thumb|Widok Pompei (litografia Friedricha Federera, 1850) thumb|Ostatni dzień Pompei (mal. Karł Briułłow, 1830-1833) thumb|Fragment prac wykopaliskowych prowadzonych w końcu XIX wieku thumb|Gipsowe odlewy ciał ofiar zagłady (fot. Giorgio Sommer, ok. 1875) Pompeje, dawniej Pompeja (, ) – miasto w regionie dzisiejszej Kampanii we Włoszech zniszczone w czasach cesarstwa rzymskiego przez erupcję Wezuwiusza w 79 roku, która zniszczyła również Herkulanum i Stabie.

Ruiny położone są ok. 20 km na południowy wschód od Neapolu. Popiół wulkaniczny zachował w nich budowle, przedmioty oraz utrwalił ciała ludzi i zwierząt, co obecnie daje wgląd w życie starożytnego rzymskiego miasta średniej wielkości.

Historia Miasto zostało założone w VII wieku p.n.e. przez Osków, następnie znalazło się pod panowaniem greckim, później (525–474 r. p.n.e) etruskim. W czasach oskijskich lub etruskich miasto zostało otoczone murami obronnymi zbudowanymi z wulkanicznego tufu. Pod koniec V w. p.n.e. zdobyte przez Samnitów. U schyłku IV wieku p.n.e. Pompeje zawarły z Rzymem układ sojuszniczy, który zobowiązywał je do pomocy militarnej, lecz pozostawiał mieszkańcom autonomię, własne urzędy i język.

Historyczne Pompeje powstały na stoku wzniesienia utworzonego przez prehistoryczną lawę. Położone były na wysokości 40 m n.p.m. nad rzeką Sarnus (dzis. Sarno). Rejon ten, niezwykle korzystny dla osadnictwa (łagodny klimat, żyzność ziemi, przystanie na brzegach Zatoki Neapolitańskiej), przyciągał zarówno ludy italskie, jak i kolonizujących Greków, sprzyjając mieszaniu się rdzennej i napływowej ludności oraz tworzeniu mozaiki kultur.

Jeszcze przed dominacją samnicką zostało przekształcone z niewielkiej osady rolniczej w miasto rozplanowane wokół tzw. Trójkątnego Forum. Pod panowaniem Samnitów obszar 66 ha otoczono murem obronnym o długości ok. 3 km. Pompeje miały system kanalizacyjny poprowadzony wzdłuż ulic. Woda do fontann ulicznych, term i bogatszych domów dostarczana była akweduktem. Budynki mieszkalne wyposażone były w zbiorniki impluvium gromadzące deszczówkę. Zabudowa rozplanowana wzdłuż regularnej siatki ulic podzielona była na dziewięć sfer, z których każda pełniła określoną funkcję. Gospody i stajnie dla zwierząt jucznych rozlokowane były w pobliżu bram wjazdowych. Przy głównych ulicach usytuowano zajazdy i gospody. Przy ulicach ulokowane były domy mieszkalne z atriami i perystylami. Podczas prac wykopaliskowych odsłonięto liczne sklepy, warsztaty, teatr, forum z bazyliką, kurią i świątyniami, trzy palestry i termy, amfiteatr z koszarami gladiatorów i wiele innych obiektów. Dopiero w ostatnim okresie historii zaczęto budować domy mieszkalne poza murami obronnymi, wcześniejsze przebudowy ograniczały się do terenów wewnątrz fortyfikacji. Zmiany polegały m.in. na łączeniu 2-3 starszych, pochodzących z okresu samnickiego domów w duże rezydencje z przylegającymi do nich sklepami lub warsztatami. Domy powiększano też przez dobudowywanie piętra.

W okresie pomiędzy IV–I wiekiem p.n.e. miasto było samorządne, zachowywało też tradycyjne samnickie urzędy z mediss toutiksem jako najwyższym urzędnikiem. W III i II wieku p.n.e. przeżywało okres dynamicznego rozwoju, będąc jednym z najważniejszych portów w regionie, gdy obsługiwało Nolę i Nucerię. W jego gestii znajdowało się również ujście żeglownej rzeki Sarnus. Miasto i jego okolice było położone na żyznych ziemiach, gdzie uprawiano winorośl (z produkcją wina renomowanego w świecie antycznym), oliwki i zboża. W II wieku p.n.e. nastąpiło jego znaczne rozszerzenie w kierunku północnym i wschodnim oraz przebudowa centralnych części z położonymi przy forum budowlami reprezentacyjnymi. Liczba ważnych i reprezentacyjnych budowli oraz ich wielkość pozwoliły Pompejom nawet wyprzedzić pod tym względem ówczesny Rzym. Był to skutek handlowych zysków na dostawach dla wojska oraz gwałtownego rozwoju handlu z greckim Wschodem po zwycięskich wojnach z Kartaginą.

W wojnie sprzymierzeńczej w 89 roku p.n.e. Pompeje stanęły po stronie miast italskich. Miasto musiało odegrać znaczącą rolę w wojnie, ponieważ było wymieniane wśród tych ośrodków, które zbuntowały się jako pierwsze. Appian z Aleksandrii wspomina też o walkach prowadzonych w regionie Pompejów przez Sullę, zaś Wellejusz Paterkulus wspomina oblężenie miasta, brak natomiast archeologicznych śladów zdobycia miasta w boju. Po zakończeniu wojny zostało pozbawione praw i przekształcone w 80 roku p.n.e. w rzymską kolonię wojskową Colonia Veneria Cornelia Pompeianorum. Kolonie sullańskie były ustanawiane tylko w najbardziej wrogich ze zdobytych miast italskich. Przez ponad dwadzieścia lat pierwotni mieszkańcy byli pozbawieni większości praw obywatelskich i dyskryminowani na rzecz kolonistów, rekrutowanych wśród weteranów wojska Sulli. Największy rozwój miasta nastąpił w I wieku n.e. Głównym źródłem utrzymania mieszkańców był handel morski.

Zagłada Po raz pierwszy miasto zostało zniszczone w 65% przez silne trzęsienie ziemi 5 lutego 62 roku. Mieszkańcy jednak zdołali je odbudować. 17 lat później niespodziewana erupcja wulkanu pogrzebała je kilkumetrową warstwą popiołu, zabijając mieszkańców, którzy nie zdążyli się ewakuować (badania ujawniły ok. dwa tysiące ciał). Świadkiem zagłady miasta był Pliniusz Młodszy, który w liście opisał wybuch wulkanu i spowodowaną nim tragedię. Zgodnie z jego relacją, wybuch nastąpił około południa. W pierwszej fazie z Wezuwiusza wydobyły się wysokie słupy ognia, później czarna chmura, która przesłoniła słońce. Na Pompeje posypał się deszcz rozżarzonych lapilli i popiołu wulkanicznego, który wzniecał pożary, zabijał ludzi i powodował swoim ciężarem walenie się budowli. Mieszkańców uśmiercały także trujące gazy wydobywające się z wulkanu. Trzy dni trwała nieprzerwana erupcja, w wyniku której miasto pokryła warstwa popiołów o grubości 5–6 m. Zniszczenia objęły obszar od Herkulanum po Stabie. Według relacji Diona „pojawiło się też tyle pyłu, że jego część dotarła aż do Afryki, Syrii i Egiptu; dotarł też do Rzymu, wypełnił nad nim niebo i zakrył słońce”. On też jako pierwszy pisarz starożytny wymienił z nazwy miasta, które ucierpiały w wyniku erupcjiKasjusz Dion, Historia rzymska ks. 66.23.4, UAM, Poznań 2011, przypis 126, s. 128..

Datowanie erupcji z 79 roku Dzień wybuchu Wezuwiusza, który doprowadził do zniszczenia miasta, przez wiele stuleci był cytowany za Pliniuszem Młodszym z Listu do Tacyta. W liście 16 z księgi VI podaje on, że wybuch wulkanu nastąpił „na dziesięć dni przed kalendami wrześniowymi”, co odpowiada 24 sierpnia według naszego kalendarza. Problem w tym, że Pliniusz napisał te słowa około 25 lat po wybuchu i prawdopodobnie pomylił datę.

Od wielu lat wielu historyków, uwzględniając odkrycia archeologiczne, podaje w wątpliwość datowanie Pliniusza. W czasie wykopalisk, w amforach służących do zbiorów, odnajdywane są owoce charakterystyczne dla okresu jesiennego, które w sierpniu nie są jeszcze dojrzałe: granaty, kasztany jadalne oraz suszone figi. W miejscach produkcji wina, odnajdywane są resztki świadczące o dopiero co skończonym winobraniu i rozpoczęciu jego produkcji. W niektórych domach odnaleziono paleniska które w czasie wybuchu były w użyciu ogrzewając pomieszczenia, co w sierpniu jest wykluczone. Wszystko to wskazuje, że erupcja Wezuwiusza miała miejsce jesienią.

W czasie wykopalisk w 2018 r. w jednej z willi, która w momencie wybuchu była przebudowywana, odnaleziono na jednej ze ścian inskrypcję napisaną węglem drzewnym, która podaje, że „16 dni przed kalendami listopadowymi” zakupiono spiżarkę do przechowywania oleju. Kalendy listopadowe zaczynały się 4 listopada, a więc inskrypcję wykonano 17 października według naszego kalendarza. Z innych źródeł wiadomo, że takie napisy często wykonywano w czasie prac remontowych, po czym je ścierano. Archeolodzy raczej nie mają wątpliwości, że napis wykonano na kilka dni przed wybuchem.

Na podstawie powyższych odkryć archeologicznych najbardziej prawdopodobnym okresem niszczycielskiej erupcji Wezuwiusza jest ostatni tydzień października, być może 24 dzień tego miesiąca. thumb|Bazylika – widok na trybunał thumb|Pozostałości świątyni Apollina – na pierwszym planie ołtarz, obok biała kolumna z zegarem thumb|Posąg Apolla ze świątyni bóstwa thumb|Teatr Wielki w Pompejach thumb|Scena teatru i tzw. Portyk Gladiatorów thumb|Pompejańskie nimfeum thumb|Uliczne źródło wody – fontanna publiczna thumb|Macellum – wejście do sklepów od strony Forum thumb|Żarna zachowane w ruinach piekarni (pistrina) thumb|Spopularyzowany posążek (kopia) tańczącego bóstwa z Domu Fauna

Odkrycie i badania Pod koniec XVI wieku podczas prac przy budowie kanału, odkryto starożytne napisy. Poszukiwania przeprowadzone w pobliżu potwierdziły istnienie pod ziemią ruin miasta. Prace archeologiczne prowadzono od 1748 roku. W okresie napoleońskim, kiedy na tronie Królestwa Neapolu zasiadał Joachim Murat (król Neapolu w latach 1808–1815), prace wykopaliskowe w Pompejach zintensyfikowano, m.in. dzięki zainteresowaniu i wsparciu żony Murata, Karoliny. Charles François Mazois, francuski architekt i rysownik, sporządził w latach 1809–1813 pierwszy kompleksowy zbiór rycin i planów Pompejów pt. Les ruines de Pompei, który został opublikowany w latach 1824–1838.

W latach 1860–1875 dyrektorem wykopalisk był Giuseppe Fiorelli, który rozpoczął systematyczne prace archeologiczne prowadzone metodą naukową i zapoczątkował regularne publikowanie wyników badań. Pod jego kierownictwem kompleksowo odsłaniano kolejne kwartały zabudowy (insulae), w tym częściowo odsłonięte w poprzednich okresach, z równoczesnym skrupulatnym dokumentowaniem znalezisk. Budowle odkopywano metodą stratygraficzną (warstwami). Fiorelli badał układ urbanistyczny miasta; dla zwiększenia przejrzystości planów, podzielił je na sektory – regiones, kwartały zabudowy – insulae i poszczególne domy, którym nadał numery. Wyniki prac archeologicznych publikowano w „Dziennikach wykopalisk” (Giornali degli scavi), których wydawanie Fiorelli rozpoczął w roku 1861. Był on również założycielem czasopisma naukowego „Notizie degli scavi di antichità” (1876), które ukazuje się do dziś. Nazwisko tego badacza łączone jest też z wynalezioną przez niego metodą wykonywania odlewów gipsowych ciał ofiar wybuchu Wezuwiusza.

W latach 1911–1923 pracami archeologicznymi kierował Vittorio Spinazzola, który m.in. odsłonił bieg jednej z głównych arterii miasta, nazwanej w czasach nowożytnych Via dell’Abbondanza (‘ulica Obfitości’), łączącej rejon amfiteatru z forum. Jednym z celów Spinazzoli było odsłonięcie i zabezpieczenie fasad domów wzdłuż Via dell’Abbondanza.

Dyrektorem stanowiska archeologicznego w Pompejach w latach 1924–1961 był Amedeo Maiuri. Pod jego kierownictwem ukończono odsłanianie fortyfikacji, odkopano nekropolę przy Bramie Nuceriańskiej, odkryto m.in. Willę z Misteriami i Dom Menandra, prowadzono intensywne prace restauracyjne i konserwatorskie oraz częściowe rekonstrukcje wielu obiektów. W celu zabezpieczenia budowli wykonywano zadaszenia i wzmocnienia ścian. W okresie Maiuriego rozpoczęto także wykonywanie miejscowych sondaży stratygraficznych pod poziomem z 79 r. n.e. w celu badania przedrzymskich faz rozwoju miasta. Dopiero w okresie powojennym powstała pierwsza polska monografia Rajmunda Gostkowskiego poświęcona odkryciom i historii tego miejsca (Pompeje, wyd. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1954).

W ostatnich dziesięcioleciach prace na terenie stanowiska w Pompejach koncentrują się na konserwacji, utrzymaniu, zabezpieczeniu i dokumentowaniu ogromnej liczby zabytków. Prowadzona jest informatyzacja i cyfrowe katalogowanie obiektów archeologicznych. Kontynuowane są punktowe badania wcześniejszych faz budowlanych.