Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Charles Aymard Sartre (ur. 21 czerwca 1905 w Paryżu, zm. 15 kwietnia 1980 tamże) – francuski filozof, powieściopisarz, dramaturg i eseista. Przedstawiciel egzystencjalizmu. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1964, której przyjęcia odmówił.

Sartre był czołowym przedstawicielem egzystencjalizmu ateistycznego. Pod koniec życia odszedł od egzystencjalizmu i rozwinął własną wersję socjologii marksistowskiej.

Jego ostatnim znaczącym dziełem filozoficznym jest napisana w 1960 roku Critique de la raison dialectique, w której starał się stworzyć syntezę egzystencjalizmu z marksizmem.

Jego współpracowniczką i towarzyszką życia była pisarka, feministka i filozofka Simone de Beauvoir. thumb|Simone de Beauvoir i Jean-Paul Sartre (1955)

Życiorys Lata nauki Jean-Paul był dzieckiem Jean-Baptiste Sartre’a, zawodowego oficera wojsk inżynieryjnych, który umarł niedługo po narodzinach syna, i Anny Marii Schweitzer pochodzącej ze znanej rodziny intelektualistów z Alzacji (jej krewnym był Albert Schweitzer). Wychowywany był przez same kobiety, które rozpieszczały go i darzyły przesadnym uwielbieniem, co, jak sam twierdzi w swojej autobiografii, wytworzyło w nim wyraźny narcyzm i bezkrytyczną wiarę w swoje możliwości. Jeszcze jako kilkuletni chłopiec odkrył w sobie ogromne zainteresowanie literaturą, w której świat został wprowadzony przez dziadka, . thumb|Jean-Paul Sartre (około 1910 roku) W 1917 roku jego matka ponownie wyszła za mąż, a Sartre zaczął uczęszczać do liceum w La Rochelle; uznał później ten okres za „najgorszy w życiu” (ponieważ został wyrwany spod opieki adorujących go kobiet i utracił wyłączność na miłość matki).

W 1921 roku wrócił pod opiekę matki do Paryża, gdzie uczęszczał do liceum Henryka IV. Tam odkrył w sobie zdolności przywódcze. Był wyjątkowo uzdolniony, jednocześnie lubił prowokować i szokować otoczenie. W tym czasie zaczął pisać pierwsze opowiadania satyryczne.

Podczas studiów w elitarnej École normale supérieure w Paryżu swoim pacyfistycznym skeczem w 1927 Sartre spowodował dymisję dyrektora. Twierdził, że czytał ponad 300 książek rocznie i pisał ogromne liczby piosenek, poematów, opowiadań i powieści.

W 1927 roku Sartre startował w concours d’agrégation z filozofii; zbyt indywidualne potraktowanie zadanych tematów sprawiło, że nie znalazł się w gronie laureatów. Podczas przygotowań do powtórnego egzaminu poznał Simone de Beauvoir, w której zakochał się i którą nazywał swoją „konieczną miłością” (amour nécessaire), co nie przeszkadzało mu w nawiązywaniu licznych związków z innymi kobietami (amours contingentes). W 1929 roku Sartre i de Beauvoir zostali przyjęci do grona agrégés z filozofii (on – z pierwszą lokatą, ona z drugą). thumb|Sartre i Simone de Beauvoir pod pomnikiem Balzaca W listopadzie 1929 rozpoczął piętnastomiesięczne szkolenie wojskowe, podczas którego uczył się meteorologii (później, w latach 1939–1941 był meteorologiem w armii francuskiej). Po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej, Sartre zatrudnił się jako nauczyciel w Hawrze; był to dla niego bardzo trudny okres, którego świadectwem są fragmenty książki Mdłości. Charyzma zjednała mu jednak serca uczniów. Pracował następnie w Instytucie Francuskim w Berlinie, gdzie skupił się na studiowaniu fenomenologii Husserla.

Pisarz Pierwsza, opublikowana w 1938 roku, książka Sartre’a La Nausée (Mdłości), powieść filozoficzna i częściowo autobiograficzna, odniosła sukces. Przeniósł się do Neuilly-sur-Seine, gdzie napisał zbiór opowiadań Le Mur (Mur).

Zmobilizowany w 1939 roku, spędził bezczynny okres dziwnej wojny na pisaniu (po 12 godzin dziennie).

Podczas pierwszych walk w czerwcu 1940 dostał się do niewoli i osadzony był w obozie jenieckim w Niemczech, gdzie po raz pierwszy w życiu zaczął odczuwać solidarność z innymi ludźmi; organizował działalność kulturalną, pisał sztuki teatralne.

Dzięki fałszywemu zaświadczeniu lekarskiemu wyszedł na wolność w 1941 roku i przyjechał do Paryża. Włączył się w działalność ruchu oporu; tworzył organizację podziemną „Socjalizm i wolność”. Pod koniec wojny został zwerbowany przez Alberta Camusa do innej organizacji konspiracyjnej „Walka”. Pisał pierwsze sztuki teatralne, m.in. „Muchy” (fr. Les Mouches), „Przy drzwiach zamkniętych” (fr. Huis clos).

Po wojnie zaczął pisać artykuły do gazet (m.in. do „Le Figaro”), wyjechał do USA, gdzie przyjmowany był uroczyście jako bohater ruchu oporu.

Filozof-egzystencjalista Dzięki założonej w 1945 roku gazecie filozoficzno-literackiej Les Temps modernes, Sartre stał się sławnym i popularnym pisarzem i filozofem. Organizował słynne zebrania intelektualistów (m.in. Simone de Beauvoir, Maurice Merleau-Ponty i Raymond Aron) w paryskiej dzielnicy Saint Germain des Prés, podczas których propagował egzystencjalizm (dzięki niemu stał się najpopularniejszym kierunkiem filozoficznym i „subkulturą” lat 40. i 50. XX w. z własnymi kawiarniami i muzyką jazzową).

Sartre stał się zwolennikiem marksizmu, piętnował wojnę w Indochinach, „imperializm amerykański”, gaullistów i przemiany w ZSRR; domagał się Europy „neutralnej i socjalistycznej”. Jednak próba utworzenia własnej partii politycznej skończyła się niepowodzeniem i Sartre postanowił zbliżyć się do Francuskiej Partii Komunistycznej.

Działacz polityczny Był jednym z najdłużej wspierających ZSRR intelektualistów francuskich, racjonalizując politykę KPZR, pomniejszając znaczenie Gułagu, krytykując referat ChruszczowaFr. „La faute la plus énorme a probablement été le rapport de Khrouchtchev, car la dénonciation publique et solennelle, l’exposition détaillée de tous les crimes d’un personnage sacré qui a représenté si longtemps le régime est une folie quand une telle franchise n’est pas rendue possible par une élévation préalable et considérable du niveau de vie de la population... Le résultat a été de découvrir la vérité à des masses qui n’étaient pas prêtes à la recevoir”, wywiad z Jean-Paul Sartre w Nouvel Observateur, 19 listopada 1964. i usprawiedliwiając Wielki terror jeżowszczyzny„Władza rewolucyjna musi się pozbyć pewnej grupy ludzi, którzy jej zagrażają, a ja nie widzę innego środka niż ich zgładzenie. Z więzienia zawsze można wyjść. Rewolucjoniści z 1793 roku zapewne zabili ich niewystarczająco wielu”, (1973), za: , s. 133.. To zresztą było jednym z głównych powodów konfliktu z Albertem Camusem, który naznaczył francuską debatę publiczną po roku 1951.

Jean-Paul Sartre był przekonany o degeneracji uosabianego przez Francję społeczeństwa burżuazyjnegoW rewolucyjnej sytuacji interes publiczny (...) bierze górę nie tylko nad interesem jednostki, ale każdą poprzedzającą go koncepcją sprawiedliwości lub prawa. (...) Błąd sprawiedliwości jednostkowej (...) polegał według Mouniera na tym, że odzwierciedlał liberalną obsesję na punkcie wyizolowanej, abstrakcyjnej jednostki., Judt, s. 101. co było przyczyną szerokiego i bezkrytycznego wsparcia, jakiego udzielał ZSRR i idei komunistycznejPodobnie jak w przypadku faszyzmu, najważniejszą zaletą komunizmu było krytykowanie społeczeństwa mieszczańskiego, jego retoryki i działań. Wówczas, podobnie jak w następnych dziesięcioleciach, retoryka komunistyczna obfitowała w te same potępienia korupcji, rozkładu i nawoływania do odnowy, których pełne były pisma intelektualistów „nonkonformistów” z lat 30 (Judt)..

Rewolucja październikowa była dla niego początkiem rewolucji światowej, prowadzącej do oczyszczenia i całkowitego przebudowania stosunków społecznych. Zdecydowanie odrzucał nurty reformistyczne, oczekując nagłego przewrotu w postaci rewolucjiNa przykład Simone de Beauvoir, w Judt, s. 52. i gloryfikując przemocJudt, s. 58..

W wypowiedziach publicznych negował lub umniejszał wszelkie relacje odbiegające od oficjalnej propagandy ZSRRKomunizm nie wymagał od swoich sympatyków, by myśleli samodzielnie, lecz by akceptowali autorytet innych. Dla intelektualistów, którzy tak bardzo chcieli zjednoczyć się ze wspólnotą, brak zainteresowania komunizmu ich ideałami był częścią jego uroku., za Judt, s. 48., przy czym represje skierowane przeciwko ludności cywilnej (kolektywizacja, wielki głód na Ukrainie) generalnie pomijał milczeniem jako wymierzone we wrogie klasy społeczne i naturalny element walki klasowejByli gotowi uznać istnienie obozów karnych w Związku radzieckim za część „dialektyki historycznej” lub po prostu niezbędne poświęcenie na rzecz „wielkiej i pięknej idei”, Judt, s. 109..

Jedynie w ostateczności w obliczu niepodważalnych dowodów zbrodni ZSRR przechodził od ich negowania i umniejszania, do ich usprawiedliwiania. Takie było w szczególności jego podejście w sprawie publikacji informacji o istnieniu Gułag-u. Jean-Paul Sartre wówczas polemizował z Camusem, twierdząc, że możemy być oburzeni lub wstrząśnięci istnieniem tych obozów (...), ale czy powinny nas zawstydzać?Judt, s. 122..

Represje komunistyczne Sartre usprawiedliwiał za pomocą „myślenia dialektycznego”„Znaczna liczba znanych francuskich intelektualistów (...) zamiast postępiać lub bronić działania Stalina postanowiła je wytłumaczyć. (...) Dla Mouniera, Sartre’a, Bourdeta i Vercorsa nie wystarczyło określić błędów komunizmu mianem chwilowych defektów zasadniczo doskonałego systemu. Z nielicznymi wyjątkami nie chcieli także przeczyć dowodom, które im dostarczano. Stało przed nim o wiele trudniejsze zadanie szczerego (przynajmniej w ich odczuciu) rozważenia wszystkich komunistycznych okropieństw i takiego ich objaśnienia, by ocalić doświadczenia i projekt godne ich marzeń i możliwe do obrony w ich języku filozoficznym i etycznym.” (Judt, s. 127)..

Wobec krwawego stłumienia powstania węgierskiego w 1956 Jean-Paul Sartre skomentował działania ZSRR następująco: Jego rozpoznanie jest słuszne, nie podważają go błędy, niewiedza i słabości danej chwili. Według Sartre’a działania Związku Radzieckiego pozostają poza ocenami przez ich cel a potępianie represji komunistycznych dostarcza jedynie argumentów antykomunistom. Jedynym problemem, który dostrzegał był ich wpływ na postrzeganie komunizmu na świecie, które mogło być przez takie działania zaburzone. I konkludował: Być może jesteśmy w sytuacji, w której nie istnieje już niesprawiedliwość wobec konkretnej osobyJudt, s. 130.. Sartre jeszcze w 1973 pisał:

Sartre negował również prawo do oceniania marksizmu przez osoby, które nie utożsamiały się z jego ideami, twierdząc, że można go oceniać jedynie przez pryzmat deklaratywnych celów ideologii komunistycznej. Osoby nie przyjmujące celów marksizmu, nie rozumieją go i, jako takie, nie mają prawa go oceniaćJean-Paul Sartre: „Budowanie socjalizmu jest uprzywilejowane pod tym względem, że aby je zrozumieć, trzeba utożsamiać się z jego ruchem i przyjąć jego cele. Krótko mówiąc, oceniamy jego działania poprzez to, czego usiłuje dokonać, a jego środki w świetle celów. Wszystkie inne przedsięwzięcia oceniamy w świetle tego, co odrzucają, pomijają i czemu przeczą” (Judt, s. 135)..

Sartre krytykował także Referat Chruszczowa – O kulcie jednostki i jego następstwach„La faute la plus énorme a probablement été le rapport de Khrouchtchev, car la dénonciation publique et solennelle, l’exposition détaillée de tous les crimes d’un personnage sacré qui a représenté si longtemps le régime est une folie quand une telle franchise n’est pas rendue possible par une élévation préalable et considérable du niveau de vie de la population... Le résultat a été de découvrir la vérité à des masses qui n’étaient pas prêtes à la recevoir”, wywiad z Sartrem w Nouvel Observateur, 19 listopada 1964., argumentując, że każdy, kto informuje o terrorze i istnieniu obozów pracy przymusowej (GUŁag) w ZSRR, działa na szkodę rewolucji komunistycznej. Do historii przeszło jego sformułowanie: Nie powinniśmy odbierać nadziei robotnikom z BillancourtW oryginale: Il ne faut pas désespérer Billancourt. Billancourt było siedzibą dużej fabryki Renault pod Paryżem, stanowiącej jedno z silnych centrów aktywności komunistycznej we Francji. .