mały|Kamień Słońca Aztekowie (znani również jako Mexikowie albo Meszikowie) – najsilniejszy w prekolumbijskim Meksyku lud posługujący się językiem nahuatl z rodziny uto-azteckiej. W momencie przybycia hiszpańskich konkwistadorów Aztekowie stali na czele najsilniejszej federacji miast-państw w całej Mezoameryce.
Nazwa Sami Aztekowie nazywali siebie najczęściej nazwą Mexica (wym. meszika). Wywodzące się z języka nahuatl terminy aztēcatl (lp.) oraz aztēcah (lm.) oznaczają „ludzie z Aztlán”, mitycznej kolebki wielu ludów środkowego Meksyku. Oznacza to, że nie były one używane jako endonim jednej określonej grupy etnicznej, lecz pojawiają się w wielu relacjach odnosząc się do licznych ludów wyruszających z Aztlán razem. W jednym z takich opisów Huitzilopochtli, bóstwo opiekuńcze plemienia Mexików przemawia do członków grupy, że „od tej pory nie będą was już więcej zwać Aztekami, od teraz wasze imię to Mexikowie”. Od nazwy tej wywodzi się współczesna nazwa państwa i jego stolicy – Meksyk.
Współczesne użycie terminu „Aztek” w wąskim znaczeniu odnosi się wyłącznie do plemienia Mexików zamieszkującego Tenochtitlán (dzisiejsze miasto Meksyk) usytuowanego na wyspie na jeziorze Texcoco. Sami Mexikowie rozróżniali jednak jeszcze określenia Mēxicah w znaczeniu mieszkańca Tenochtitlánu włączając do niego niedaleki ośrodek Tlatelolco, Tenochcah – wyłączając owe Tlatelolco oraz Cōlhuah – odnosząc się do swojej królewskiej genealogii łączonej z Culhuacanem.
Czasami termin ten obejmuje także mieszkańców dwóch głównych miast-państw sprzymierzonych z Tenochtitlánem: Acolhua z miasta Texcoco i Tepaneków z Tlacopan, którzy razem z Mexikami zawiązali azteckie Trójprzymierze, czyli to, co obecnie jest znane jako „imperium Azteków”. Jednak użycie terminu „Aztek” w nazwie imperium ze stolicą w Tenochtitlánie zostało skrytykowane przez Roberta H. Barlowa, który postulował nazewnictwo „Culhua-Mexica” oraz Pedro Carrasco optującego za nazwą „imperium Tenochca”. Carrasco pisze o terminie „Aztek”, że „nie ułatwia on zrozumienia złożoności etnicznej starożytnego Meksyku oraz zidentyfikowania dominującego elementu w badanej przez nas jednostce politycznej”.
W innych jeszcze kontekstach „Aztek” może odnosić się do wielu różnych miast-państw i ich mieszkańców, którzy dzielili lwią część swojej historii etnicznej i wzorców kulturowych z Mexikami, Acolhua i Tepanekami, i którzy używali jako lingua franca języka nahuatl. Przykładem może być publikacją Jerome’a A. Offnera pt. Law and Politics in Aztec Texcoco. W tym znaczeniu mowa jest o „cywilizacji Azteków” obejmującej większość motywów kulturowych wspólnych z większością ludów środkowego Meksyku okresu postklasycznego. Takie znaczenie może zostać rozszerzone o wszelkie inne grupy etniczne inkorporowane do kulturowej i politycznej sfery dominacji imperium Azteków.
Dawniej Aztekami nazywano także współczesnych przedstawicieli grup etnicznych posługujących się językiem nahuatl jako, że język ten również był nazywany „językiem azteckim”. Obecnie ludy te określa się terminem „Nahua”, niemniej jednak przymiotnik „aztecki” nadal jest używany w odniesieniu do rodziny języków uto-azteckich (chociaż i tutaj pojawia się czasami nazewnictwo „uto-nahua”) obejmującej język nahuat oraz jego najbliższych krewnych, język pochutec i pipil.
„Aztek” w obecnym znaczeniu zostało wprowadzone w roku 1810 przez Alexandra von Humboldta jako hiperonim obejmujący wszystkie ludy połączone handlem, zwyczajami, wierzeniami i językiem z państwem Mexików i Trójprzymierzem. W roku 1843 wraz z pracą Williama H. Prescotta na temat historii podboju Meksyku termin ten stał się znany na całym świecie. Zaadaptowali go nawet XIX-wieczni uczeni meksykańscy, którzy dostrzegli w nim sposób odróżnienia współczesnych Meksykanów od ludności prekolumbijskiej. Użycie to było przez wiele lat przedmiotem debat akademickich.
Historia Źródła wiedzy o Aztekach mały|Wojownicy azteccy (Codex Mendoza) Wiedza o społeczeństwie Azteków pochodzi z kilku różnych źródeł. Liczne pozostałości archeologiczne od świątynnych piramid po wiejskie chaty mogą dostarczyć cennych informacji jak wyglądał aztecki świat. Archeologowie muszą jednak polegać także na innych źródłach, aby właściwie zinterpretować historyczny kontekst artefaktów. Do naszych czasów zachowało się wiele tekstów z wczesnego okresu kolonialnego pisanych zarówno przez rdzennych skrybów jak i Hiszpanów. Zawierają one mnóstwo bezcennej wiedzy o przedkolonialnej historii Azteków. Relacje te uwieczniano także w bogato ilustrowanych kodeksach. Niektóre z nich były całkowicie ilustrowane. W erze po konkwiście kolejne teksty były już pisane w alfabecie łacińskim przez uczonych azteckich i misjonarzy hiszpańskich przeprowadzających rozmowy z lokalną ludnością na temat ich zwyczajów i podań. Jednym z ważniejszych tego typu dzieł jest pochodzący z początków XVI wieku Codex Mendoza nazwany na cześć pierwszego wicekróla Meksyku Antonio de Mendozy i, być może, zlecony przez niego w celu poinformowania Korony Hiszpańskiej o strukturze politycznej i ekonomicznej azteckiego imperium. Kodeks ten zawiera informacje o organizmach politycznych podbitych przez Trójprzymierze, rodzajach podatków płaconych przez poddanych oraz strukturze klasowo-płciowej ich społeczeństw. Istnieje także wiele kronik prowadzonych przez lokalnych kronikarzy zapisujących dzieje swoich miasta-państw. Kroniki te uwieczniały historie za pomocą obrazów, by następnie zostać transkrybowane na alfabet łaciński. Do najbardziej znanych rdzennych kronikarzy należą Chimalpahin z Amecameca-Chalco, z Tenochtitlánu, Alva Ixtlilxochitl i z Texcoco oraz z Tlaxcali. Zachowało się także wiele relacji hiszpańskich konkwistadorów biorących udział w podboju takich jak Bernal Díaz del Castillo, autora pełnej historii konkwisty. mały|Bernardino de Sahagún Misjonarze hiszpańscy również tworzyli dokumentację w postaci kronik i innych typów relacji. Postacią o kluczowym znaczeniu jest tutaj Toribio de Benevente Motolinia, jeden z , grupy franciszkanów, którzy przybyli tutaj w roku 1524. Innym ważnym franciszkaninem był , autor . Dominikanin Diego Durán także obszernie pisał zarówno o wierzeniach przedhiszpańskich jak i historii Mexików. Nieocenionym źródłem informacji o wielu aspektach azteckiej myśli religijnej, politycznej oraz strukturze społecznej a także historii hiszpańskiej konkwisty z ich punktu widzenia jest Codex Florentino. Dzieło to powstawało w latach 1545–1576 jako encyklopedia etnograficzna pisana dwujęzycznie (po hiszpańsku i w nahuatl) przez franciszkanina Bernardino de Sahagúna we współpracy z rdzennymi konsultantami. Zawiera ono wiedzę z zakresu od religii, kalendarza, botaniki, zoologii przez handel i rzemiosło po historię. Kolejnym źródłem wiedzy są kultura i zwyczaje współczesnych grup etnicznych mówiących nahuatl. Naukowe badania nad cywilizacją Azteków opierają się bardzo często na metodologiach interdyscyplinarnych łączących wiedzę z zakresu archeologii z etnohistorią oraz etnografią.
Środkowy Meksyk w okresie klasycznym i postklasycznym thumb|Okolice jeziora Texcoco około roku 1519 Nie jest do końca jasne czy ogromne miasto Teotihuacán w okresie klasycznym było już zamieszkane przez ludność mówiącą językiem nahuatl czy też plemiona te nie przybyły jeszcze w tym czasie do środkowego Meksyku. Kwestia ta pozostaje przedmiotem dyskusji. Panuje za to ogólna zgoda co do tego, że ludy Nahua nie stanowiły rdzennej populacji wyżyn środkowo-meksykańskich, lecz że migrowały stopniowo na te tereny z północnego zachodu. U schyłku Teotihuacánu w VI wieku n.e. liczne miasta-państwa regionu zaczęły rosnąć w siłę. Niektóre z nich, w tym Cholula oraz Xochicalco, były już prawdopodobnie zamieszkane przez Nahua. Jedno z badań sugeruje, że żyli oni pierwotnie w regionie Bajío (dzisiejszy stan Guanajuato), który osiągnął szczyt populacji w VI wieku, po czym liczba ludności gwałtownie spadła w wyniku suszy. Depopulacja ta zbiegła się w czasie z przybyciem do Doliny Meksyku nowych ludów, co sugeruje, że były wśród nich również Nahua. Ludy te zasiedlając następnie środkowy Meksyk wypierały plemiona posługujące się językami oto-mangueskimi spychając ich polityczne wpływy coraz dalej na południe. Kiedy dawna społeczność nomadycznych łowców-zbieraczy zaczęła mieszać się z wysoko rozwiniętymi cywilizacjami Mezoameryki przyjmując ich wierzenia i kulturę, zostały położone podwaliny pod późniejszą cywilizację Azteków. Po roku 900 n.e., już w okresie postklasycznym, liczne miasta zamieszkiwane prawie na pewno przez Nahua urosły do rangi potęg. Wśród nich była m.in. Tula w Hidalgo, , Culhuacán w Dolinie Meksyku i Cuahnahuac w Morelos.
Migracja i założenie Tenochtitlánu mały|Wyjście z Aztlán (Codex Boturini) W źródłach etnohistorycznych z okresu kolonialnego swojej przybycie do Doliny Meksyku opisują sami Mexikowie. Historie ich migracji opowiadają o tym jak wędrowali oni wraz z innymi plemionami m.in. z Tlaxcallanami, Tepanekami i . Pewnego dnia jednak, jak podaje Codex Boturini, znany również jako Wstęga wędrówki, natknęli się oni na kamienną głowę Huitzilopochtliego, ich bóstwa plemiennego, która miała wydawać z siebie dziwne świszczące dźwięki. Ów bóg nakazał im wówczas oddzielić się od reszty nadając im imię Mexica oraz zabrać ze sobą w drogę.
W trakcie wędrówki Mexikowie osiedlili się na krótko w (pl. siedem jaskiń), kolejnym mitycznym miejscu wzmiankowanym w opowieściach wielu ludów Mezoameryki. Następnie, w roku 1163 przybyli do Coatepec (okolice miasta Tula), a pięć lat później do samej Tuli położonej 64 km od brzegów jeziora Texcoco.
W chwili przybycia do Doliny Meksyku w regionie znajdowało się już wiele miast-państw, z których najpotężniejszymi były Culhuacán na południu i Azcapotzalco na zachodzie. Mexikowie osiedlili się w pobliżu tego pierwszego po tym jak wcześniej zostali wypędzeni z przez Tepaneków z Azcapotzalco. W roku 1299 władca Culhuacánu, , pozwolił im osiedlić się na pustkowiach Tizapan, gdzie zaczęli się oni asymilować z kulturą Culhua. Po przegranej wojnie z mieszkańcami ich wódz został złożony w ofierze, a Mexikowie stali się wasalami Culhuacánu. W walkach po stronie suwerena odznaczyli się jednak wielkim męstwem, za co w nagrodę wydano im córkę wodza. Szlachetny rodowód Culhuacánu sięga korzeniami legendarnego miasta-państwa Tuli, a poprzez wżenienie się w ich rodziny Mexikowie przywłaszczyli sobie to dziedzictwo. Wydaną córkę poślubili zatem swemu bogu Huitzilopochtliemu obdzierając ją żywcem ze skóry, którą następnie założył jeden z kapłanów. Uciekając przed zemstą jej ojca Mexikowie ponownie zostali zmuszeni do wędrówki. mały|Wizja orła na kaktusie jedzącego węża Dopiero po 150 latach od przybycia do Tuli, w roku 1323, jak głosi aztecka legenda, Mexikowie ujrzeli orła siedzącego na opuncji jedzącego węża. Wizja ta była znakiem od boga wskazującym miejsce, gdzie mieli się osiedlić na stałe. Założyli oni Tenochtitlán na małej bagnistej wysepce na jeziorze Texcoco. Rok założenia podaje się tradycyjnie jako 1325. W roku 1376, kiedy na pierwszego władcę (nah. tlatoani) Tenochtitlánu wybrano Acamipichtliego (pl. garść trzciny), syna Mexika i matki Culhua, została założona dynastia królewska.
Wcześni władcy W ciągu pierwszych 50 lat od założenia dynastii mexikańskiej Mexikowie byli poddanymi Azcapotzalco, które stało się główną potęgą regionalną pod rządami Tezozomoca. Wspierali oni Tepaneków swoimi wojownikami w ich kampaniach wojennych, a w zamian otrzymywali część daniny od podbitych miasta-państw. W ten sposób rosła stopniowo ekonomiczna i polityczna rola Tenochtitlánu.
Acamapichtli