jak cj (national, scientia, spatio) w jak ł lub w, zgodnie z oryginalnym brzmieniem wyrazu w języku pochodzenia (water-closet) y jak i
Akcent Akcent pada w ogromnej większości przypadków na samogłoskę przed ostatnią spółgłoską: facer, parlar, elegante, discurso, computator, Polonia, persona, ideal, libro, elephante.
Druga reguła akcentowania respektuje klasyczne korzenie językowe – istnieje kilka końcówek wyrazów, które powodują, że akcent przesuwa się na samogłoskę poprzedzającą przedostatnią spółgłoskę.
-le, -ne, -re: facile = łatwy, nomine = imię, tempore = czas -ic, -ico, -ica: technic, technico = technik, technica = technika -ide, -ido: timide = nieśmiały, acido = kwas -ula, -ulo: regula = reguła, angulo = kąt -ime: ultime = ostatni. Istnieją wyjątki od powyższych reguł, np. amico, amic. Są oznaczone w Interlingua-English Dictionary.
Gramatyka Gramatykę interlingwy cechuje brak deklinacji za wyjątkiem zaimków, niemal kompletny brak koniugacji, szczątkowy rodzaj gramatyczny. Przypomina gramatykę języka angielskiego, ale jest od niej trochę prostsza, gdyż nie zawiera czasów ciągłych.
Zaimek +OsobaRodzajOsoboweDopełniaczowePo przyimku (con me, sin te itp.)DzierżawczeL. poj.L. mn.L. poj.L. mn.L. poj.L. mn.L. poj.L. mn.1.ionosmenosmenosmi(e)nostre2.tuvostevostevostu(e)vostre3.męskiilleilleslelesilleillessu(e)lor(e)żeńskiillaillaslalasillaillasnijakiilloilloslolosilloillosbezosobowyil - - -nieokreślonyonunounosu(e) Zaimek bezosobowy jest używany w konstrukcjach bezosobowych, np.
Il ha un problema = Jest problem.
Il comencia nivar = Zaczyna padać śnieg. Il ha quatro saisones in le anno = Są cztery pory roku. Il es ver que si tu caleface aqua illo ferve = Jest prawdą, że jeżeli podgrzejesz wodę, to ona wrze.
Zaimek nieokreślony jest używany w stosunku do nieokreślonych osób:
In Francia on parla francese = We Francji mówi się po francusku. Amar uno es respicer uno = Kochać kogoś znaczy troszczyć się o niego. Skrócone zaimki dzierżawcze są używane przed rzeczownikiem o ile nie są poprzedzone rodzajnikiem:
Mi amico = Mój przyjaciel. Mi casa = Mój dom.
W pozostałych przypadkach używa się dłuższych wersji:
Le mie casa = Mój dom. Mi carro es plus rapide que le tue = Mój samochód jest szybszy niż twój. Deo mie! = Mój Boże!
Czasownik Wszystkie czasowniki kończą się w bezokoliczniku na -r. Po odcięciu końcowego -r powstaje czas teraźniejszy: Io scribe = Piszę, Io crede, que... = Uważam, że..., Io me lava = Myję się, Ille parla anglese = On mówi po angielsku. Czasowniki nie odmieniają się poprzez liczby i osoby.
Czasowniki esser (być), haber (mieć) i vader (iść) mają powszechnie stosowane formy skrócone w czasie teraźniejszym:
es = esse, ha = habe, va = vade.
Czas przeszły tworzy się poprzez zastąpienie końcówki -r, końcówką -va: Heri nos vadeva al cinema = Wczoraj poszliśmy do kina. Nos visitava nostre amico = Odwiedziliśmy naszego przyjaciela. Za pomocą imiesłowu czasu przeszłego i czasownika haber można utworzyć czasy przeszłe złożone:
Io ha legite un libro = Przeczytałem książkę, Quando io retornava a casa, ille jam habeva lavate le plattos = Gdy wróciłem do domu, on już pozmywał (był) naczynia.