thumb|Tablica poświęcona pamięci Antoniego Tyzenhauza na ścianie Muzeum Ziemi Sokólskiej w Sokółce thumb|Jan Rustem, Portret Antoniego Tyzenhauza Antoni Tyzenhauz lub Antoni Tyzenhaus herbu Bawół (ur. 1733 w Nowojelni, zm. 31 marca 1785 w Warszawie) – podskarbi nadworny litewski w 1765 roku, starosta grodzieński w latach 1765-1785, pisarz wielki litewski 1762–1764, koniuszy litewski 1764–1765, podstoli grodzieński w latach 1758-1762, podstarości grodzieński do 1763 rokuUrzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 2, Województwo trockie XIV-XVIII wiek, pod redakcją Andrzeja Rachuby, Warszawa 2009, s. 665., w latach 1765–1780 zarządca litewskich ekonomii królewskich, członek Komisji Skarbu Jego Królewskiej Mości w 1768 rokuKolęda Warszawska na rok 1768, [b.n.s], w 1771 odznaczony Orderem Orła BiałegoKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 210..
W pierwszych dwóch dekadach panowania Stanisława Augusta był jednym z najbardziej wpływowych polityków w Wielkim Księstwie Litewskim; według Jerzego Michalskiego „niemal monopolizował politykę królewską” na tym obszarze do 1780 roku.
Życiorys Poseł powiatu grodzieńskiego na sejm 1760 rokuDyaryusz sejmu walnego warszawskiego 6 października 1760 r. zaczętego, dodatek spis posłów, w: Przegląd Archeologiczny, z. IV, Lwów 1888, s. 180.. Poseł na sejm nadzwyczajny 1761 roku z powiatu grodzieńskiegoPorządek JJ WW Ich Mciow Panow Posłow Obranych na Seym Extraordynaryiny Warszawski, Dnia 27. Kwietnia 1761, [b.n.s]. Marszałek powiatu grodzieńskiego w konfederacji generalnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1764 rokuVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s.62.. Był posłem na sejm konwokacyjny (1764)Zestawienie według województw, nazwisk, posłów zasiadających na sejmie convocationis 1764 r., Archiwum Państwowe Poznań, Zespół Akta braci czeskich rkps 2105, k. 5.. Na sejmie konwokacyjnym 1764 roku wyznaczony do Komisji Skarbowej Wielkiego Księstwa LitewskiegoVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 75.. Poseł z powiatu grodzieńskiego na sejm elekcyjny 1764 rokuVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 102., jako deputat podpisał jego pacta conventaAkt elekcyi Roku Tysiąć Siedemset Sześćdziesiątego Czwartego, Miesiąca Sierpnia, Dnia dwudziestego siódmego, s. 20.. W 1764 roku podpisał elekcję Stanisława Augusta PoniatowskiegoElektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 385.. Był posłem na sejm koronacyjny 1764 roku z powiatu grodzieńskiegoLudwik Zieliński, Pamiątki historyczne krajowe, Lwów 1841, s. 25.. W 1766 roku był posłem na Sejm Czaplica z powiatu grodzieńskiegoDyaryusz seymu walnego ordynaryinego odprawionego w Warszawie roku 1766 ..., brak paginacji.
W latach 1765–1780 zarządzał królewskimi majątkami na Litwie. Przeprowadził uprzemysłowienie okolic Grodna (m.in. obecnych dzielnic – Łosośny i Horodnicy) oraz Sokółki, którą rozbudował, dokonując przestrzennej przebudowy miasta, z zachowanym do czasów współczesnych układem urbanistycznym wokół dawnego rynku) budując 50 dużych manufaktur królewskich płócien, konfekcji, powozów. Pod jego rządami dynamicznie rosły przychody dóbr królewskich, co zyskało mu przychylność króla. Tyzenhaus był niezwykle aktywny. Meliorował pola, budował drogi, kanały, prowadził handel zagraniczny, założył szkołę lekarską, ogród botaniczny i zreorganizował pobór podatków na Litwie.
Rozwój gospodarczy odbywał się jednak kosztem chłopów. Tyzenhauz mocno zwiększył obciążenia chłopów, zamienił czynsz na pańszczyznę, tam, gdzie było to możliwe. Podniósł pańszczyznę w innych okolicach. Wywołało to bunt chłopów w 1769 roku, 2 tys. włościan zebranych w Janiszkach i Szawlach organizowało napady na dwory, karczmy, magazyny i atakowało urzędników królewskich. Bunt został stłumiony. Tyzenhaus zmuszał chłopów do pracy w manufakturach.
Kariera Tyzenhausa zakończyła się katastrofą, chłopi masowo uciekali z administrowanych przez niego terenów. W okresie jego rządów ubyło 40 wsi i 1875 gospodarstw chłopskich. W 1780 roku przychody z dóbr administrowanych przez Tyzenhausa wynosiły 2.4 mln złotych, aż 800 tys. wynosił jednak deficyt. Tyzenhaus został oskarżony o defraudację tych środków. Podobno zatrzymywał dla siebie 1/4 dochodów z dóbr królewskich, mieszkał w pałacu i opłacał swoją własną prywatną orkiestrę, teatr oraz balet.
Był członkiem konfederacji radomskiej 1767 rokuKorwin [Kossakowski] S., Trzeci Maj i Targowica, Kraków 1890, s. 227.. Był posłem na Sejm RepninowskiAleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, Warszawa 1900 t. II , s. 319.. 23 października 1767 wszedł w skład delegacji Sejmu, wyłonionej pod naciskiem posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, powołanej w celu określenia ustroju RzeczypospolitejVolumina Legum t. VII, Sankt Petersburg 1860, s. 244–248.. Członek konfederacji Andrzeja Mokronowskiego w 1776 rokuVolumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 527.
Upamiętnieniem dzieła Antoniego Tyzenhauza jest organizowany od 2022 r. przez Sokólski Ośrodek Kultury festiwal o nazwie „Tyzenhauz Fest” w Sokółce. , wyróżniony w 2023 r. w 20. edycji konkursu na Najlepszy Produkt Turystyczny. mały|lewo|Teatr w Grodnie wzniesiony przez Antoniego Tyzenhauza, obecnie Teatr Lalek thumb|left|Herb Barona Tyzenhauza thumb|Antoni Tyzenhauz. Stary i Nowy Zamek w Grodnie oraz dwór Tadeusza Kościuszki w Mereczowszczyźnie
Kalendarium 1733 – urodził się Antoni Tyzenhauz, syn Benedykta lata 40. XVIII w. – kolegium jezuickie w Wilnie lata 50. XVIII w. – pobyt na dworze Czartoryskich w Wołczynie 1761 – poseł na sejm 1764 – elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego 1765–1780 – podskarbi nadworny litewski 1769 – powstanie szawelskie w dobrach na Żmudzi 1778 – podróż po Europie; spotkanie z Janem Jakubem Rousseau 1780 – niewypłacalność manufaktur; dymisja 1783 – proces o nadużycia; zajęcie przez sąd osobistego majątku Tyzenhauza 1784 – uwolnienie przez sejmową komisję od zarzutu defraudacji; zwrot majątku 31 marca 1785 – śmierć Antoniego Tyzenhauza w Warszawie. Pogrzeb w rodzinnej posiadłości w Żołudku.
W 1765 został kawalerem Orderu Świętego StanisławaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 177..
Przypisy
Bibliografia
Tadeusz Zajączkowski, Rüdiger Döhler: Antoni Tyzenhauz (1733–1785) – inicjator rozwoju przemysłu, nauki, kultury i sztuki, założyciel Szkoły Położnych i Szkoły Lekarskiej w Grodnie. Przegląd Urologiczny 2/2022, S. 72–76.
Kategoria:Członkowie delegacji sejmu nadzwyczajnego (1767–1768) do pertraktowania z posłem rosyjskim Kategoria:Członkowie dworu Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Członkowie Komisji Skarbu Jego Królewskiej Mości Kategoria:Członkowie Komisji Skarbowej Wielkiego Księstwa Litewskiego Kategoria:Członkowie konfederacji Andrzeja Mokronowskiego 1776 Kategoria:Deputaci do paktów konwentów Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Elektorzy Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Konfederaci radomscy Kategoria:Koniuszowie wielcy litewscy Kategoria:Marszałkowie konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego (1764) Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (I Rzeczpospolita) Kategoria:Pisarze wielcy litewscy Kategoria:Podskarbiowie nadworni litewscy Kategoria:Podstarościowie grodzieńscy Kategoria:Podstolowie grodzieńscy Kategoria:Polscy przedsiębiorcy XVIII wieku Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1760 Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny 1761 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1766 Kategoria:Posłowie na sejm elekcyjny 1764 Kategoria:Posłowie na sejm konwokacyjny 1764 Kategoria:Posłowie na sejm koronacyjny 1764 Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny delegacyjny (1767–1768) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (powiat grodzieński) Kategoria:Starostowie grodzieńscy Antoni Kategoria:Urodzeni w 1733 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1785