mały|242x242px|Dwór w Ujeździe za czasów Jana i Ludwiki z Niemirowiczów-Szczyttów hr. Żółtowskich (ok. 1912 r.) Ujazd – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie grodziskim, w gminie Kamieniec.

Nazwa Wieś istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1280 (wg zachowanej kopii z 1646) kiedy odnotowano ją pod staropolską nazwą „Uiazd”, 1398 „Viasd”, 1398 „Uyastd”, 1399 „Uyast”, 1400 „Wyast”, 1401 „Uyazd”, 1403 „Vyast”, 1403 „Wyasd” oraz błędnie „Gujasd” i „Gnyasd”. W 1405 wieś odnotowano jako „Vyasd”, 1413 (wg kopii z 1436) „Wyasth”, 1418 „Wiast”, 1418 „de Maiori Wyast”, 1420 „Vyasth”, 1425 „Wyaszd, Vgasd”, 1425 „Uyasth”, 1426 „Vgaszd”, 1436 „utraque Vyasd”, 1450 „Maius Vyasd”, 1464 „Vjazd”, 1479 „in Maiori Vyaszd”, 1500 „Vgyasd”, 1530 „Uyasd Maius ”.

Historia Początkowo miejscowość była własnością książęcą i należała do władców Wielkopolski, później w wyniku darowizny stała się majętnością kościelną własnością Opactwa Cystersów w Obrze, a później stała się wsią szlachecką należącą do lokalnej wielkopolskiej szlachty z rodu Szkapów z Ujazdu herbu własnego Tader. Od XVI wieku należała do Ujeskich zwanych także Ujejskimi, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1463 odnotowano ją w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 leżała w parafii Kamieniec.

Pierwszy zachowany zapis o wsi pochodzi z 1280 z kancelarii księcia wielkopolskiego i późniejszego króla polskiego Przemysła II, który zezwolił opatowi klasztoru w Obrze lokować na prawie niemieckim wsie klasztoru oberskiego: Jasieniec oraz Ujazd.

W latach 1394-1436 odnotowano właściciela we wsi, wicesędziego w Kościanie i Poznaniu Franciszka Frącka Szkapę z Ujazdu, brat Henryka i być może Tomasza. W 1399 Franciszek został pozwany przez opata z Obry i Nasława z Kowalewa o to, że gwałtem zajął Kowalewo, zabrał plony i skosił łąki, czyniąc szkody wysokości 20 grzywien. Franciszek Szkapa toczył proces z opatem o rozgraniczenie Kowalewa. W tej sprawie sąd polecił zwołać opole czyli ujazd jak potocznie nazywano zjazd opolny, ale Frącek się sprzeciwił i stwierdził, że nic go to nie obchodzi. W 1400 miał miejsce dalszy ciąg tego procesu o granice, dziedziny oraz o „obraźliwe słowa”. Wojciech Niegolewski ręczył wówczas za Frącka, że będzie on żył w pokoju z opatem.

Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi pochodzące z XVI wieku. W 1510 w Ujeździe były 4 łany osiadłe, 7 łanów opuszczonych, folwark. W 1530 pobrano podatki od 3 łanów. W 1563 miał miejsce pobór od 4 łanów. W 1580 pobrano podatki z działu wsi należącego do Stanisława, Macieja i Jakuba Ujejskich od 2 łanów, jednego zagrodnika oraz najemnego pracownika do prac polowych zwanego ratajem. Z działu Stanisława i Piotra Ujejskich pobrano natomiast od 2 łanów oraz od rataja.

W 1618 r. siostry Ujejskie przeprowadziły podział majątku, w wyniku którego Ujazdu przeszedł do Pogorzelskich (po Katarzynie z Ujejskich Pogorzelskiej). W 1645 r. Stanisław "Pasikoń" Pogorzelski sprzedał Ujazd, Kowalewo, Lechowo i Kurowo Chryzostomowi Potockiemu, który w 1660 r. sprzedał je Stefanowi Rogalińskiemu z Dzwonowa. W 1766 r. Kasper Rogaliński wybudował w Ujeździe nowy dwór.

W 1781 Ujazd, Kowalewo i Lechowo kupuje Józef Żółtowski h. Ogończyk (1742-1810), miecznik wschowski. Kolejnym dziedzicem dóbr zostaje jego syn Jan hr. Żółtowski, ożeniony z podstolanką wschowską Józefą Zbijewską, a następnie ich syn - Adam hr. Żółtowski (1814-1880), ożeniony z Celiną hr. Czarnecką (siostrą Zygmunta). Pod koniec XIX w. właścicielem dóbr Ujazd, Ptaszków, Grąblew, Łęki (3 172 ha) zostaje syn Adama i Celiny - Jan hr. Żółtowski (1861 Ujazd - 1917 Poznań), dr praw, poseł do Sejmu pruskiego i Parlamentu niemieckiego, który w 1901 r. w Berlinie poślubia Ludwikę Marię Niemirowicz-Szczytt (1879 Ryga - 1938 UtrechtNekrolog Ludwiki z Niemirowiczów Szczyttów baronowej Bicker, Kurier Warszawski: wydanie wieczorne z 25 stycznia 1938, nr 24, s. 9) z linii tabołockiej, córkę dziedzica dóbr Szczęsnopol Justyniana Niemirowicza-Szczytta i Franciszki z SzemiottówT.Żychliński, Złota Księga Szlachty Polskiej, Rocznik IV, Poznań 1882, s. 369-370. Na początku XX w. hr. Jan Żółtowski zelektryfikował swoje folwarki, a powstała tu elektrownia była jedną z pierwszych w majątkach Wielkopolski. Ujazd był uznawany za znakomicie prowadzony majątek. Po śmierci Jana w 1917 r. majątek dziedziczy wdowa Ludwika hr. Zółtowska z Niemirowiczów-Szczyttów wraz z dziećmi: Janem (1906-1921) i Franciszką (1903-1948) - od 1937 r. żoną Aleksandra PragłowskiegoJ. Żółtowski, Rodzina Żółtowskich w ciągu stulecia, Poznań 1939, s. 58J. Goszczyńska, Majątki wielkopolskie: Powiat gostyński, Tom 1, 1997, s. 271.

W latach 20. XX w. właścicielką Ujazdu zostaje Ludwika z Niemirowiczów-Szczyttów I voto hr. Żółtowska II v. baronowa Bicker. Drugim mężem Ludwiki (ślub zawarto w 1919 r. w Lugano w SzwajcariiJ. Perthes, Gothaisches genealogisches Taschenbuch der gräflichen Häuser, Tom 95, 1922, s. 29) został Holender bar. Willem Herman Bicker (1865 Soerabaja - 1942 Ujazd), wcześniej żonaty z baronessą Henriettą van Heemstra. W latach 20 i 30. XX w. Ludwika wraz z mężem Willemem (Wilhelmem) Bickerem prowadziła w Ujeździe słynną w całej Polsce stadninę koni czystej krwi arabskiej (myląco nazywaną w literaturze stadniną barona Bickera). Za hodowlę koni Ludwika bar. Bicker z Niemirowiczów-Szczyttów otrzymała trzy medale państwowe, w tym dwa złoteWKKW Ujazd http://www.pzhkm.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=388:wkkw-ujazdj-troch-historii&catid=37:wyniki&Itemid=55.

W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Ujazd należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej. Ujazd należał do okręgu wielichowskiego tego powiatu i stanowił odrębny majątek. Według spisu urzędowego z 1837 roku Ujazd liczyło 235 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 18 dymów (domostw).

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa poznańskiego.

Zabytki Dwór z I poł. XVIII wieku, fundacji Kaspra Rogalińskiego. Obecny kształt dworowi nadała rodzina Żółtowskich, mieszkająca tam od końca XVIII w. do reformy rolnej. Wydłużony, parterowy, z mieszkalnym poddaszem. Dach mansardowy z wystawką na osi i dwiema kondygnacjami lukarn. Po bokach dziewiętnastowieczne przybudówki zwieńczone pseudobarokowymi szczytami, a od frontu ganek neogotycki na czterech słupach połączonych tzw. łukiem Tudorów. Po obu stronach głównego budynku stoją trzy kwadratowe pawilony z I poł. XVIII wieku, kryte dachami: cebulastym (z lewej) i w typie pagody chińskiej (po prawej). Z boku zachowała się oficyna z XVIII wieku. Cały zespół otoczony jest parkiem krajobrazowym (pow. 69,64 ha) z pomnikowymi okazami drzew. W parku, przy mostku na Letnicy (zw. Rowem Grodziskim lub Rowem Grabskim) zachował się murowany okrągły słup z końca XVIII w. (jeden z dwóch dawniej istniejących), zwężony ku górze, ozdobiony girlandami w stylu Ludwika XVI. W głębi parku także neogotycka kapliczka Matki Boskiej. W obrębie folwarku zachowały się dawny spichrz i gorzelnia z II poł. XIX wieku. Między parkiem, a szosą wiodącą z Grodziska do Kościana, przy zabudowaniach dawnej gajówki, rośnie w jednym rzędzie 5 okazałych dębów o obwodach do 610 cm. Dwa inne dęby, o obwodach 480 i 520 cm oraz ciekawym przekroju korony, znajdują się w lesie po prawej stronie drogi wiodącej do Ptaszkowa. Od 1998 r., właścicielem dworu wraz z tzw. małym folwarkiem i 7 ha części parku jest Ryszard Wosiński, były Naczelnik ZHP.

Budynek stacji kolejowej z początku XX wieku na nieczynnej linii Grodzisk – Kościan. Na skraju wsi neogotycka kaplica kamienna z 1884 r., a obok niej kapliczka z drewniana ludową rzeźbą św. Wawrzyńca, z XIX wieku, obudowana w 1974 oszkloną gablotą.

Urodzeni w Ujeździe

Stanisław Jakubowicz – polski wojskowy, sierżant Wojska Polskiego, uczestnik I wojny światowej, powstaniec wielkopolski, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, powstaniec śląski, dwukrotny kawaler Orderu Virtuti Militari.

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Ujazd (gmina Kamieniec)