Języki indoeuropejskie – rodzina językowa, największa pod względem liczby mówiących. Współcześnie występuje na wszystkich zamieszkałych kontynentach, a już od czasów starożytnych obecna w Indiach, Europie (stąd przymiotnik „indoeuropejskie”) oraz Azji Zachodniej. Obejmuje kilkaset spokrewnionych ze sobą języków (a precyzyjniej – etnolektówRóżne byty językowe bywają określane ogólnie jako etnolekty – nie da się bowiem ustanowić precyzyjnych kryteriów stwierdzających, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś odmianą (np. dialektem) innego (zob. ). Z tego m.in. powodu trudno podać dokładną liczbę języków rodziny (zob. w sekcjach Liczba języków i Klasyfikacja).), którymi jako ojczystymi posługuje się łącznie ok. 3,4 miliarda osób (ponad 40% ludności świata).

Do rodziny indoeuropejskiej należy m.in. zdecydowana większość rdzennych języków Europy (w tym polski) oraz liczne języki subkontynentu indyjskiego i Wyżyny Irańskiej. Wskutek wielkich odkryć geograficznych, kolonializmu i globalizacji rozprzestrzeniła się ona poza Eurazję – w większości państw świata co najmniej jeden indoeuropejski język ma status języka urzędowego. Z dziesięciu najczęściej używanych języków świata osiem to języki indoeuropejskie: angielski (razem, jako ojczysty i obcy, ok. 1,5 miliarda mówiących), hindi, hiszpański (oba powyżej 500 milionów), francuski, bengalski, portugalski, rosyjski i urdu (każdy ponad 200 milionów). Na nieco dalszych miejscach znajdują się niemiecki, marathi, zachodniopendżabski, perski i włoski; spośród zaś wielu małych języków rodziny część jest zagrożona wymarciem.

W wewnętrznej klasyfikacji języków indoeuropejskich wyróżnianych jest trzynaście grup językowych – albańska, bałtycka, celtycka, germańska, helleńska, indoaryjska, irańska, nuristańska, ormiańska, romańska (kontynuująca dawną grupę italską), słowiańska oraz wymarłe anatolijska i tocharska – a także pewna liczba języków dokładniej niesklasyfikowanych. Bliżej spokrewnione grupy są łączone w kategorie wyższego rzędu – podrodziny, m.in. bałtosłowiańską (skupiającą języki bałtyckie i słowiańskie) czy indoirańską (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie); niektórzy językoznawcy proponują również inne – choć szczegółowe relacje między pozostałymi współczesnymi gałęziami rozwojowymi nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.

Rodzina indoeuropejska jest zróżnicowana typologicznie. Jej większość stanowią języki syntetyczne typu fleksyjnego, w których deklinacja i koniugacja odpowiednich części mowy są tworzone zazwyczaj przy użyciu pojedynczych, wielofunkcyjnych końcówek. Mniejszość zaś to języki analityczne – choć widoczna jest ogólna tendencja do upraszczania odmiany słów i rozwoju analitycznych (z użyciem słów posiłkowych, m.in. niektórych czasowników, przyimków lub przysłówków) konstrukcji, jak np. w różnych językach germańskich, romańskich bądź indoirańskich. Na początku zdania najczęściej znajduje się podmiot (w celtyckich – orzeczenie), jednak przy prawidłowym stosowaniu odpowiednich form wiele języków rodziny pozwala na dużą swobodę szyku wyrazów. Wyjątkiem są języki typu pozycyjnego, takie jak angielski czy francuski, które wymagają określonej kolejności elementów wypowiedzi.

Druga, po afroazjatyckiej, najstarsza pod względem źródeł historycznych istniejąca do dziś rodzina językowa. Pierwszym zaświadczonym w piśmie (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim był hetycki z Azji Mniejszej, natomiast w Europie najwcześniejsze zapiski (z przełomu XV i XIV w. p.n.e.) pochodzą ze starogreckiego języka mykeńskiego. Prawdopodobnie również już w połowie II tysiąclecia p.n.e. powstały najstarsze hymny staroindyjskiej Rygwedy (w języku wedyjskim) – spisano ją jednak dopiero wiele wieków później na podstawie długiej tradycji ustnej, podobnie jak młodszą, staroirańską Awestę (w awestyjskim). Niektóre z dawnych języków, jak klasyczna greka, łacina czy sanskryt, znane są z tysięcy obszernych tekstów; inne tylko z pojedynczych inskrypcji, nazw miejscowych, a czasem wyłącznie z imion występujących w obcych źródłach.

Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski. Choć nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła praindoeuropejskiego), to jego istnienie przyjmowane jest jako pewne. Liczne zbieżności w fonetyce, gramatyce oraz leksyce wielu dawnych i współczesnych języków Eurazji są według badaczy zbyt regularne, by powstały wskutek wzajemnego oddziaływania – uważa się więc, że zostały odziedziczone z owego postulowanego prajęzyka. Według najpopularniejszej hipotezy, zwanej teorią stepową lub kurhanową, posługująca się nim ok. 4–3 tysięcy lat p.n.e. ludność zamieszkiwała obszar Stepu Pontyjskiego i współtworzyła prehistoryczną kulturę grobów jamowych. Za pomocą metody porównawczej w znacznym stopniu zrekonstruowano i odtworzono jego przybliżone brzmienie, budowę i słownictwo.

Badaniem pochodzenia, rozwoju i struktury rodziny indoeuropejskiej oraz porównywaniem jej języków zajmuje się nauka zwana indoeuropeistyką, która jest w dużej mierze dziedziną interdyscyplinarną, wykraczającą poza ramy językoznawstwa. Przedmiotem spekulacji archeologicznych, genetycznych i kulturoznawczych jest m.in. lokalizacja indoeuropejskiej praojczyzny. Nie jest znane pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi, choć niektórzy specjaliści poszukują takich związków i wysuwają różne propozycje – jako najbliższa sugerowana bywa przede wszystkim rodzina języków uralskich.

Informacje ogólne

Istota i nazwa rodziny

Do indoeuropejskich zaliczane są wyłącznie te języki, które wywodzą się – najczęściej poprzez wiele etapów rozwoju – z dawnego, nieistniejącego już prajęzyka zwanego praindoeuropejskim†Symbolem † oznaczono (przy pierwszym wystąpieniu w tekście głównym, a czasem również w tabelach) języki lub gałęzie językowe wymarłe.. Są więc one językami pokrewnymi; a zatem, zgodnie z definicją, tworzą rodzinę językową. Wykształciły się i zróżnicowały w wyniku rozmaitych językowych zmian, powoli, lecz nieustannie zachodzących na całym indoeuropejskim obszarze. Zmiany te były efektem ubocznym kolejnych migracji Indoeuropejczyków, w trakcie których przemieszczająca się ludność traciła kontakt ze swoją pierwotną społecznością, a wspólna uprzednio mowa stopniowo ewoluowała w odrębnych kierunkach.

Swoją nazwę rodzina indoeuropejska zawdzięcza Thomasowi Youngowi, który w 1813 r. jako pierwszy posłużył się owym określeniem. Termin ten został utworzony od geograficznych nazw Indii i Europy, gdzie już w starożytności mówiono należącymi do niej językami. Nie oznacza to jednak, że w jej skład wchodzą wszystkie języki zarówno w EuropieDo rodziny indoeuropejskiej nie należą w Europie głównie języki uralskie (m.in. estoński, fiński, węgierski i języki lapońskie), turkijskie (m.in. tatarski i turecki) oraz baskijski, kałmucki i maltański (zob. )., jak i w IndiachDo rodziny indoeuropejskiej nie należą w Indiach głównie języki drawidyjskie, chińsko-tybetańskie, austronezyjskie, andamańskie oraz język nihali (zob. ). – o przynależności decyduje jedynie ściśle określone, wskazane wyżej pochodzenie i wynikające z niego pokrewieństwo. Mimo że w czasach nowożytnych rozprzestrzeniła się ona po całym świecie, przymiotnik „indoeuropejskie” pozostaje w użyciu jako element tradycji językoznawczej.

Obszar występowania

thumb|300px |alt=Mapa. Kontury lądów świata. Różnokolorowe obszary |Zasięg rodziny indoeuropejskiej pośród głównych rodzin językowych świata Językami indoeuropejskimi – zarówno jako ojczystymi, jak i obcymi – mówi ludność na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Pod koniec średniowiecza posługiwano się nimi prawie wyłącznie w Eurazji; w późniejszych latach, wskutek ekspansji kolonialnej, niektóre z nich rozszerzyły swój zasięg na pozostałe lądy. Współcześnie indoeuropejskie jako języki rodzime są dominującymi językami w następujących regionach poszczególnych części świata:

w Europie – na przeważającym obszarze (z wyjątkiem terenów uralsko- i turkijskojęzycznych oraz nielicznych innych, mniejszych terytoriówDo nieindoeuropejskich obszarów w Europie należą Węgry, Finlandia, Estonia, Kraj Basków, europejska część Turcji oraz niektóre tereny w granicach Rosji (zob. ).); w Azji – w większej części subkontynentu indyjskiego, w irańskojęzycznej części Bliskiego Wschodu, na niektórych obszarach azjatyckiej części Rosji, w Tadżykistanie, a także w niektórych rejonach Kaukazu; w Afryce – w dużej części Republiki Południowej Afryki; w Ameryce – na przeważającym obszarze obu kontynentów amerykańskich (z wyjątkiem terenów autochtonicznych językowoDo nieindoeuropejskich obszarów w Ameryce należą Amazonia, Grenlandia, rozległe tereny na Alasce i północy Kanady oraz kilka innych, mniejszych obszarów (zob. ).); w Australii i Oceanii – na gęściej zaludnionych terenach Australii i w Nowej Zelandii.

Setki rdzennych języków indoeuropejskich występują na terenie Eurazji, a począwszy od XVII stulecia prawie całą Amerykę Północną, Australię, Nową Zelandię oraz wiele mniejszych obszarów na całym świecie opanował angielski. Z kolei Amerykę Środkową i Południową zajął głównie hiszpański – z wyjątkiem Brazylii, która stała się domeną portugalskiego. W Ameryce powstały również obszary francuskojęzyczne (w Kanadzie i na Haiti), natomiast w Południowej Afryce wykształcił się język afrikaans. Oprócz tego w większości krajów świata co najmniej jeden indoeuropejski język używany jest jako język urzędowy, sam angielski zaś pełni funkcję lingua franca i jest wykorzystywany w wielu dziedzinach jako język globalnej komunikacji.

Liczba mówiących

Rodzina indoeuropejska wyróżnia się wśród języków świata największą liczbą mówiących, aczkolwiek wartość tę ciężko dokładniej określić. Według Ethnologue indoeuropejskimi jako językami ojczystymi posługuje się ok. 3,4 miliarda ludzi (czyli ponad 40% ludności świataDane Ethnologue dotyczące liczby mówiących językami poszczególnych rodzin objęły ok. 7,665 miliarda ludzi (zob. ).). Zgodnie z ową publikacją do pięciu rodzin o największej liczbie rdzennych użytkowników zaliczają się:

+Lp.Rodzina językowaLiczba mówiącychjęzykami ojczystymiOdsetekludności świataindoeuropejska mld%chińsko-tybetańska mld%afroazjatycka mln%nigero-kongijska mln%austronezyjska mln%

Liczba języków

Dokładna liczba języków indoeuropejskich również jest trudna do ustalenia. Ethnologue w wydaniu z r. 2025 wymienia ich 455, natomiast w bazie Glottolog z tego samego roku wyszczególnionych zostało 587 języków rodziny (stanowią więc ok. 6–7% języków świataEthnologue wyróżnia 7159 żywych języków świata (zob. ), Glottolog zaś – 8612 języków (w tym martwe, zob. ). Zauważalna jest – wskutek m.in. czynników pozalingwistycznych – ogólna tendencja do uznawania za odrębne, pełnoprawne języki kolejnych etnolektów, które dawniej umieszczano w składzie rozmaitych kompleksów dialektalnych (zob. ).). Główną przyczyną takich rozbieżności jest brak precyzyjnych kryteriów pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś odmianą (np. dialektem) innego. Ponadto w rozmaitych klasyfikacjach różnie traktowane są makrojęzyki i języki kreolskie, a w niektórych świadomie zostały pominięte (w rozmaitym zakresie) języki martweNp. Ethnologue całkowicie pomija języki wymarłych grup anatolijskiej i tocharskiej, ale uwzględnia część wymarłych języków żywych gałęzi (zob. ).. Niemniej jednak indoeuropejska rodzina językowa należy pod tym względem do kilku najliczniejszych:

+Lp.Rodzina językowaLiczba językówwg Ethnologuewg Glottolognigero-kongijskaW klasyfikacji Glottolog jako atlantycko-kongijska – bez uwzględnienia języków mande, którym nadano status odrębnej rodziny. Ethnologue klasyfikuje obie wspomniane gałęzie jako podrodziny w obrębie nigero-kongijskiej.austronezyjskatransnowogwinejskachińsko-tybetańskaindoeuropejskaafroazjatycka

Klasyfikacja