thumb|Portret Jerzego Żuławskiego autorstwa Stanisława Wyspiańskiego mały|Jerzy Żuławski, fotografia portretowa wykonana przez Józefa Sebalda w 1904 roku thumb|Grób pisarza na Cmentarzu Wojskowym w Dębicy (2024) Jerzy Żuławski herbu Szeliga (ur. 14 lipca 1874 w Lipowcu, zm. 9 sierpnia 1915 w Dębicy) – polski filozof, pisarz, poeta i dramaturg okresu Młodej Polski. Wraz z Władysławem Umińskim i Antonim Langem jeden z prekursorów polskiej literatury fantastycznonaukowej. Jako poeta przedstawiciel dekadentyzmu i katastrofizmu. Autor dramatów symbolicznych oraz prozy poetyckiej, a także esejów filozoficznych. Działacz niepodległościowy. Podporucznik Legionów Polskich.

Życiorys Syn Kazimierza i Józefy z domu Gosławskiej, brat Zygmunta. Urodził się i do drugiego roku życia przebywał w folwarku Lipowiec (obecnie przysiółek wsi Glinik) dzierżawionym przez jego ojca. Lipowiec w tym czasie był małym majątkiem ziemskim, obejmującym około 100 mórg (czyli ponad 50 hektarów) ornego gruntu, dom mieszkalny, zabudowania folwarczne, gumna, stajnię i owczarnie. Lata dzieciństwa późniejszy pisarz spędził w rodzinnym majątku, w Młynnem w dworku „Słomiana” pod Limanową. Majątek ten obejmował 300 morg gruntu ornego wraz z lasem. „Słomiana” – czteropokojowy dworek pomieścić musiał ośmioosobową rodzinę, Jerzy miał bowiem pięciu braci. http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=340906&from=publication Uczęszczał do gimnazjum w Bochni, następnie do szkoły realnej w Krakowie. Od 1892 studiował na politechnice w Zurychu, zaś od 1895 do 1898 roku na Wydziale Filozoficznym uniwersytetu w Bernie, gdzie uzyskał doktorat na podstawie rozprawy „Das Problem der Kausalität bei Spinoza”, której streszczenie znaleźć można w roczniku „Studiów filozoficznych” z 1901 roku. Po powrocie do Polski uczył w gimnazjum w Jaśle i Krakowie. Od 1902 roku poświęcił się wyłącznie pracy literackiej. Żuławski związany był ze środowiskiem krakowskiej bohemy artystycznej, przyjaźnił się z Kasprowiczem, Przybyszewskim, Rydlem i Tetmajerem. Po 1900 dużo podróżował. Rozwijał pasję narciarza, alpinisty i taternika. Wraz z bratem Januszem 28 sierpnia 1909 dokonał pierwszego letniego wejścia na Przełączkę pod Kopą Popradzką i Smoczą Grań w Tatrach Wysokich.

W 1910 roku zamieszkał na stałe w Zakopanem. Był współzałożycielem Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Prowadził w willi „Łada” otwarty dom literacki, w którym gościli Witkacy, Staff, Kasprowicz, Tetmajer. Prowadził kabaret literacki "Wesoła Buda" i redagował czasopismo "Zakopane".

Gdy wybuchła I wojna światowa, 9 sierpnia 1914 r. wstąpił do formujących się oddziałów strzeleckich, zabierając z domu szablę swojego ojca, która służyła mu w czasie powstania styczniowegoM. Gałęzowski, My idziemy w zórz świtanie... Sylwetki oficerów Legionów Polskich poległych i zmarłych w walce o niepodległość w latach 1914–1916, Warszawa: IPN, 2019, s. 294.. Przez 2 dni był komisarzem Wojsk Polskich w KsiążuBohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, t. I, Warszawa 1997, s. 179., a później komisarzem Polskiej Organizacji Narodowej w 1914 rokuJerzy Pająk, Z dziejów Polskiej Organizacji Narodowej (wrzesień-grudzień 1914), w: Kieleckie Studia Historyczne, t. 14, 1996, s. 106. i redagował pismo "Do Broni". Po rozwiązaniu PON był delegatem Departamentu Wojskowego NKN w Zakopanem. 30 kwietnia 1915 r. mianowany podporucznikiem Legionów, objął kierownictwo biura historycznego w Komendzie Legionów w Piotrkowie (z przydziałem do 4. pp), sprawował również funkcję łącznika między Komendą Legionów a sztabem I BrygadyM. Gałęzowski, My idziemy w zórz świtanie..., s. 294.. Zmarł 9 sierpnia w szpitalu wojskowym w Dębicy na tyfus brzuszny. 10 sierpnia 1915 został pochowany na miejscowym cmentarzu wojennym.

Był dwukrotnie żonaty: w latach 1898–1907 z Heleną Marią z Sienkiewiczów, córką dyrektora szkoły średniej w Jaśle, a od 1908 z Kazimierą Hannicką z Zakopanego, z którą miał trzech synów Marka, Juliusza i Wawrzyńca.

Zarządzeniem prezydenta RP Ignacego Mościckiego z 20 lipca 1932 został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Niepodległości za pracę w dziele odzyskania niepodległości..

Twórczość

Debiutował jako poeta w roku 1895 zbiorem Na strunach duszy mocno osadzonym w poetyce dekadentyzmu.

Jego najbardziej znane utwory to trylogia science fiction dziejąca się na Księżycu (Na srebrnym globie, Zwycięzca, Stara Ziemia). Był autorem wielu zbiorów wierszy, powieści, sztuk scenicznych, rozpraw filozoficznych i estetycznych. Publikował w „Życiu”, „Młodości”, „Krytyce”, „Strumieniu”, „Chimerze”, „Słowie Polskim”. W 1900 był (wraz z Janem Stenem) redaktorem „Krytyki”. Trylogia księżycowa tłumaczona na język czeski, niemiecki, rosyjski, węgierski była inspiracją dla wielu pisarzy, zarówno polskich (np. Stanisław Lem), jak i obcych. Na jej podstawie stryjeczny wnuk pisarza, Andrzej Żuławski, nakręcił film Na srebrnym globie.

Jeden z jego najbardziej znanych wierszy „Do moich synów” (zaczynający się od słów: Synkowie moi/poszedłem w bój/jako wasz dziadek/a ojciec mój), został napisany w 1914 r.

W 2008 roku utworzona została Nagroda Literacka im. Jerzego Żuławskiego dla najlepszych polskich utworów fantastycznych.

Publikacje Powieści cykl powieściowy Trylogia księżycowa, 1903-1911 Na srebrnym globie. Rękopis z Księżyca (Towarzystwo Wydawnicze S. Sadowski, Lwów 1903) Zwycięzca (Gebethner, Kraków 1910) Stara Ziemia (Gebethner, Kraków 1911) cykl powieściowy Laus feminae, 1914-1916 tom 1 Powrót (Tow. Akc. S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1914) tom 2 Profesor Butrym (Tow. Akc. S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1916)

Zbiory opowiadań Opowiadania prozą (1902) Bajka o człowieku szczęśliwym (1910) Kuszenie szatana (1910)

Zbiory poezji Na strunach duszy (1895) Intermezzo (1897) Stance o pieśni (1897) Poezje (1900) Z domu niewoli (1902) Poezje tom I (1908, z cyklem Dolce stil nuovo)

Zbiory esejów Prolegomena (1902) Szkice literackie (1913) Przed zwierciadłem prawdy (1914) Miasta umarłe (1918)

Dramaty Dyktator (1903) Wianek mirtowy (1903) Eros i Psyche (1904) Ijola (1905) Gra.Tryptyk sceniczny (1906) Donna Aluica (1906) Za cenę łez (1909) Koniec Mesjasza (1911) Gród Słońca (1911)

Książki popularnonaukowe Benedykt Spinoza. Człowiek i dzieło (1902)

Przypisy

Bibliografia

M. Gałęzowski, My idziemy w zórz świtanie... Sylwetki oficerów Legionów Polskich poległych i zmarłych w walce o niepodległość w latach 1914–1916, Warszawa: IPN, 2019.

Linki zewnętrzne

Kopie cyfrowe dzieł w KPBC Jerzy Żuławski – dzieła w bibliotece Polona

Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Narodowej Kategoria:Komisarze Rządu Narodowego (1914) Kategoria:Ludzie związani z Bochnią Kategoria:Ludzie związani z Dębicą Kategoria:Ludzie związani z Jasłem Kategoria:Ludzie związani z V Liceum Ogólnokształcącym im. Augusta Witkowskiego w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Pisarze Młodej Polski Kategoria:Polscy autorzy fantastyki naukowej Kategoria:Polscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Polscy poeci XIX wieku Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy wspinacze Kategoria:Ratownicy TOPR Kategoria:Urodzeni w 1874 Kategoria:Zmarli na dur brzuszny Kategoria:Zmarli w 1915 Kategoria:Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918 (Austro-Węgry) Jerzy