thumb|Retoryka. Drzeworyt w: Gregor Reich, Margarita Philosophica, Strasbourg 1512. Retoryka adorowana jest m.in. przez Arystotelesa, Senekę i Cycerona. Opiekę nad nią sprawuje cesarz Justynian. Napis głosi: Retoryka (...) jest najcudowniejszą ze wszystkich umiejętności. Retoryka (, ) – sztuka budowania artystycznej, perswazyjnej wypowiedzi ustnej lub pisemnej, nauka o niej, refleksja teoretyczna, jak również wiedza o komunikacji słownej, obrazowej i zachowawczej pomiędzy autorem wypowiedzi a jej odbiorcami. W starożytności retoryka była nie tylko specjalną dziedziną nauki i sztuki, ale także ideałem życiowym, a nawet filarem kultury. W średniowieczu została jednym z podstawowych przedmiotów szkolnych, wykładanych w ramach sztuk wyzwolonych. Do XIX wieku, w kulturze europejskiej, uważano ją za niezbędny element wykształcenia.
Retoryka była autonomiczną dziedziną wiedzy i najważniejszym przedmiotem szkolnym kształcącym sprawność językową, uczącym jasnego, stosownego i ozdobnego wyrażania każdej myśli w słowie żywym i pisanym, jak też formującym społeczne i polityczne postawy w działalności publicznej. Była zwieńczeniem wykształcenia i wychowania, chociaż jej zakres i funkcje zmieniały się w poszczególnych epokach, prądach czy systemach pedagogicznych.
Zasady retoryki spisali (w podręcznikach, przemówieniach, dialogach, traktatach czy wykładach) starożytni nauczyciele wymowy, filozofowie albo praktykujący mówcy. Klasyczna retoryka została później dostosowana do potrzeb różnych czasów i krajów, w których się rozwijała. Chociaż przez wieki opierano się przede wszystkim na dziełach Cycerona – a także Platona, Arystotelesa i Kwintyliana – to każda kolejna epoka czerpała z nich na swój własny sposób, adaptując ich treści do własnych potrzeb.
Za największych retorów starożytności uważa się powszechnie Demostenesa i Cycerona. W czasach nowożytnych znaczące są postacie Piotra Skargi w literaturze polskiej, Bossueta we francuskiej czy Goethego w niemieckiej. Goethe uważał retorykę za godną zalecenia i niezbędną. Począwszy od XVIII wieku retoryka stała się w Anglii, Stanach Zjednoczonych i wielu innych państwach często używanym środkiem wyrazu dla sił politycznych i narodowych.
W Polsce retoryka, od czasów Komisji Edukacji Narodowej nazywana „wymową”, przestała istnieć jako odrębna dyscyplina wiedzy. Sztuką poprawnego myślenia zajęła się logika. Ocenę odbiorców z punktu widzenia wywoływanych u nich emocji przejęła psychologia. Etyka odebrała retoryce ocenę godziwości lub niegodziwości perswazji. Wiedzą o odbiorcy słowa mówionego i pisanego zajęła się socjologia. Retoryczne argumenty analizują filozofia, prawo czy teologia. Literacka część teorii retorycznej została rozdzielona pomiędzy różne specjalności filologiczne – gramatykę, teorię literatury, prozaikę, stylistykę, poetykę historyczną, publicystykę itp. Wiele współczesnych dyscyplin naukowych stanowi spadek po retoryce, a badacze używają terminologii retorycznej często bez świadomości, jakie są tej terminologii źródła.
Niezależnie od mniej lub bardziej uzasadnionych uprzedzeń, retoryka rozwija się nadal w ramach np. semiologii, semantyki czy teorii informacji. Patronuje kulturze żywego słowa, dyskusjom, polemikom, propagandzie, PR czy reklamie. W dobie środków masowego przekazu oczywiste jest zainteresowanie retoryką jako sztuką perswazji. Retoryka jest też niekiedy traktowana jako nauka funkcjonalnego i sprawnego posługiwania się językiem w mowie i piśmie. W opracowaniach niektórych współczesnych specjalistów traktuje się retorykę jako dziedzinę interdyscyplinarną, ujednolicającą badania naukowe w zakresie semantycznym i składniowo-stylistycznym.
Wykładany we współczesnej szkole „język polski” jeszcze w połowie XIX wieku nazywał się „wymowa i poezja”. Niektóre działy retoryki znalazły się w programach nauczania tego przedmiotu pod różnymi nazwami, takimi jak stylistyka, poetyka, deklamatoryka, ćwiczenia w mówieniu i pisaniu. Podstawowe elementy retoryki są nadal nauczane podczas pisania „wypracowań”, gdy uczy się struktury wypowiedzi pisemnej, udowadniania wcześniej postawionej tezy albo analizuje środki stylistyczne. W niektórych krajach retoryka wykładana jest w szkołach średnich i wyższych, na przykład pod nazwą „ćwiczenia w komponowaniu tekstów literackich i publicystycznych”. Wykorzystywana jest też w seminariach duchownych, przygotowujących do działalności kaznodziejskiej.
Retoryka dzieli się tradycyjnie na historyczną, opisową i normatywną. Retoryka historyczna przedstawia poszczególne tezy i poglądy w ujęciu historycznym, odróżniając specyfikę poszczególnych krajów i epok. Retoryka opisowa jest ujęciem zwartym, systematycznym i synchronicznym wszystkich najważniejszych, powszechnie przyjętych tez oraz ich uzasadnień. Retoryka normatywna zajmowała się praktyczną nauką przemawiania i pisania prozą.
Definicje retoryki Pochodzenie terminu Termin retoryka nosi w sobie wiele znaczeń. Jego źródłosłów jest grecki, pochodzi od niezachowanej w grece klasycznej formy czasownika ῥηο – „mówię celowo”, „mówię pięknie”. Słowo ῥητορ miało w różnych okresach historii Grecji odmienne znaczenia: „mówca publiczny na zgromadzeniu”, „mąż stanu”, „polityk”, „wydający wyrok sędzia”, „nauczyciel wymowy”, „człowiek wykształcony”, „krasomówca” itp. Termin ῥητορική używany był przez Greków z domyślnym τέχνη („sztuka”, „umiejętność”) i oznaczał podręcznik sztuki wymowy.
Zlatynizowany wyraz rhetorica stosowany był w Rzymie najczęściej do teorii wymowy, a słowo rhetor oznaczało „teoretyka retoryki” lub „nauczyciela retoryki”. Rozbieżności w używaniu nazw greckich i łacińskich wynikały z odmiennych poglądów na rolę i funkcję retoryki w poszczególnych epokach i kierunkach. Stąd zakres znaczeniowy terminu retoryka jest bardzo szeroki. W polskiej kulturze i nauce retoryka oznaczała między innymi sztukę oratorską, krasomówstwo, teorię przemawiania, podręcznik wymowy, nazwę przedmiotu szkolnego, a nawet system pedagogiczny.
Definicje Wielorakie funkcje i różnorodne zakresy znaczeniowe terminu retoryka sprawiły, że nigdy nie przyjęła się jej jednoznaczna, powszechnie uznawana definicja. Retorykę można zdefiniować albo bardzo krótką formułą, albo za pomocą wyliczania szeregu opozycji, których suma ukaże z jednej strony składniki stałe, z drugiej wyznaczy nieostre jej pogranicza i związki z innymi dyscyplinami. Najczęściej wskazywano cztery podstawowe, cząstkowe definicje retoryki:
Retoryka jest sposobem (sztuką) pięknego mówienia i w tym sensie przeciwstawia się mowie zwykłej, potocznej, nieozdobnej. Określenie retoryki jako ars bene dicendi („sztuki pięknego mówienia”) pochodzi z I wieku a jego autorem był Kwintylian. W przeanalizował on ponad dwadzieścia wcześniejszych definicji. Określenie Kwintyliana przytaczano w starożytnych pracach pisanych po łacinie. W podręcznikach średniowiecznych i nowożytnych ars („sztuka”) była często w definicjach zastępowana określeniami scientia („nauka”), doctrina („doktryna”) lub disciplina („umiejętność”). Retoryka jest teorią prozy i w tym sensie jest komplementarna wobec poetyki. Wiele problemów kompozycyjnych oraz stylistycznych podjętych zostało i rozwiązanych przez retorykę, a potem przejętych przez teorię literatury. Retoryka jest sztuką i teorią wymowy, czyli słowa wygłaszanego jako kunsztu oratorskiego – w tym sensie jest komplementarna wobec sztuki pisarskiej. Wygłaszanie mowy było jednak zazwyczaj poprzedzone sporządzeniem jej na piśmie. Retoryka jest sztuką argumentacji perswazyjnej. Teoretycy retoryki byli zgodni, że jej istotę stanowi przekonywanie, definiowane terminem perswazja. Z tego powodu, według Kwintyliana, retorykę można określić także jako moc przekonywania. Zdaniem Arystotelesa jest umiejętnością wynajdywania w mowie wszystkiego, co może mieć znaczenie przekonujące. Retoryka bowiem nie służy do nauczania, wyjaśniania czy argumentowania w kategoriach prawdy i fałszu – jej celem jest nakłonienie odbiorców, aby podzielili z autorem tezę, której dowodzi w wypowiedzi.
Współczesne użycie Retoryka miewa współcześnie złą opinię. W mowie potocznej lub w mediach banał czy gadulstwo kwituje się opinią: „to tylko retoryka”. Z drugiej strony rozprawia się z łatwością o „retoryczności” zdania albo tekstu – także takiego, który do niczego nie nakłania – a sloganem „retoryczna” może zostać określona każda wypowiedź. W obu tych zastosowaniach termin „retoryka” znaczy co innego. W pierwszym chodzi zazwyczaj o taką formę wypowiedzi, która przysłania treść – a więc o sposób mówienia lub pisania. W drugim „retoryka” jest rozumiana tak szeroko, że oznacza nie sztukę wypowiedzi i naukę o niej, lecz naukę o tekście. Oba te potoczne znaczenia nie są, z punktu widzenia samej retoryki, poprawne.
Retoryka historyczna Początki retoryki thumb|Strona tytułowa Kwintyliana. Wydanie Pietera Burmana Starszego, Lejda 1720. Miedzioryt F. Bleyswyka ukazuje wykładającego retorykę Kwintyliana. Pisarze antyczni często wskazywali na mityczne początki retoryki. Obdarowanie ludzi sztuką wymowy przypisywano zazwyczaj Merkuremu. Według przekazu Izokratesa, zawartego w mowie O zamianie majątku, w Atenach otaczano kultem boginię Perswazję (), którą uważano za towarzyszkę Afrodyty lub Ateny. Na cześć Perswazji organizowano specjalnie turnieje oratorskie (), podczas których rywalizowano w przekonywaniu.
Najczęściej wiązano jednak początki retoryki z Homerem. Kwintylian twierdził: nie kłopoczę się o to, kiedy zaczęto nauczanie tej sprawności, jakkolwiek mogę zauważyć, że już u Homera znajdujemy nauczyciela zarówno postępowania, jak i przemawiania, mianowicie w osobie Fojniksa znajdujemy wielu mówców i nawet wszystkie rodzaje wymowy w stylu trzech wodzów, znajdujemy popisy w wymowie współzawodniczącej ze sobą młodzieży. Co więcej: wśród rzeźb na tarczy Achillesa występują i spory, i rzecznicy sądowiKwintylian: De institutione oratoria 2, 17, 8; przekład M. Brożka.. Prawie połowa tekstu Iliady i ponad jedna trzecia Odysei wypełnione są mowami a są to przemówienia często bardzo długie. Rozkoszowanie się mówieniem i wypracowana artystycznie oracja były naturalnym przymiotem starożytnych Greków. Jednak zdominowanie kultury greckiej przez retorykę dokonało się później, kiedy rozpoczął się okres rozkwitu Aten. Wydaje się, że mowy pogrzebowe poświęcone poległym żołnierzom weszły w zwyczaj po wojnach perskich. Rozwój demokracji za czasów Peryklesa otworzył pole do popisów krasomówstwem politycznym i prawniczym. Przemawianie stało się bowiem niezbędnym warunkiem sukcesu w działalności publicznej.
Większość współczesnych badaczy twierdzi, że podwaliny pod retorykę stworzyli sofiści a jej narodziny przypadają na V wiek przed Chrystusem. Sofiści uważali, że ćwiczenia w krasomówstwie, na równi z lekcjami z zakresu dialektyki i logiki, umożliwiały temu, kto je pobierał, osiągnięcie wpływu na słuchaczy, a czasami uczynienie ze sprawy wątpliwej – niewątpliwąArystoteles: Ars Rhetorica 2, 24, 11..
Retoryka grecka Narodziny retoryki związane były z historią i kulturą starożytnej Grecji – wolnością słowa () i udziałem obywateli w życiu publicznym. Ustrój Aten, zwłaszcza od czasów Peryklesa gwarantował wszystkim wolnym obywatelom równość wobec prawa (), dostęp do obejmowania godności państwowych () i prawo do swobodnego przemawiania () na zgromadzeniach ludowych (). Demokracji ateńskiej towarzyszyła spontaniczna sztuka oratorska, początkowo oparta na intuicji i naśladownictwie utalentowanych mówców.
Koraks i Tejzjasz Za twórców retoryki Arystoteles, Cyceron i Kwintylian uważali Koraksa i Tejzjasza – sofistów nauczających na Sycylii, którzy wsławili się wystąpieniami oratorskimi w procesach o zwrot zagrabionych majętności po wypędzeniu z Sycylii tyranów Terona i Hierona. Wielka liczba ówczesnych procesów wytworzyła zapotrzebowanie na opracowanie schematu przemówień sądowych. Około 460 roku przed Chrystusem Koraks miał napisać (zaginiony już w czasach antycznych) podręcznik retoryki, określanej jako „sztuka przekonywania”.