Połtawa () – miasto w środkowo-wschodniej części Ukrainy, siedziba władz obwodu, rejonu i . Leży nad Worsklą.
Jest ważnym ośrodkiem kulturalnym i dużym węzłem komunikacyjnym.
Położenie Połtawa znajduje się we wschodniej części Europy, 301 km na wschód od Kijowa. Miasto położone jest na Nizinie Naddnieprzańskiej, na obu brzegach rzeki Worskla. Jeden z dopływów rzeki, Kołomak, wpada do Worskli na terenie miasta. W obrębie miasta znajduje się kilka małych naturalnych jezior i mnóstwo stawów. Rzeźba terenu jest przeważnie jednolita, w odległości 1,5 km od rzeki jest ostry stok (prawy brzeg Worskli, nad którym leży większa część miasta, jest bardziej stromy, wysokość wzgórz sięga 80–100 m w odniesieniu do poziomu rzeki).
Położenie geograficzne Połtawy jest dość korzystne, a z biegiem historii wywarło wielki wpływ na rozwój miasta. Miasto leży na głównych szlakach komunikacyjnych, a także zapewnia połączenie między największymi miastami Ukrainy – Kijowem, Charkowem i Dnieprem.
Historia thumb|Król Szwecji Karol XII i hetman kozacki Iwan Mazepa pod Połtawą, mal. Gustaf Cederström Na terenie Połtawy prymitywni ludzie żyli już w czasie paleolitu. Sądząc z wykopalisk archeologicznych w miejscu Połtawy w VII stuleciu istniało osiedle. W starożytności żyli tu Scytowie, a w VII wieku mieścił się jeden z ośrodków Wielkiej Bułgarii.
Pierwsze wzmianki o mieście pochodzą z 1174 r., gdy przynależało do Rusi Kijowskiej.
W granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego Zburzone w 1399 r. po bitwie nad Worsklą. Od XV wieku w Wielkim Księstwie Litewskim.
Nazwa Połtawa jest po raz pierwszy wspomniana w 1430. Miasto się znajdowało w tym czasie pod panowaniem wielkiego księcia litewskiego Witolda. W 1482 roku Połtawa została zaatakowana przez krymskiego chana Mengli I Gireja. Od 1503 r. Połtawa należała do księcia Michała Glińskiego. W 1508 roku została zabrana mu przez króla Zygmunta I za udział w antypolskim powstaniu. Później jednak została zwrócona rodzinie Glińskich. W roku 1537 gospodarzem Połtawy stał się zięć Glińskich – Bajbuza.
W granicach Korony W 1569 r. Połtawa z Wielkiego Księstwa Litewskiego została przekazana do Korony Królestwa Polskiego. Leżała w województwie kijowskim prowincji małopolskiej. W drugiej połowie XVI wieku w Połtawie znajdowało się w rejestrze około 300 wsi, wśród nich miasta, osady, wioski, tj. obszar ten już wówczas został masowo zasiedlany. Na terenie krainy połtawskiej powstały duże posiadłości Litwinów i Polaków.
W pierwszej połowie XVII wieku Połtawa to część zadnieprzańskich dóbr książąt Wiśniowieckich. W roku 1630 została oddana Bartłomiejowi Obałkowskiemu, w 1641 r. przeszła do Stanisława Koniecpolskiego i po raz pierwszy nazwana miastem. Mniej więcej w tych latach Połtawa uzyskała prawo magdeburskie, choć feudałowie nadal wtrącali się w sprawy miasta. W tych czasach pracowali w Połtawie garncarze, kowale, szewcy.
Po powstaniu Chmielnickiego Połtawa stała się centrum administracyjnym i wojskowym pułku połtawskiego w składzie Hetmanatu. W tym czasie Połtawa rozwija się aktywnie pod względem kulturowo-gospodarczym – budowano monaster Podwyższenia Krzyża Świętego, w mieście mieszkali i pracowali twórcy kronik kozackich Samuel Wełyczko i Hryhorij Hrabianka, poeta Iwan Wełyczkowski.
Pod rządami rosyjskimi W 1654 r. Połtawa przeszła w ręce Carstwa Rosyjskiego, w 1658 r. zdobyta i zniszczona przez Kozaków. Rzeczpospolita oficjalnie zrzekła się prawa do Ukrainy Lewobrzeżnej w tym Połtawy w 1667 r. w rozejmie andruszowskim.
Decydującym momentem historycznym dla miasta stała się III wojna północna w latach 1700–1721 pomiędzy Szwecją i Rosją. 8 lipca 1709 na zachód i północ od Połtawy miała miejsce decydująca bitwa (bitwa pod Połtawą) najazdu szwedzkiego na Rosję. Licząca 28 tys. żołnierzy szwedzka i kozacka armia została wówczas całkowicie rozbita przez liczącą ponad 60 tys. żołnierzy armię rosyjską. Tylko niewielkie oddziały wraz z królem Karolem XII przedostały się do Turcji.
Po trzeciej wojnie północnej miasto stało się znane w całym Imperium jako miasto rosyjskiej chwały. Połtawa zaczęła aktywnie się budować, wkrótce miasto stało się jednym z głównych ośrodków handlu i rzemiosła w Małorosji. Na początku XIX wieku na Połtawszczyźnie działało 35 przedsiębiorstw przemysłowych, wśród nich produkujące saletrę, mydło, sukno, cegłę itp.
mały|upright=1.7|Kolisty Plac Aleksandrowski w Połtawie, 1808 r. W 1802 r. miasto zostało siedzibą guberni. W latach 1803–1805 zaprojektowano i zbudowano śródmieście – unikatowy zespół z kolistego placu, z którego rozchodzi się promieniście osiem ulic. W 1811 roku, w centrum placu został odsłonięty pomnik Chwały poświęcony rocznicy zwycięstwa wojska rosyjskiego nad szwedzkim. Bogata wielkim dziedzictwem historycznym Połtawa wkrótce stała się centrum kulturalnego i duchowego życia Małorosji. Od 1818 r. działała tu znana loża masońska „Umiłowanie prawdy”, której członkami byli Iwan Kotlarewski, W. Łukaszewicz, W. Tarnowski i wielu innych. W 1820 roku są otwarte Instytut Szlachetnych Panien, szkoła religijna, szkoła ogrodnicza, w 1840 roku Korpus kadetów.
W latach 1818–1819 w tutejszej uczelni studiował Nikołaj Gogol. W gimnazjum połtawskim uczono dramaturga i reżysera teatralnego Mychajła Staryckiego, historyka i działacza społecznego Mychajła Drahomanowa, matematyka Michaiła Ostrogradskiego. Tutaj przez prawie całe życie pracował Iwan Kotlarewski. W 1844 roku miasto zwiedzał Taras Szewczenko. Tu pracowali i tworzyli Iwan Neczuj-Łewycki, Panas Myrny, Wasilij Dokuczajew i jego uczniowie Wołodymyr Wernadski, lekarz Nikołaj Sklifosowski. W 1846 r. połtawscy intelektualiści W. Biłozerski, G. Andruski i inni wstąpili do założonego w Kijowie Bractwa Cyryla i Metodego. Na początku 1860 w mieście z 30 tysiącami mieszkańców zostały otwarte gimnazjum dla kobiet, szkoła dzienna oraz 5 sobotnich i niedzielnych. W 1865 mieszkało w Połtawie 665 katolików. W 1881 roku miasto liczyło 41035 mieszkańców.
mały|Budynek ziemstwa gubernialnego na pocz. XX w. W 1891 roku został wzniesiony budynek ziemstwa gubernialnego z unikalną architekturą ukraińskiego modernizmu. W dniu 30 sierpnia 1903 roku został odsłonięty pomnik Iwana Kotlarewskiego. W odsłonięciu uczestniczyli Panas Myrny, Łesia Ukrainka, Mykoła Łysenko, Mychajło Starycki, Mychajło Kociubynski, Ołena Pcziłka i wielu innych działaczy kulturalnych.
W 1909 roku z okazji 200-lecia bitwy pod Połtawą został odsłonięty pomnik komendanta A. S. Kelina i walecznych obrońców Połtawy. W miejscu, gdzie kiedyś stała stara wieża Sampsona, zbudowano Białą Altanę – niską półokrągłą kolumnadę z widokiem na kilkadziesiąt kilometrów.
W latach 1900–1921 w Połtawie mieszkał, studiował i pracował pisarz Władimir Korolenko.
Władza radziecka W latach 1922–1991 była częścią Ukraińskiej SRR. W 1941 roku o miasto walczyły wojska niemieckie z radzieckimi. Mimo ufortyfikowania i silnego garnizonu obronnego, po dwóch dniach zaciętych walk ulicznych Połtawę zdobyły wojska niemieckie wspomagane kontyngentem włoskim. Do kwietnia 1942 miasto pozostawało pod zarządem Wehrmachtu jako część strefy wojennej, a następnie do wyzwolenia we wrześniu 1943 wchodziło w skład Komisariatu Rzeszy Ukraina.
Podczas II wojny światowej lotnisko w Połtawie i okoliczne były kluczowe dla , gdzie mogły lądować samoloty alianckie, bombardujące początkowo cele na Węgrzech i w Rumunii. W nocy 22/23 czerwca 1944 niemieckie naloty na lotnisko, przy bierności radzieckiej obrony przeciwlotniczej zniszczyły 43 z 77 bombowców B-17 i alianckie samoloty zostały szybko wycofane z lotniska, a ostatni członkowie personelu 23 czerwca 1945, jeszcze przed konferencją jałtańską.
W okresie radzieckim Połtawa zajmowała ważne miejsce w życiu ZSRR. W 1974 roku miasto zostało odznaczone Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy.
Za czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej, Państwa Ukraińskiego i Dyrektoriatu. Od 1991 należy do niepodległej Ukrainy.
Niepodległa Ukraina
Połtawa była obiektem ataków podczas trwającej od 2022 inwazji Rosji na Ukrainę. 3 września 2024 w ataku rakietami 9K720 Iskander na Połtawski Wojskowy Instytut Łączności i sąsiedni szpital zginęło przynajmniej 51 osób, a liczba rannych przekroczyła 270. 1 lutego 2025 wybuch rakiety Ch-22 zniszczył część budynku mieszkalnego w dzielnicy Braiłki, zginęło przynajmniej 14 osób, a 17 zostało rannych.
Ludność Połtawa jest jednym z miast o gęstości zaludnienia ponad 3000 osób na kilometr kwadratowy. Około 87% ludności stanowią Ukraińcy. 44% ludności czynnej zawodowo jest zatrudnionych w przemyśle, 16% w sektorze usług, 6% w dziedzinie nauki, kultury i edukacji.
Samorząd i podział administracyjny Samorząd miejski jest reprezentowany przez radę miejską i mera. 29 grudnia 2022 mer Połtawy, Aleksander Mamaj został oskarżony przez Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy o przekazywanie informacji o rozmieszczeniu wojsk ukraińskich oraz mniejsze przewinienia (fałszowanie dokumentacji).
Miasto administracyjnie dzieli się na trzy rejony administracyjne (Szewczenkowski, Kijowski i Podolski): Szewczenkowski, położony w centralnej i południowo-zachodniej części miasta. Kijowski, znajduje się w północnej, północno-zachodniej i centralnej części miasta. Podolski, usytuowany we wschodniej i południowo-wschodniej części miasta, na terenach zalewowych Worskli.
Gospodarka W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, spożywczy, materiałów budowlanych, skórzano-obuwniczy oraz włókienniczy.
Transport Połtawa jest znaczącym węzłem transportowym centralnej Ukrainy. W mieście zbiegają się ważne drogi i linie kolejowe, rozwinięta jest siatka komunikacji miejskiej.
Transport drogowy Połtawa to ważny ośrodek przewozów samochodowych położony na skrzyżowaniu dróg łączących wschodnią i zachodnią część Ukrainy. Drogi kołowe łączą Połtawę z Kijowem, Charkowem, Dnieprem, Sumami i Krzemieńczukiem.
Transport kolejowy mały|Dworzec Kijowski Połtawa jest dużym węzłem kolejowym. W mieście są dwa dworce kolejowe (Kijowski i Południowy). Koleje łączą poprzez Kijów, Charków, Krzemieńczuk, Łozową, Berestyn i Donieck z innymi regionami kraju i zagranicą.
Transport lotniczy W pobliżu miasta, 7 km na zachód, znajduje się port lotniczy z jedną drogą startową. Długość pasa startowego wynosi 2,6 km. Lotnisko jest odpowiednie dla całorocznej eksploatacji samolotów bez ograniczenia, w ciągu dnia. Położone obok autostrady Kijów–Charków, w pobliżu wsi Iwaszki.
Oświata Połtawa to rozwinięty ośrodek oświatowy. W mieście działa 12 uczelni trzeciego i czwartego poziomów akredytacji oraz 52 placówki ogólnokształcące.
Kulturа W Połtawie działa 37 instytucji kultury i sztuki należących do władz miasta. Są to: 5 muzeów, 5 szkół wychowania estetycznego, „Pałac czasu wolnego”, miejskie centrum kulturalne, 3 kluby, 17 bibliotek, 2 kina, miejski park kulturalno-rekreacyjny „Zwycięstwo”, miejska orkiestra duchowa „Połtawa”.
Muzea mały|Wnętrze Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego mały|Dom-muzeum Iwana Kotlarewskiego Muzeum Okręgowe (Muzeum Krajoznawcze) w Połtawie; Muzeum Lotnictwa Odległego i Strategicznego w Połtawie; Muzeum Lotnictwa i Astronautyki w Połtawie; Muzeum Dziejów Bitwy pod Połtawą; Obejście Muzealne Iwana P. Kotlarewskiego; Obejście Muzealne Władimira Korolenki; Obejście Muzealne Panasa Myrnego; Muzeum Dziejów Spraw Wewnętrznych Obwodu Połtawskiego; Muzeum Artystyczne w Połtawie; Muzeum Konfliktów Wojennych Dwudziestego Wieku; Muzeum Ludowe Połtawskich Zakładów Naprawczych Spalinowozów; Muzeum Geologiczne itp.
Muzyka i teatry mały|Teatr im. N. Gogola Połtawski Obwodowy Akademicki Ukraiński Teatr Muzyczno-Dramatyczny imienia Nikołaja W. Gogola Połtawska Filharmonia Obwodowa Połtawski Obwodowy Akademicki Teatr Lalek (jeden z największych w byłym Związku Radzieckim pod względem ilości miejsc)
Biblioteki