Żółkiew (ukr. Жовква, Żowkwa, w latach 1951–1991 Нестеров, Nesterow) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, w rejonie lwowskim, siedziba hromady. 13 852 mieszkańców (2022), dla porównania w 2001 roku było ich 13 316.
Żółkiew leży na Roztoczu Wschodnim, nad Świną, około 35 km od granicy z Polską.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1596 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 172..
Historia Żółkiew została założona w 1597 roku przez hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego, herbu Lubicz. Miasto wraz z zamkiem zaprojektował Paweł Szczęśliwy, który był jednym z przedstawicieli szkoły włoskiej w architekturze. Żółkiewski chciał bowiem, aby jego miasto przypominało renesansowy Zamość (który także był miastem prywatnym). Żółkiew prawa miejskie otrzymała 22 lutego 1603 roku dzięki przywilejowi króla Zygmunta III Wazy. Fundator miasta od samego początku osobiście doglądał budowy najważniejszych obiektów – zamku, kościoła, cerkwi, a pod jego nieobecność czyniła to jego żona, Regina z Herburtów Żółkiewska.
Miasto założono na planie nieregularnego pięcioboku z zamkiem oraz rynkiem i przylegającą do niego kolegiatą. Żółkiew otoczona przez mury obronne z czterema bramami (jedna z bram – Zwierzyniecka i część murów zachowały się do dziś). Budowę miasta dokończyła małżonka fundatora, Regina, która, po tragicznej śmierci Stanisława Żółkiewskiego w bitwie pod Cecorą w roku 1620 stała się, razem z synem Janem, właścicielką Żółkwi. Następnie miasto przejęła córka – Zofia Daniłowiczowa, a po niej jej córka Zofia Teofila, zamężna z Jakubem Sobieskim, kasztelanem krakowskim, których synem był późniejszy król Jan III.
Żółkiew była ulubioną rezydencją króla Jana III Sobieskiego, który tu najchętniej spędzał czas. Król umocnił miasto nowoczesnymi obwarowaniami, dekorował też miasto w stylu barokowym, tu przywoził swoje liczne wojenne trofea. Wówczas powstała w mieście szkoła pisania ikon, manufaktura fajansu czy drukarnia hebrajska. Król także odnowił i wyposażył kościół dominikanów, a także współfinansował budowę klasztoru bazylianów i nowej synagogi. W Żółkwi odbyła się w 1676 r. uroczystość nadania królowi Sobieskiemu przez króla Francji Ludwika XIV Orderu Ducha Świętego. Tu miały miejsce obchody zwycięstwa odniesionego pod Wiedniem oraz wręczenie w 1684 r. papieskich wyróżnień przysłanych przez Innocentego XI – poświęconego miecza i kapelusza Janowi III, a królowej Marii Kazimierze – Złotej Róży. To właśnie królowi Sobieskiemu zawdzięcza się przebudowę żółkiewskiego zamku, który stał się iście królewską rezydencją.
Po śmierci Jakuba Ludwika Sobieskiego miasto odziedziczyła jego córka, Maria Karolina de Bouillon, która przekazała później w spadku Żółkiew swojemu kuzynowi Michałowi Kazimierzowi Radziwiłłowi „Rybeńce”, ówczesnemu wojewodzie wileńskiemu i hetmanowi wielkiemu litewskiemu. Był on ostatnim właścicielem miasta, który dbał o nie. Jego następcy nie interesowali się zbytnio Żółkwią, przez co miasto podupadło, a majątek zlicytowano i rozprzedano.
Po I rozbiorze Polski w latach 1772–1918 – miasto powiatowe w Królestwie Galicji i Lodomerii w składzie monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austrii, od 1866 roku Austro-Węgier.
Podczas I wojny światowej we wrześniu 1914 roku miasto zajęła armia rosyjska. Austriacy odbili je po bitwie pod miastem w czerwcu 1915 roku.
Od 1 listopada 1918 do 16 maja 1919 pod administracją ZURL, od 16 maja 1919 do 14 marca 1923 roku pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919 roku. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923 rokuTekst deklaracji opublikowany w:..
Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945 rokuUstawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (). w Polsce, miasto powiatowe w województwie lwowskim. W II Rzeczypospolitej miasto było garnizonem 6 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Stanisława Żółkiewskiego, który zajął dawne poaustriackie obiekty koszarowe w Żółkwi, przemianowane na Koszary Żółkiewskiego i Koszary Sobieskiego.
W 1925 w Żółkwi odsłonięto trzy pomniki, już wcześniej istniejące, lecz zniszczone w 1918 przez Ukraińców, a po nastaniu II Rzeczypospolitej odnowione: pomnik hetmana Stanisława Żółkiewskiego (w pobliżu rynku miejskiego), pomnik króla Jana III Sobieskiego (na wałach) i kolumnę naczelnika Tadeusza Kościuszki (w ogrodzie miejskim).
6 października 1929 roku na rynku hetmańskim w Żółkwi za aprobatą Stolicy Apostolskiej został koronowany obraz Matki Bożej Żółkiewskiej z kościoła dominikańskiego. Aktu tego dokonał abp Bolesław Twardowski w obecności abp. Józefa Teodorowicza, który wygłosił kazanie.
We wrześniu 1933 roku Żółkiew uroczyście świętowała 250. rocznicę odsieczy wiedeńskiej i z tej okazji 24 września odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci króla Jana III Sobieskiego wmurowaną na frontonie zamku„Gazeta Lwowska” nr 262 z 27 września 1933, s. 7: Żółkiew w przededniu jubileuszu swego pana i dziedzica, króla Jana III..
11 września 1939 r. sformowana został w mieście improwizowana Grupa „Żółkiew” pod dowództwem płk. dypl. Stefana Iwanowskiego, której zadaniem była osłona Lwowa od północnego zachodu.
Po agresji ZSRR na Polskę i zajęciu miasta przez Armię Czerwoną okupanci zniszczyli stojący przed ratuszem pomnik króla Jana III Sobieskiego i stojący w parku pomnik założyciela miasta, hetmana Stanisława Żółkiewskiego.
Wraz z II wojną światową Żółkiew straciła większość mieszkańców miasta. Po ataku Niemiec na ZSRR funkcjonariusze NKWD zamordowali od 29 do 34 więźniów przetrzymywanych w areszcie na zamku Żółkiewskich (w większości Ukraińców). Kilku więźniów uratowało nadejście wojsk niemieckich. Oddziały niemieckie wkroczyły do miasta 29 czerwca 1941 roku. Kilka dni później żołnierze niemieccy spalili synagogę i doszło do antyżydowskiego pogromu, w trakcie którego zabito kilka osóbEncyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, tom II, cz. A, Martin Dean, Mel Hecker (red.), United States Holocaust Memorial Museum and Indiana University Press, Bloomington/Indianapolis 2012, ISBN 978-0-253-00202-0, s. 852.. Żydów w liczbie około 5 tys. Niemcy wymordowali w latach 1942–1943 w podmiejskim Lesie Boreckim lub w odległym o 22 km obozie śmierci w Bełżcu. W mieście istniało getto, do którego przesiedlano również Żydów z Kulikowa i Mostów WielkichХолокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, , s. 315..
W latach 1943–1945 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali tutaj w różnych okolicznościach 34 Polaków.
Prawie wszyscy Polacy opuścili Żółkiew w latach 1944–1946 pod naciskiem UPA i Sowietów. 24 lipca 1944 Żółkiew została ponownie zajęta przez Armię Czerwoną. W latach powojennych miasto zasiedlono Ukraińcami z okolicznych wsi, deportowanymi z Polski oraz imigrantami z centralnej i wschodniej UkrainyAnna Wylegała, The absent ‘Others’: A comparative study of memories of displacement in Poland and Ukraine., Memory Studies 1-17, 2015, s. 2..
Od 16 sierpnia 1945 roku na terytorium Ukraińskiej SRR w granicach ZSRR. W latach 1951–1991 miasto nosiło nazwę Nesterow na cześć rosyjskiego pilota Piotra Niestierowa.
Od 1991 roku w granicach niepodległej Ukrainy.
24 stycznia 2011 roku Rada Miasta Żółkiew nadała honorowe obywatelstwo Miasta Żółkiew Stepanowi BanderzeBandera honorowym obywatelem Żółkwi..
W Żółkwi działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi LwowskiejTowarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej..
Zabytki Kolegiata św. Wawrzyńca w Żółkwi – wśród zabytków wyróżnia się kościół farny wzniesiony w latach 1606–1618 z fundacji hetmana Stanisława Żółkiewskiego, pod wezwaniem św. Wawrzyńca z grobowcami Jakuba i Konstantego Sobieskich. Zamknięty w czasach ZSRR, zwrócony katolikom w 1989 r., konsekrowany w 1997 r. Posługę duszpasterską sprawują księża z parafii św. Wawrzyńca, wspomagani przez siostry dominikanki (czynne). zamek w Żółkwi z początku XVII wieku ratusz neobarokowy z 1932, proj. Bronisław Wiktor synagoga zespół oo. dominikanów: klasztor – zwany z racji opiekunów klasztorem królewskim (Conventus Regalis), barokowy kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z 1655 roku, obecnie cerkiew greckokatolicka. We wnętrzu świątyni zachowały się późnobarokowe nagrobki (bardzo uszkodzone po wojnie) fundatorki Teofili Sobieskiej oraz jej syna Marka, brata króla Jana III, ściętego przez Kozaków po bitwie pod Batohem. Pochodzący stąd obraz Matki Boskiej Żółkiewskiej znalazł się po 1945 roku w kościele dominikańskim na Służewie w Warszawie.
kościół pw. św. Łazarza z 1627 roku i klasztor felicjanek, fundacja Zofii Daniłowiczowej, obecnie cerkiew prawosławna kościół pw. św. Andrzeja oraz klasztor dominikanek klauzurowych, ufundowany przez króla Jana III dla zakonnic uciekających przed Turkami z Kamieńca Podolskiego, skasowany przez zaborców w 1782 r., przebudowany na szpital i koszary, do I wojny światowej stacjonował tu austriacki 15 pułk dragonów, a w okresie międzywojennym polski pułk strzelców konnych. cerkiew Świętej Trójcy z 1610 roku, w 2013 roku wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie cerkiew pw. Narodzenia NMP (Bogurodzicy), drewniana z 1705 roku cerkiew i monaster oo. bazylianów pw. św. Trójcy, dawniej pw. Serca Jezusowego, barokowa, fundowana w 1612 roku przez Stanisława Żółkiewskiego. Przebudowana w stylu bizantyńsko-rosyjskim w 1906 roku kamienice z podcieniami z XVII w. przy rynku od strony kolegiaty bramy: Zwierzyniecka (rekonstrukcja) Krakowska (Glińska) z XVII wieku, zrekonstruowany w latach 90. XX wieku, oryginał rozebrano 30 lat wcześniej bramy niezachowane: Żydowska Lwowska.
Ludzie związani z Żółkwią
Burmistrzowie Juliusz Nahlik (ok. 1817–1881), młodszy brat ks. Augusta NahlikaBolesław Łopuszański: Nahlik August (1812–1878). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXII. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1977, s. 461. Eugeniusz Rozwadowski
Honorowi obywatele Kazimierz Badeni Juliusz Nahlik Jan Stella-Sawicki Stanisław Starzyński
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata (ratujący Żydów w Żółkwi) Osoby na polskiej liście Sprawiedliwych Walenty i Julia Beckowie oraz ich córka Aleksandra Zalewska z d. Beck – ukrywali w kryjówce pod podłogą 18 Żydów Emil i Maria Łozińscy – ukrywali w swoim domu troje Żydów z rodziny Rosenbergów Jan i Magdalena Łukawscy – nieśli pomoc czteroosobowej rodzinie Wittlinów Dionizy Mutka
Kazimiera Romanek – ukrywała w swoim domu siostry Marię i Krystynę Janower Osoby na ukraińskiej liście Sprawiedliwych Kateryna SenehaІгор Щупак, Зоряна Бондар, Єгор Врадій, Антон Дробович, Раїса Євтушенко, Ірина Піскарьова, ПАМ’ЯТІ УКРАЇНЦІВ, ЯКІ РЯТУВАЛИ ЄВРЕЇВ ПІД ЧАС ДРУГОЇ СВІТОВОЇ ВІЙНИ, Київ – Дніпро 2021, s. 97. – uratowała Dinę Mandel.
Miasta partnerskie Miasta i gminy partnerskie Żółkwi: gmina Rybczewice (od 20 listopada 2009 roku) gmina Spiczyn gmina Łaszczów Hrubieszów gmina Żołkiewka powiat łęczyński (od 2 czerwca 2008 roku) Piaski (od 21 grudnia 2015 roku) gmina Mełgiew (od 21 grudnia 2015 roku) Krasnystaw (od 21 grudnia 2015 roku) gmina Wólka (od 21 grudnia 2015 roku) gmina Horyniec-Zdrój (od 21 grudnia 2015 roku) Lubaczów (od 21 grudnia 2015 roku) gmina Ludwin (od 21 grudnia 2015 roku) Cieszanów (od 26 czerwca 2005 roku) Zamość
Przypisy
Linki zewnętrzne
Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w obwodzie lwowskim Kategoria:Rejon żółkiewski Kategoria:Prywatne miasta Radziwiłłów herbu Trąby Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie)