Henryk Jordan (ur. 23 lipca 1842 w Przemyślu, zm. 18 maja 1907 w Krakowie) – polski lekarz, społecznik, pionier wychowania fizycznego w Polsce. Od 1895 profesor ginekologii i położnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim. Znany głównie z zakładania ogrodów zabaw dla dzieci, tzw. ogrodów jordanowskich.
Życiorys Lata młodzieńcze Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny potomków możnych niegdyś Jordanów z Zakliczyna. Był synem Bonifacego Jordana i Salomei z Wędrychowskich. Ojciec jego zarabiał dawaniem korepetycji, matka natomiast prowadziła pensjonat dla panien.
Wykształcenie gimnazjalne zdobył w Tarnopolu (pierwsze cztery klasy) i Tarnowie. W 1861 brał udział w narodowych manifestacjach, za co groziło mu relegowanie ze szkoły, więc w 1862 wyjechał do Triestu, a rok później złożył egzamin dojrzałości w języku włoskim (został wyróżniony). Zaczął studia medyczne w Wiedniu. Od 1863 kontynuował naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studia zakończył w 1867 egzaminem ścisłym, nie przystąpił jednak do egzaminu dyplomowego z powodu zapalenia opłucnej. Wyjechał do Berlina, a stamtąd do Nowego Jorku. W Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy zetknął się z gimnastyką szwedzką dla młodych kobiet i dziewcząt (system Linga), która stała się jego pasją.
Działalność na polu medycyny Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych Jordan rozpoczął praktykę położniczą i ginekologiczną, tam otworzył też szkołę położnych. Później prowadził praktykę w Anglii i Niemczech.
Po powrocie do Polski w 1870 otrzymał dyplom doktora medycyny. Po krótkiej praktyce położniczej w Wiedniu objął asystenturę w katedrze ginekologii i położnictwa w Krakowie, kilka lat później otworzył także prywatną praktykę lekarską. Do jego pacjentek należała m.in. księżna cieszyńska Izabella Habsburg, żona arcyksięcia Fryderyka Habsburga. Zdobył uznanie jako lekarz ginekologii, specjalista położnik, a także jako wykładowca. W 1890 otrzymał tytuł profesorski. Dwukrotnie (1898/1899 i 1904/1905) pełnił funkcję dziekana na Wydziale Lekarskim UJ.
W jego dorobku znajduje się szereg publikacji medycznych i popularyzatorskich, m.in. Nauka położnictwa dla użytku położnych (1872) czy podręcznik Nauka położnictwa dla użytku uczniów i lekarzy. Dział I, Fizjologia i dietetyka ciąży, porodu i połogu (1881).
Był przeciwnikiem równouprawnienia kobiet w dostępie do zawodu lekarskiego. W 1897 zagłosował przeciwko przyjmowaniu kobiet na Wydział Lekarski.
Henryk Jordan zaangażował się w działalność wielu instytucji związanych z medycyną, m.in. kierował Krakowskim Towarzystwem Ginekologicznym i Krakowskim Towarzystwem Lekarskim, tworzył Towarzystwo Opieki Zdrowia i Towarzystwo Samopomocy Lekarzy. Założył i redagował czasopismo Przegląd Higieniczny. Dzięki działaniom Jordana wprowadzono w szkołach obowiązkowe lekcje gimnastyki (zwanej później kulturą fizyczną bądź wychowaniem fizycznym) oraz opiekę lekarską, a także kursy dla nauczycieli wychowania fizycznego na . Był członkiem korespondentem Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.. W 1906 został członkiem Najwyższej Rady Sanitarnej w Wiedniu.
Funkcje społeczne thumb|Tablica pamiątkowa przy ul. Wiślnej w Krakowie Henryk Jordan był wielkim społecznikiem o wszechstronnych zainteresowaniach. Obok szeregu działań podejmowanych na niwie medycyny pełnił również inne ważne funkcje społeczne. W latach 1881–1907 był radnym miasta Krakowa. Od 1895 do 1901 był posłem z okręgu krakowskiego na galicyjski Sejm Krajowy. W latach 1902–1907 uczestniczył w pracach Rady Szkolnej Krajowej. We wszystkich tych instytucjach również prowadził szeroką działalność na rzecz rozpowszechniania higieny itp.
Był także prezesem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Towarzystwa Muzycznego w Krakowie. Działał w wielu innych instytucjach, w szczególności angażując się w pomoc dla ubogiej młodzieży. Brał udział także w pracach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” angażując się w zakładanie kół Sokoła w Małopolsce oraz na Śląsku Cieszyńskim. Był m.in. współzałożycielem oraz honorowym członkiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Cieszynie powstałego w 1891, któremu ofiarował przyrządy do ćwiczeń gimnastycznych.
Zainicjował powstanie Towarzystwa Tanich Mieszkań dla robotników katolików i był pierwszym prezesem tego stowarzyszenia. Przez wiele lat był prezesem wydziału muzycznego Towarzystwa „Harmonia” do 1899.
W 1889 zorganizował chór młodzieży rękodzielniczej, wychodząc z założenia, iż w czasach niewoli najlepszą ostoją ducha narodowego będzie pieśń patriotyczna i religijna. Pierwsze oficjalne występy Chóru dra Jordana odbyły się już w 1889. Miały one miejsce w kościele pijarów. Obok występów w kościołach chór zapraszano na akademie i wieczorki patriotyczne. Po kilku latach działalności zespół śpiewaczy liczył 40 członków – młodzieńców ze środowisk rzemieślniczychMarek Żukow-Karczewski, Chór doktora Jordana, „Echo Krakowa”, 7 XI 1990 r., nr 216 (13277)..
Był fundatorem dwóch pomników na Plantach: Lilli Wenedy – dla uczczenia Juliusza Słowackiego oraz Grażyny i Litawora – dla uczczenia Adama Mickiewicza. Zostały wyrzeźbione na jego zlecenie przez Alfreda Dauna, któremu wcześniej ufundował prywatne stypendium w celu studiowania rzeźby w Wiedniu.
Wspierał młodych Polaków z zaboru pruskiego, organizując dla nich wyjazdy do Krakowa i Galicji, aby mogli podszkolić język ojczysty, obejrzeć pamiątki narodowe i umocnić się w polskości. Uczestniczył w pracach organizacji walczącej z gruźlicą, zabiegał o sanatorium dla gruźlików z biednych rodzin, organizował akcje kolonijne dla dzieci z Krakowa i Podgórza, był aktywnym członkiem Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie oraz Najwyższej Rady Sanitarnej w Wiedniu.
Park Jordana
Największym i najbardziej zapisanym w historii dziełem Jordana było założenie na krakowskich Błoniach (na wzór amerykański) w 1889 pierwszego w Europie publicznego ogrodu zabaw i gier ruchowych dla dzieci do lat 15, który Rada Miejska w Krakowie w podzięce za utworzenie parku oficjalnie nazwała Parkiem Miejskim im. dr Henryka Jordana. Powstał on na terenach po wystawie przemysłowej. Mieściły się w nim rozmaite urządzenia sportowe: basen, 12 boisk – każde o innym przeznaczeniu, ścieżki zdrowia i wiele innych. W ogrodzie Jordana można było ćwiczyć lekkoatletykę i gimnastykę. Inicjatywa wzbudziła zainteresowanie ówczesnych mediów: o parku i jego ofercie dla młodzieży pisała prasa galicyjska, polska, a także zagraniczna – austriacka, niemiecka, szwajcarska i francuska. Do Krakowa przyjeżdżali zainteresowani z Europy, aby zobaczyć park i przeszczepić jego ideę do innych miast
W parku znajdowały się także sale do zajęć w razie niepogody, prysznice, szatnie, magazyny, a od 1906 warsztaty do prac ręcznych i poletka doświadczalne. Była również „Mleczarnia” służąca dożywianiu dzieci.
Jordan bezpośrednio uczestniczył w działalności Parku, organizując i bezpośrednio nadzorując podejmowane w nim działania. Z jego inicjatywy także postawiono tam 44 pomniki wybitnych Polaków, mające służyć – wraz z organizowanymi przy pomnikach przez Jordana pogadankami – edukacji patriotycznej dzieci i młodzieży. W czerwcu 1914 postawiono w Parku jego pomnik. Autorem monumentu był Jan Szczepkowski. Pomnik zajął centralne miejsce na kolistym placu, pośrodku klombu, w otoczeniu popiersi sławnych Polaków. Na masywnym cokole o podstawie w formie półkoliście wygiętych ku przodowi stopni, umieszczono nadnaturalnej wielkości popiersie Jordana. Na frontowej ścianie czworobocznego postumentu widnieje napis: „Henrykowi Jordanowi wdzięczni rodacy” oraz daty urodzin i śmierci doktora. Natomiast na tylnej ścianie postumentu umieszczono następujące słowa: „Żeś o siły i zdrowie młodzieży serdecznie się troszczył nie szczędząc mienia i trudu, błogosławić Ci będą przyszłe pokolenia narodu”. Poniżej widnieje data MCMXIV i łacińska sentencja: „Fortes Creantur Fortibus et Bonis”. Cały pomnik został obwiedziony szerokim, płaskim kamiennym krawężnikiemMarek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Henryka Jordana, „Echo Krakowa”, 30 I 1991 r., nr 21 (13333)..
20 maja 1907 został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera S, rząd płd.-wsch.). mały|Grób prof. Henryka Jordana na cmentarzu Rakowickim
Działalność i motta Wszystkie zajęcia poprawiające rozwój psychomotoryczny dla określonych grup wiekowych były prowadzone przez lekarzy.
Za cel stawiał sobie: Dawać zdrowie i radość poprzez gry w słońcu i na powietrzu. Twierdził że: Ciągle być poważnym i nieustannie pracować żaden człowiek nie zdoła. Zmęczone ciało wymaga odpoczynku, znużony umysł wymaga wytchnienia, a dusza pragnie wesołości, tego nastroju, który życie milszym nam czyni.
Ogrody jordanowskie Koncepcja ogrodu zabaw Jordana zdobyła wielkie uznanie nie tylko w Polsce. Zgodnie z hasłem, które szerzył dr Jordan – o wychowaniu zdrowego pokolenia Polaków – na wzór Parku Jordana zaczęto otwierać podobne ogrody – zwane ogrodami jordanowskimi – w innych miastach galicyjskich, a wkrótce potem także w Warszawie, Płocku, Kaliszu, Lublinie, Katowicach. W 1929 powstało Towarzystwo Ogrodów Jordanowskich, które propagowało i wspierało zakładanie tego typu obiektów rekreacyjno-sportowych dla dzieci.
Publikacje Nauka położnictwa dla użytku położnych, Kraków, 1872 Praktyczne wskazówki dla kobiet, Kraków, 1884 Przewodnik hygieniczny, Kraków, 1890 (wspólnie z Bolesławem Lutostańskim) O zabawach młodzieży, Kraków, 1891 W sprawie wyższych kursów dla kobiet przy muzeum techniczno-przemysłowem w Krakowie, Kraków, 1892 Z naszych problemów socyalnych, Kraków, 1893 Miejski park w Krakowie, Kraków, 1894 Towarzystwo tanich mieszkań dla robotników katolików w Krakowie, Kraków, 1898 Cięcie cesarskie droga pochwy z następowem natychmiastowem wycięciem macicy z powodu raka części pochwowej, obok ciąży X. miesięcznej, Kraków, 1899 O szpitalnictwie krajowem, Kraków, 1907 Nauka o położnictwie dla użytku uczniów i lekarzy, Kraków, 1908
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 11 listopada 1936) „za wybitne zasługi na polu nauki i wychowywania młodzieży w duchu patriotycznym położone w latach 1905–1918”.
thumb|Medal im. dr. Henryka Jordana
Upamiętnienie Medalierstwo 1908 medal Jana Raszki na uczczenie zasług, W 1974 Towarzystwo Przyjaciół Dzieci ustanowiło Medal im. dra Henryka Jordana odznaczenie przyznawane za systematyczną pracę na polu rekreacji i usportowienia dzieci i młodzieży.
Film W 1978 Filip Bajon zrealizował film Zielona ziemia luźno oparty na biografii Henryka Jordana, którego zagrał Jan Pietrzak.
Przypisy
Bibliografia
Mateusz Drożdż, Krakowianom darował park, Polaków namówił do ruchu na świeżym powietrzu, „Nasza Historia” nr 7-8 (20-21), Kraków lipiec-sierpień 2015
Linki zewnętrzne Jordaniana P. Hapanowicz, Niezwykły doktor. W rocznicę śmierci Henryka Jordana (1842-1907), „Kraków”, czerwiec-lipiec 2007, s. 109–111 Publikacje Henryka Jordana w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Kategoria:Członkowie Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu Henryk Jordan Kategoria:Ludzie urodzeni w Przemyślu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polscy ginekolodzy Kategoria:Polscy filantropi Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji VII kadencji Kategoria:Radni Krakowa (zabór austriacki) Kategoria:Urodzeni w 1842 Kategoria:Zmarli w 1907