Krzyżanowo – wieś w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie śremskim, w gminie Śrem.
W latach 1954–1971 wieś należała i była siedzibą władz gromady Krzyżanowo, po jej zniesieniu w gromadzie Śrem. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa poznańskiego.
Integralne części wsi +Integralne części wsi Krzyżanowo SIMC Nazwa Rodzaj 0596346 Huby część wsi
Położenie Wieś położona przy lokalnej drodze powiatowej nr 4069 z Pucołowa do Kadzewa przez Błociszewo, drogi bocznej z Manieczek, 8 km na zachód od Śremu. Przy drodze powiatowej nr 4066 do Gaju położona jest część Krzyżanowa zwana Hubami. Przez wieś przebiega Droga św. Jakuba - wielkopolski odcinek szlaku pielgrzymkowego do katedry w Santiago de Compostela w Galicji w północno-zachodniej Hiszpanii.
Nazwa Wieś istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pierwotnej nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1396 kiedy to odnotowano ją pod staropolską nazwą „Crzizanowo”, 1397 „Crziszanowo”, 1398 „Krziszanovo”, 1416 „Krzizanowo”, 1420 „Crzyszanowo”, 1513 „Krzizankowo”.
Historia Miejscowość pierwotnie była związana z Wielkopolską. Początkowo była własnością szlachecką należącą do Krzyżanowskich herbu Świnka, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Wieś była ich gniazdem rodowym od średniowiecza do połowy XIX wieku. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1462 odnotowano ją w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1408 leżała w parafii Błociszewo.
Zachowało się dużo historycznych zapisów o wsi pochodzących z historycznych źródeł sądowych, kościelnych i administracyjnych. Pierwszy zapis o miejscowości pochodzi z 1396 i wspomina Dzierżka z Krzyżanowa, który toczył procesy ze Streczką i Jakuszem. W latach wspomniany został 1397-1429 Hinak (Henryk lub Hinczka) z Krzyżanowa herbu Świnka, noszący odmiejscowe nazwisko Krzyżanowski. Był ojcem Mikołaja I, Marcina oraz Janusza. W 1398 toczył on proces sądowy z Sędką i Tomisławą w wyniku, którego miał zapłacić 15 grzywien Sędce, 14 grzywien Tomisławie oraz nie podaną sumę teściowej (staropol. „jątrew”) Jakusza z Grabianowa. W sprawie pozostałych długów sąd nakazał mu zawrzeć z podanymi osobami ugodę. W 1405 Dzierżek Krzyżanowski wraz z Jakuszem Grabianowskim herbu Świnka byli świadkami w wywodzie szlachectwa Pawła Kotarby herbu Czasza.
W 1408 biskup poznański Wojciech Jastrzębiec erygował parafię w Błociszewie, która obejmować miała wsie Błociszewo, Gaj, Wronowo i Krzyżanowo, ponieważ wsie te były bardzo oddalone od dotychczasowych kościołów parafialnych. W 1446 biskup poznański rozstrzygnał na rzecz plebanii błociszewskiej proces z plebanem z Brodnicy o przynależność parafialną wsi Krzyżanowo.
W 1415 przy pośrednictwie arbitrów odnotowano podział majętności pomiędzy Dzierżkiem Krzyżanowskim wraz z synami Marcinem i Januszem z Janem I oraz Katarzyną dziećmi zmarłego syna Dzierżka Mikołaja. W jego wyniku 1/4 Krzyżanowa miała przypaść Janowi i Katarzynie, a jeśli przeżyją swego dziada Hinaka, to mają też brać udział w równym podziale jego części Krzyżanowa. Jan i Katarzyna zastawili Marcinowi swemu stryjowi rodzonemu dwie kopy i 13 groszy rocznego czynszu od kmieci krzyżanowskich, za zgodą swych wujów Gniewosza i Dobrogosta, a w zamian za to Marcin spłaci długi Jana i Katarzyny w wysokości 29 grzywien, aby wspomniane dzieci nie utraciły swoich dóbr drogą zastawu za długi. Ustalono, że kiedy Jan i Katarzyna dojdą do lat sprawnych będą mogli wykupić swoją część od Marcina. Dzierżek Krzyżanowski odnotowany został także w innych średniowiecznych zapisach sądowych.
W latach 1399-1401 odnotowany został Mikołaj I z Krzyżanowa Krzyżanowski, syn Hinaka, brat Marcina i Janusza, ojciec Jana I i Katarzyny. W 1399 przeprowadzał w procesie z Agnieszką z Manieczek żoną Sędka dowód ze świadkiem, iż jego ojciec wydał 18 grzywien na polepszenie domu Agnieszki. W 1401 wraz z innymi szlachcicami ręczył za kasztelana ksiąskiego Henryka z Witaszyc w powiecie kaliskim zobowiązując się wraz z innymi założyć staroście zakład w wysokości 1000 grzywien.
W latach 1474-1483 odnotowano synów Jana II lub Piotra Krzyżanowskiego: Macieja i Wojciecha Krzyżanowskich. W 1474 z powodu nieletności wysłali na wyprawę wojenną w czasie wojny polsko-tureckiej zastępcę ze swych dóbr. W 1474 bracia ci, rodzeni oraz właściciele niedzielni kupili z zastrzeżeniem prawa odkupu od Katarzyny żony Abrahama z Kiebłowa (obecnie Kębłowo) 1/3 Oborzysk za 270 grzywien. W 1480 jako bratankowie kanonika płockiego Bartłomieja z Krzyżanowa kupili wraz z nim od Abrahama Kiebłowskiego i jego żony Katarzyny połowę Gołębina za 450 grzywien i 7 złotycz. W 1483 sprzedali z zastrzeżeniem prawa odkupu Jadwidze żonie Mikołaja Krzyżanowskiego 2 łany osiadłe w Krzyżanowie za 24 grzywny. W 1483 wraz ze stryjem rodzonym Bartłomiejem kanonikiem płockim zapisali z zastrzeżeniem prawa odkupu swemu stryjowi Dobrogostowi z Krzyżanowa kantorowi płockiemu 8 grzywien czynszu od sumy głównej 100 grzywien na połowie Gołębina, w celu ufundowania altarii.
W latach 1496-1544 odnotowany został Maciej Krzyżanowski, zm. 27 VI 1545. Był synem Mikołaja II Krzyżanowskiego, ojcem Hieronima opata z Tyńca, Marcina, Jana, Macieja, Katarzyny i Agnieszki. W 1510 był wicepodsędkiem poznańskim, w latach 1514-1515 wicepodkomorzym poznańskim, w latach 1517-1529 burgrabią poznańskim, surogatorem starosty generalnego Wielkopolski w Poznaniu w latach 1519, 1520, 1524, 1526, 1527, 1528, 1530, 1535, w latach 1518-1544 podsędek poznański. W 1513 sprzedał podkomorzemu poznańskiemu Stanisławowi Lasockiemu. Jeden łan w Krzyżanowie, na którym siedział kmieć Michał Mróz. W 1519 kupuł część Zgirzyc. W latach 1519-1520 został zwolniony przez króla polskiego Zygmunta I Starego z obowiązku uczestnictwa w wyprawie wojennej w czasie wojny polsko-krzyżackiej. W 1520 Maciej Krzyżanowski dał swej żonie Katarzynie Rogalińskiej w dożywocie wsie Krzyżanowo, nieistniejące obecnie Zgirzyce i Grabianowo. W 1522 Maciej Krzyżanowski został zwolniony przez króla polskiego od obowiązku uczestnictwa w wyprawie wojennej ponieważ otrzymał zadanie strzeżenia grodu poznańskiego. W 1523 Maciej kupił z zastrzeżeniem prawa odkupu od Jana Baranowskiego wieś Rogaczewo w powiecie kościańskim za 200 grzywien. W od Macieja i Mikołaja Żyrzyńskich kupił wieś Rzyżyn (obecnie Ryżyn) w powiecie poznańskim za 300 grzywien. W 1526 żona Macieja Katarzyna Krzyżanowska kupiła część Krzyżanowa od Jana Krajkowskiego. W 1527 Maciej Krzyżanowski kupił część Krzyżanowa od córek zmarłego Macieja Krajkowskiego. 29 kwietnia 1531 zmarła żona Macieja podsędzina Katarzyna z Krzyżanowa. W 1531 Maciej zapisał swej drugiej żonie Annie córce zmarłego kasztelana krzywińskiego Jana Siedleckiego z Siedlca 50 grzywien posagu i wiana na połowie wsi Krzyżanowo. W 1532 Maciej Krzyżanowski wyznaczony został na sejmie w Krakowie do komisji mającej przygotować korekturę praw. 22 marca 1544 zmarła jego druga żona Anna.
Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi. W 1563 we wsi miał miejsce pobór podatkowy od 13 łanów i połowy kwarty, karczmy oraz wiatraka. W 1564 odnotowano, że wieś ma 7 łanów. W 1581 pobrano podatki od 3/4 łana, 8 zagrodników, jednego rzemieślnika oraz wiatraka. Odnotowano również, że owczarz ma 23 owce.
thumb|200px|Staw Wieś Krziżanowo położona była w 1581 roku w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Wielkopolska t. I, Warszawa 1883, s. 59..
Późniejszymi właścicielami wsi byli Wilczyńscy, herbu Poraj. W 1831 gościem Ksawerego Wilczyńskiego i Ludwiki z Nieżychowskich w starym drewnianym dworze był Adam Mickiewicz. W Krzyżanowie urodził się Włodzimierz Wilczyński, który w 1848 był organizatorem oddziału kosynierów w bitwie pod Książem, jaka miała miejsce pod Książem Wielkopolskim. Był on także dowódcą oddziału partyzanckiego w czasie powstania wielkopolskiego w czasie Wiosny Ludów. W 1881 majątek Krzyżanowo zlicytowano i do 1945 pozostał w rękach niemieckich.
W 1960 zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem przekształcono w zakład rolny kombinatu PGR Manieczki. W pałacu w 1982 mieścił się Ośrodek Studencki im. Adama Mickiewicza, jeden z pokoi stanowiła izba pamięci poświęcona poecie. Od 1990 zespół jest niedostępną własnością prywatną.
Turystyka, zabytki W rejestrze zabytków umieszczono: Park krajobrazowy – o powierzchni 7,69 ha z połowy XVIII wieku (nr rej.: 1942/A z 31.08.1984). Zespół folwarczno-pałacowy – w centrum parku pałac, barokowo – klasycystyczny z ok. 1910, w elewacji frontowej: reprezentacyjny portal oraz kartusze herbowe dawnych właścicieli (nr rej.: 1717/A z 23.04.1975). W gminnej ewidencji zabytków znajduje się również: Budynek szkoły z końca XIX wieku.
We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa im. Władysława Stanisława Reymonta. W roku szkolnym 2006/2007 uczęszczało do niej 62 uczniów. Do świątków przydrożnych Krzyżanowa należy figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z 1945 przy szkole, kapliczka Dzieciątka Jezus z 1968, kapliczka Najświętszego Serca Jezusa z 1945 oraz krzyż przydrożny z 1976 w tzw. Hubach.
We wsi w 1946 urodził się Lech Raczak – reżyser teatralny, teatrolog, dramatopisarz; współzałożyciel Teatru Ósmego Dnia.
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)