Edgar Allan Poe

Edgar Allan Poe (ur. 19 stycznia 1809 w Bostonie, w stanie Massachusetts, zm. 7 października 1849 w Baltimore, w stanie Maryland) – amerykański poeta, nowelista, krytyk literacki i redaktor. Przedstawiciel romantyzmu w literaturze amerykańskiej. W jego twórczości dominowały wątki fantastyki i horroru. Zapoczątkował gatunek noweli kryminalnej (Zabójstwo przy Rue Morgue, Złoty żuk). Stworzył także pierwszą w literaturze postać detektywa – C. Auguste’a Dupina.

Jego prozę charakteryzował silny psychologizm postaci (prekursorski względem późniejszej psychoanalizy) oraz surrealistyczne, skrajnie brutalne opisy makabry, przywołujące na myśl stany epileptyczne czy upojenie alkoholowe. W twórczości Edgara Allana Poego odnaleźć można postawy choroby wieku – neurozy, świadomości dualizmu świata czy też bólu istnienia, które pod koniec XIX wieku stały się sztandarowymi pojęciami nowych nurtów sztuki: dekadentyzmu, ekspresjonizmu oraz symbolizmu.

Poe inspirował Baudelaire’a, Huysmansa, Dostojewskiego, Meyrinka, de Quinceya, Bierce’a jak i całą rzeszę poetów surrealistycznych. Stephane Mallarme określił jego poemat Ulalume jako odbiegające od schematów swojej epoki arcydzieło poezji. Za jego przykładem szło wielu twórców, również polskich, np. Stefan Grabiński. Tadeusz Miciński wielokrotnie wspomina w swoich utworach inspirację fantastyczną wyobraźnią poety.

Zarówno poezję, jak i prozę Edgara Allana Poego tłumaczyło na polski wielu wybitnych literatów, jak np. Stanisław Wyrzykowski, Antoni Lange, Bolesław Leśmian, Tadeusz Miciński czy Zenon Przesmycki.

Twórczością Poego inspirowali się również filmowcy, tworząc mniej lub bardziej wierne ekranizacje jego opowiadań. Do najbardziej znanych dzieł filmowych należy nakręcony w latach 60. XX wieku cykl w reżyserii Rogera Cormana.

Mianem Edgarów nazywa się nagrody przyznawane przez organizację Mystery Writers of America.

Życiorys Lata młodości thumb|Tablica wskazuje przybliżone miejsce urodzenia Edgara Allana Poego w Bostonie Edgar Allan Poe urodził się w Bostonie w stanie Massachusetts 19 stycznia 1809 roku, jako drugie dziecko aktorki Elizabeth Arnold Hopkins Poe i aktora Davida Poego Jr. Miał starszego brata Williama Henry’ego Leonarda Poego i młodszą siostrę Rosalię PoeAllen, Hervey. „Introduction”. The Works of Edgar Allan Poe, New York: P.F. Collier & Son, 1927.. Imię Edgar mogło być mu nadane od postaci z szekspirowskiego Króla Leara, sztuki, którą para grała w 1809 rokuNelson, Randy F. The Almanac of American Letters. Los Altos, California: William Kaufmann, Inc., 1981: 65. .. Ojciec opuścił rodzinę w 1810 rokuCanada, Mark, ed. „Edgar Allan Poe Chronology”. Canada’s America. 1997. Retrieved on June 3, 2007., a matka zmarła rok później na gruźlicę. Poe został zabrany do domu Johna Allana, odnoszącego sukcesy szkockiego handlowca w Richmond, w stanie Wirginia, który handlował różnymi dobrami, wliczając w to tytoń, tkaniny, pszenice, nagrobki, zajmował się także handlem niewolnikamiMeyers, 8.. Allan wraz ze swoją żoną Frances Valentine był dla niego rodziną zastępczą, formalnie nigdy go nie zaadoptowanoQuinn, 61., choć nadano mu nazwisko Edgar Allan PoeMeyers, 9..

Allanowie ochrzcili Poego w Kościele episkopalnym w 1812 roku. John Allan na przemian rozpieszczał i agresywnie karał swego wychowanka. Rodzina wypłynęła do Anglii w 1815 roku. Poe uczęszczał do szkoły w Irvine w Szkocji (gdzie John Allan się urodził) przez krótki okres w roku 1815, zanim dołączył do rodziny w Londynie w 1816. Uczył się w szkole z internatem w Chelsea do lata 1817. Następnie wstąpił do szkoły Reverend John Bransby’s Manor House School w Stoke Newington, na przedmieściach oddalonych wówczas 6 km od północnego Londynu.

Poe przeprowadził się z powrotem z Allanami do Richmond w 1820 roku. W marcu 1825 zmarł wujek Johna AllanaMeyers, 20. oraz biznesowy dobroczyńca William Galt, jedni z najbogatszych ludzi w Richmond, pozostawiając Allanowi kilka akrów posiadłości. Spadek był szacowany na 750 000 dolarów. Latem 1825 roku Allan, celebrując swój pokaźny majątek, nabył dwupiętrowy dom ceglany Moldavia Poe zaręczył się z Sarah Elmirą Royster, a następnie zapisał się na roczne studia językowe na Uniwersytecie Virginia w lutym 1826 roku. Uniwersytet, jeszcze w powijakach, był prowadzony zgodnie z ideałami jego założyciela Thomasa Jeffersona. Obowiązywały tam ścisłe zasady zabraniające hazardu, jazdy konnej, noszenia broni, używania tytoniu i alkoholu, jednak były one generalnie ignorowane. Jefferson uchwalił system zarządzania przez samych studentów, pozwalający im zapisywać się samodzielnie na dane kierunki, uzgadniać między sobą zarząd i zgłaszać wszystkie występki do rady wydziału. Ten jedyny w swoim rodzaju system był wciąż chaotyczny, z dużą liczbą osób niekończących studiówMeyers, 21–22.. W tym czasie Poe stracił kontakt z Royster i skłócił się ze swoim ojcem zastępczym w związku z długami, w jakie popadł, uprawiając hazard. Poe twierdził, że Allan nie dawał mu dość pieniędzy na zapisy na zajęcia, zakup potrzebnych książek, na stałe wydatki oraz na umeblowanie pokoju. Allan przysyłał dodatkowe fundusze i ubrania, lecz długi Poego ciągle rosły. Po roku zrezygnował ostatecznie ze studiów i, nie czując się mile widziany w Richmond (zwłaszcza gdy dowiedział się, że jego ukochana Royster wyszła za Alexandra Sheltona), wybrał się w podróż do Bostonu w 1827 roku, utrzymując się z prac dorywczych jako urzędnik i autor tekstów do gazetMeyers, 32.. W pewnym momencie zaczął używać pseudonimu Henri de Rennet.

Kariera wojskowa thumb|Poe stacjonował w Fort Independence w Bostonie, kiedy był w wojsku Nie będąc w stanie się utrzymać, 27 maja 1827 roku Poe zaciągnął się do armii Stanów Zjednoczonych jako szeregowy. Używając nazwiska Edgar. A. Perry twierdził, że ma 22 lata, choć w rzeczywistości miał dopiero 18Cornelius, Kay. „Biography of Edgar Allan Poe”, Bloom’s BioCritiques: Edgar Allan Poe, Ed. Harold Bloom, Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2002. p. 13 .. Służył najpierw w forcie Independence w porcie bostońskim za 5 dolarów miesięcznie. Tego samego roku wydał swoją pierwszą książkę, 40-stronicową kolekcję poezji pt. Tamerlane i inne poezje (ang. Tamerlane and Other Poems) z notatką i podpisem „Bostończyk” (by a Bostonian). Wydrukowano zaledwie 50 kopii, a zbiór nie zwrócił prawie żadnej uwagiMeyers, 33–34.. Regiment Poego został oddelegowany do fortu Moultrie w Charleston w Karolinie Południowej. Podróżował brygiem „Waltham”. 8 listopada 1827 roku Poe otrzymał stanowisko rusznikarza, który przygotowywał pociski dla artylerii. Jego płaca miesięczna podwoiła sięMeyers, 35.. Po odsłużeniu dwóch lat i osiągnięciu stopnia chorążego (najwyższego stanowiska, jakie jest możliwe dla podoficera), Poe szukał sposobu, aby zakończyć swą pięcioletnią służbę wcześniej. Ujawnił dowódcy, pułkownikowi Howardowi, swoje prawdziwe nazwisko i wszystkie okoliczności. Howard zgodził się, aby Poe został zwolniony tylko, jeśli ten pojednałby się z Johnem Allanem i napisał do niego list, ten jednak był nieprzychylny i obojętny. Minęło kilka miesięcy i prośby do Allana były ignorowane. Allan nie napisał do Poego, nawet aby powiadomić go o chorobie matki zastępczej. Frances Allan zmarła 28 lutego 1829 roku, a Poe przybył na miejsce dzień po jej pogrzebie. Być może łagodniejąc po śmierci żony, John Allan zgodził się wspierać prośby Poego o wcześniejsze zwolnienie z wojska, aby ten mógł zostać powołany do amerykańskiej akademii wojskowej w West Point.

Poe został ostatecznie zwolniony 15 kwietnia 1829 roku, po znalezieniu dla niego zastępstwaMeyers, 38.. Zanim wstąpił do West Point, przeprowadził się na pewien czas do Baltimore, zatrzymując się u owdowiałej ciotki Marii Clemm, jej córki Virginii Elizy Clemm (pierwszej kuzynki Poe), jej brata Henry’ego oraz jego kalekiej babki Elizabeth Cairnes PoeCornelius, Kay. „Biography of Edgar Allan Poe”, Bloom’s BioCritiques: Edgar Allan Poe, Ed. Harold Bloom, Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2002. s. 13–14 .. W międzyczasie opublikował drugą książkę Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems w Baltimore w 1829 rokuSova, 5..

Poe wyjechał do akademii West Point i immatrykulował się jako kadet 1 lipca 1830 rokuKrutch, 32.. W październiku 1830 John Allan poślubił swoją drugą wybrankę, Louise PattersonCornelius, Kay. „Biography of Edgar Allan Poe”, Bloom’s BioCritiques: Edgar Allan Poe, Ed. Harold Bloom, Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2002. p. 14 .. Małżeństwo oraz ciągłe sprzeczki z Poem o nieprawe dzieci Allana doprowadziły przybranego ojca do decyzji o wyrzeczeniu się EdgaraMeyers, 54–55.. Poe zdecydował się na opuszczenie West Point przez umyślne dostanie się pod sąd wojskowy. 8 lutego 1831 roku był sądzony za rażące zaniedbania w służbie i nieposłuszeństwo w wykonywaniu rozkazów przez odmawianie uczęszczania na zajęcia, do kościoła i stawiania się na zbiórkach i ćwiczeniach. Poe taktycznie odpierał zarzuty, by uzyskać zwolnienie, wiedząc, że i tak będzie uznany za winnegoHecker, William J. Private Perry and Mister Poe: The West Point Poems. Louisiana State University Press, 2005. s. 49–51..

Opuścił Nowy Jork w lutym 1831 roku i wydał swoje poezje w 3 tomach pod tytułem Poems. Książka była finansowana z pomocą zaprzyjaźnionych kadetów z West Point, z których wielu ofiarowało 75 centów, by podnieść sumę do 170 dolarów. Mogli oni oczekiwać wersów podobnych do tych, w których Poe pisał satyrycznie o dowodzących oficerachMeyers, 50–51.. Zbiór, przedrukowany przez Elam Bliss of New York, został nazwany „drugą edycją” i zawierał stronę mówiącą, że „ów tom jest dedykowany z wyrazami szacunku amerykańskiemu korpusowi kadetów”. W książce znalazły się raz jeszcze wiersze Tamerlane i Al Aaraaf, ale również 6 innych jeszcze niepublikowanych, takich jak Do Heleny, Israfel czy Miasto w morzuHecker, William J. Private Perry and Mister Poe: The West Point Poems. Louisiana State University Press, 2005. s. 53–54.. Poe wrócił do Baltimore do ciotki, brata i kuzynki w marcu 1831 roku. Jego starszy brat Henry, który był w złym stanie zdrowotnym z powodu problemów z alkoholem, zmarł 1 sierpnia 1831 rokuQuinn, 187–188..

Kariera pisarska Po śmierci brata Poe zaczął podejmować poważniejsze próby, aby zapoczątkować karierę jako pisarz. Wybrał bardzo trudny okres w amerykańskiej działalności wydawniczejWhalen, 64.. Był pierwszym dobrze znanym Amerykaninem, który próbował żyć tylko z samego pisaniaQuinn, 305., co było jeszcze utrudnione z powodu braku międzynarodowego prawa autorskiego. Wydawcy często kopiowali brytyjskie prace, zamiast płacić za nowe dzieła Amerykanom. Przemysł był szczególnie dotknięty paniką z 1837 rokuWhalen, 74.. Pomimo znacznego wzrostu liczby amerykańskich magazynów w tym czasie, wiele z nich, nawet wspieranych nowymi technikami, nie przetrwało więcej niż kilku wydań i publicyści często odmawiali zapłaty autorom tekstów lub płacili im później, niż to było obiecaneWhalen, 82.. Poe, mimo prób kontynuowania pomyślnej kariery literackiej, był zmuszony stale do zwracania się z upokarzającymi błaganiami o pieniądze, jak i o inne formy wsparcia do końca życiaMeyers, 139..

thumb|Poe poślubił Virginię Clemm, gdy ta miała 13 lat. Jej śmierć inspirowała jego twórczość