Prusy Zachodnie () – prowincja państwa pruskiego, powstała na początku 1773, po I rozbiorze Polski i włączeniu koronnych, czyli Pomorza Gdańskiego bez Gdańska – anektowany po II rozbiorze, ziemi chełmińskiej bez Torunia – również anektowany po II rozbiorze, Powiśla, Warmii, wschodnich Kujaw do Królestwa Prus. Dodatkowo obejmowała okręg nadnotecki (Bydgoszcz). Stolicą prowincji został Kwidzyn, a od 1793, po II rozbiorze Gdańsk. W 1905 powierzchnia prowincji wynosiła 25 534,9 km² i zamieszkiwało ją 1 641 936 mieszkańców.

Zmiany terytorialne thumb|300px|Cmentarz w Bielefeld. Herby ziem utraconych przez Niemcy po II wojnie światowej. Na rzecz Polski i ZSRR: Prusy Wschodnie, na rzecz Polski: Gdańsk, Prusy Zachodnie, Pomorze, Brandenburgia Wschodnia, Dolny Śląsk, Górny Śląsk i na rzecz Czechosłowacji: Kraj Sudetów Z początku Prusy Zachodnie dzieliły się na dwa departamenty: gdański i kwidzyński, w 1818 przemianowane na rejencje o tych samych nazwach. Po pokoju w Tylży w 1807 obszar prowincji zmniejszył się o tereny wokół Bydgoszczy, Ziemię Chełmińską z Toruniem, które przeszły do Księstwa Warszawskiego, oraz o terytorium Gdańska ogłoszonego wolnym miastem. W 1814 Gdańsk, a w 1815 ziemia chełmińska z Toruniem wróciły do Prus Zachodnich. Odtąd Westpreußen obejmowały ten sam teren (aż do 1918). W latach 1824–1829 funkcjonowała unia personalna między Prusami Zachodnimi i Prusami Wschodnimi, a w 1829 formalnie zjednoczono obie prowincje w jedną prowincję o nazwie Prusy. W 1878 unia została rozwiązana i wrócono do sytuacji z 1823.

W wyniku traktatu wersalskiego od Prus odpadła większa część Pomorza Gdańskiego z ziemią chełmińską, Kociewiem i częścią Kaszub. Przy Niemczech pozostały zachodnie skrawki Westpreußen (powiaty: Wałcz, Złotów i Człuchów), które wraz z pozostałymi przy Niemczech fragmentami prowincji poznańskiej złożyły się na prowincję o nazwie Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie. Wschodnia część prowincji z powiatami Kwidzyn, Sztum, Malbork, Susz i Elbląg została dołączona do Prus Wschodnich i funkcjonowała w ich ramach jako rejencja zachodniopruska. Gdańsk z okolicami został w 1920 ogłoszony wolnym miastem.

W 1938 prowincja Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie została rozwiązana i rozdzielono ją między sąsiednie: Brandenburgię, Śląsk i Pomorze. Powiaty wałecki, złotowski i człuchowski wcielono do prowincji pomorskiej.

W wyniku okupacji niemieckiej 1939–1945 powstał Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, nieco większy od prowincji zachodniopruskiej w latach 1815–1918 (doszły powiaty bydgoski, lipnowski, rypiński, wyrzyski oraz miasto Bydgoszcz; poza granicami pozostały powiaty człuchowski, złotowski i wałecki). Obejmował on dużą część przedwojennego województwa pomorskiego (bez powiatów inowrocławskiego, nieszawskiego, szubińskiego i włocławskiego), rejencję zachodniopruską (której przywrócono nazwę: rejencja kwidzyńska) i Wolne Miasto Gdańsk. Na jego czele stał Albert Forster jako gauleiter NSDAP i zarazem Namiestnik Rzeszy. Po 1945 nazwa Prusy Zachodnie wyszła w Polsce z obiegu, choć nadal używana jest w Niemczech na określenie Pomorza Gdańskiego, zamiennie z nazwą Pommerellen (termin Pommern zarezerwowany jest w Niemczech tylko dla dawnej prowincji pomorskiej).

Prowincja posiadała swój hymn, zwany Westpreussenlied, którego twórcami byli P. Felske i H. Hartmann.

Demografia, warunki naturalne i gospodarka

Prusy Zachodnie miały charakter krainy rolniczej – pola uprawne zajmowały 54%, a łąki i pastwiska 18% powierzchni prowincji – i o stosunkowo wyższym zalesieniu (21% powierzchni) niż sąsiadujące prowincje Prus. Również odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie był wyższy niż średnia dla Prus, a wskaźnik urbanizacji niższy.

Około połowy mieszkańców prowincji wyznawało wiarę katolicką, co wynikało przede wszystkim ze zbliżonego odsetka ludności polskiej, przy czym z biegiem lat odsetek katolików rósł i przed końcem XIX wieku przekroczył 50%..

+ Prusy Zachodnie Rok Liczba ludności Liczba ludności mieszkająca w miejscowościach pow. 2 tys. mieszkańców Odsetek osób wyznania ewangelickiego Odsetek osób wyznania rzymskokatolickiego Odsetek osób wyznania żydowskiego Odsetek osób zatrudnionych w przemyśle i budownictwie Odsetek osób zatrudnionych w handlu i usługach Odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie i hodowli zwierząt Przyrost naturalny 1875 1 342 750 26,6% 48% 49% 2%, 18% 7% 65% 15‰ 1895 1 494 360 brak danych 48% 50% 1,5% 25% 9% 66% 21‰ 1910 1 703 474 40% 46% 52% 0,8% 26%Dane z roku 1907 10% 64% 17‰Dane z roku 1912

Udział ludności mówiącej językiem polskim lub pokrewnym zmieniał się w czasie, spadając z 51,9% w 1819 roku do 35,5Według niemieckich statystyk–42,5%Według polskich statystyk w 1910. Był również zróżnicowany regionalnie, od 0,27 w powiecie elbląskim do 79,44 w lubawskim (w 1905).

Podział administracyjny thumb|250px|Podział administracyjny na rejencje i powiaty thumb|250px|Gmach Sejmu Prus Zachodnich w Gdańsku Stolicą Prus Zachodnich było miasto Danzig (dziś: Gdańsk). Tworzyły je dwie rejencje: rejencja gdańska (Regierungsbezirk Danzig) oraz rejencja kwidzyńska (Regierungsbezirk Marienwerder) Rejencja gdańska 1. Powiaty miejskie: Danzig (Gdańsk) Elbing (Elbląg)

2. Powiaty ziemskie: Berent (Kościerzyna) Danzig (Gdańsk) Danziger Höhe (Gdańskie Wyżyny) Danziger Niederung (Gdańskie Niziny) Dirschau (Tczew) Elbing (Elbląg) Karthaus (Kartuzy) Marienburg (Westpr.) (Malbork) Neustadt i. Westpr. (Wejherowo) Preußisch Stargard (Starogard Gdański) Putzig (Puck)

Rejencja kwidzyńska 1. Powiaty miejskie: mały|Procentowy udział ludności pod względem językowym, z podziałem na powiaty. Graudenz (Grudziądz) Thorn (Toruń)

2. Powiaty ziemskie: Briesen (Wąbrzeźno) Deutsch Krone (Wałcz) Flatow (Złotów) Graudenz (Grudziądz) Konitz (Chojnice) Kulm (Chełmno) Löbau (Lubawa) Marienwerder (Kwidzyn) Rosenberg i. Westpr. (Susz) Schlochau (Człuchów) Schwetz (Świecie) Strasburg i. Westpr. (Brodnica) Stuhm (Sztum) Thorn (Toruń) Tuchel (Tuchola)

Nadprezydenci Prus Zachodnich (1816–1919) Lata urzędowania Nadprezydent Lata życia 1816 – 1829  Theodor Heinrich von Schön 1773 – 1856 1878 – 1879 Heinrich Karl Julius von Achenbach 1829 – 1899 1879 – 1888 Karl Adolf August Ernst von Ernsthausen 1827 – 1894 1888 – 1891 Adolf Hilmar von Leipziger 1825 – 1891 1891 – 1902 Gustav Heinrich Konrad von Gossler 1838 – 1902 1902 – 1905 Clemens Gottlieb Ernst von Delbrück 1856 – 1921 1905 – 1919 Ernst Ludwig von Jagow 1853 – 1930 1919 – 1920 Bernhard Schnackenburg 1867 – 1924

Od 3 grudnia 1829, do 1 kwietnia 1878 Prusy Zachodnie były połączone z Prusami Wschodnimi.

Wykaz miast 1773–1824 i 1878–1922 (stan ludności na 1 grudnia 1905) Herb Miasto Nazwa niem. 1905 Ludność 1905 Rejencja 1905 Powiat 1905 Obecna lokacja 20px Gdańsk Danzig gdańska Gdańsk-Miasto (Danzig-Stadt) 20px Elbląg Elbing gdańska Elbląg-Miasto (Elbing-Stadt) 20px Toruń Thorn kwidzyńska Toruń-Miasto (Thorn-Stadt) 20px Grudziądz Graudenz kwidzyńska Grudziądz-Miasto (Graudenz-Stadt) 20px Tczew Dirschau gdańska tczewski (Dirschau) 20px Malbork Marienburg gdańska malborski (Marienburg) 20px Kwidzyn Marienwerder kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) 20px Sopot (miasto od 1901) Zoppot gdańska wejherowski (Neustadt) 20px Chełmno Kulm kwidzyńska chełmiński (Kulm) 20px Chojnice Konitz kwidzyńska chojnicki (Konitz) 20px Starogard Gdański Preußisch Stargard gdańska starogardzki (Preußisch Stargard) 20px Chełmża Kulmsee kwidzyńska toruński (Thorn-Land) 20px Iława Deutsch Eylau kwidzyńska suski (Rosenberg) 20px Wejherowo Neustadt gdańska wejherowski (Neustadt) 20px Świecie Schwetz kwidzyńska świecki (Schwetz) 20px Oliwa (miasto 1914–1918) Oliwa gdańska Gdańskie Wyżyny (Danziger Höhe) 20px Wąbrzeźno Briesen kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) 20px Wałcz Deutsch Krone kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) 20px Brodnica Strasburg kwidzyńska brodnicki (Strasburg) 20px Kościerzyna Berent gdańska kościerski (Berent) 20px Jastrowie Jastrow kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) 20px Nowe Neuenburg kwidzyńska świecki (Schwetz) 20px Lubawa Löbau kwidzyńska lubawski (Löbau) 20px Prabuty Riesenburg kwidzyńska suski (Rosenberg) 20px Złotów Flatow kwidzyńska złotowski (Flatow) 20px Gniew Mewe kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) 20px Sępólno Krajeńskie Zempelburg kwidzyńska złotowski (Flatow) 20px Lidzbark Lautenburg kwidzyńska brodnicki (Strasburg) 20px Nowe Miasto Lubawskie Neumark kwidzyńska lubawski (Löbau) 20px Debrzno Preußisch Friedland kwidzyńska człuchowski (Schlochau) 20px Człuchów Schlochau kwidzyńska człuchowski (Schlochau) 20px Krajenka Krojanke kwidzyńska złotowski (Flatow) 20px Tuchola Tuchel kwidzyńska tucholski (Tuchel) 20px Tolkmicko Tolkemit gdańska elbląski (Elbing-Land) 20px Skarszewy Schöneck gdańska kościerski (Berent) 20px Susz Rosenberg kwidzyńska suski (Rosenberg) 20px Dzierzgoń Christburg kwidzyńska sztumski (Stuhm) 20px Czarne Hammerstein kwidzyńska człuchowski (Schlochau) 20px Nowy Dwór Gdański (miasto od 1880) Tiegenhof gdańska malborski (Marienburg) 20px Więcbork Vandsburg kwidzyńska złotowski (Flatow) 20px Łasin Lessen kwidzyńska grudziądzki (Graudenz-Land) 20px Nowy Staw Neuteich gdańska malborski (Marienburg) 20px Sztum Stuhm kwidzyńska sztumski (Stuhm) 20px Biały Bór Baldenburg kwidzyńska człuchowski (Schlochau) 20px Kisielice Freystadt kwidzyńska suski (Rosenberg) 20px Kowalewo Pomorskie (miasto do 1833) Schönsee kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) 20px Puck Putzig gdańska pucki (Putzig) 20px Człopa Schloppe kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) 20px Tuczno Tütz kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) 20px Mirosławiec Märkisch Friedland kwidzyńska wałecki (Deutsch Krone) 20px Radzyń Chełmiński Rehden kwidzyńska grudziądzki (Graudenz-Land) 20px Biskupiec Bischofswerder kwidzyńska suski (Rosenberg) 20px Górzno Gorzno kwidzyńska brodnicki (Strasburg) 20px Kamień Krajeński Kamin kwidzyńska złotowski (Flatow) 20px Golub Gollub kwidzyńska wąbrzeski (Briesen) 20px Gardeja Garnsee kwidzyńska kwidzyński (Marienwerder) 20px Kurzętnik (miasto do 1905) Kauernik kwidzyńska lubawski (Löbau) 20px Lędyczek Landeck kwidzyńska człuchowski (Schlochau) 20px Hel (miasto do 1872) Hela gdańska pucki (Putzig)

Miasta thumb|Gdańsk, 1890–1900 Populacja największych miast prowincji na przełomie XIX i XX wieku: miastopop. 1890pop. 1900pop. 1910rejencjawojewództwo w 1771źródło20141.Gdańsk120,338140,563170,337gdańska20px pomorskie2.Elbląg41,57652,51858,636gdańska20px malborskie3.Toruń27,01829,63546,227kwidzyńska20px chełmińskie4.Grudziądz20,38532,72740,325kwidzyńska20px chełmińskie

Zobacz też Gdańsk-Prusy Zachodnie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Haushaltspläne der Stadtgemeinde Thorn für 1908–1919 Kopia w KPBC