Szydłowiec (, , Пaмятная книжка радомской губернии на 1906 год, Radom 1906, i in., , Szidlowce) – miasto w południowej części województwa mazowieckiego, siedziba powiatu szydłowieckiego i gminy Szydłowiec. Położone na Przedgórzu Iłżeckim nad rzeką Korzeniówką, historycznie położone w Małopolsce. Liczba mieszkańców 11 837 (31 grudnia 2017). Ośrodek wydobycia i obróbki piaskowca oraz przemysłu elektromaszynowego. Historycznie położony w ziemi radomskiej.
Nazwa Najwcześniej udokumentowana nazwa miasta pochodzi z początku XV w. (1401). Pogląd wzięty z miejscowych podań, jakoby nazwa Szydłowiec miałaby wziąć się od nazwiska jego właścicieli wydaje się być błędny. Odrowążowie, którzy je posiadali od czasów lokacji miasta, przyjęli nazwisko Szydłowieckich dopiero w drugiej połowie XV w. przez synów Jakuba: Stanisława, Piotra i Mikołaja.
Źródłosłowem dla utworzenia nazwy był Szydłów. Przyrostek -ec wskazuje, że jest to nazwa zdrobniała. Prawdopodobnie początek Szydłowcowi dali osadnicy pochodzący z Szydłowa.
Geografia Miasto położone jest w południowej części województwa mazowieckiego, nieopodal granicy z województwem świętokrzyskim, pomiędzy Radomiem (28 km) a Skarżyskiem-Kamienną (14 km). Znajduje się w północnej części Przedgórza Iłżeckiego, które z kolei wyodrębnia się spośród regionów Wyżyny Kieleckiej.
Szydłowiec należał do ziemi sandomierskiej, następnie znajdował się w województwie o tej samej nazwie. Dlatego przynależy do Małopolski. Miejscowi regionaliści podają tezy o samodzielnym regionie, którego głównym ośrodkiem miałby być Szydłowiec. Tezę taką wysunął Tomasz Palacz, mówiąc o ziemi szydłowieckiej jako jednostce geograficzno-kulturowej. Po raz pierwszy propozycję takiego rozpatrywania położenia miasta pod względem czysto geograficznym podała Danuta Słomińska-Paprocka, umieszczając je na Wyżynie Szydłowieckiej. Jednak takie jednostki fizycznogeograficzne nie istnieją w powszechnie przyjętej regionalizacji kraju.
Szydłowiec jest położony na platformie paleozoicznej. Jego okolice uległy fałdowaniu kaledońskiemu (czego dowodem jest Przedgórze Iłżeckie) i zlodowaceniu środkowopolskiemu, co potwierdzają występujące stożki sandrowe. Występuje tu wiele surowców, takich jak: głębokie rudy żelaza, wapień, margiel, gliny ogniotrwałe i ceramiczne, piaskowiec wielu odmian oraz obfite zasoby piasku i żwirów.
Miasto nie posiada jednostek pomocniczych. Rozwój historyczny układu przestrzennego Szydłowca pozwala wyodrębnić kilka części miasta. W historycznym śródmieściu znajdują się: Główne Miasto, Skałka, Składów i Plebańskie Przedmieście. Obszar centrum miasta uzupełniają: Zapłotki i Praga. Kolejny obszar miejski tworzą: część południowa z Podgórzem, os. Powstańców, Korzonkiem i Polankami; część wschodnia z os. Kolejowa, os. Wschód i Dąbrową, część północno-zachodnia ze Starą Wsią, Podzamczem, os. Nad Zalewem, Wymysłowem i Zielonką, część południowo-zachodnia ze Starym, Majdowskim i Nowym Książkiem oraz północna z Ireną, Kozią Wolą i NiwamiPowiat szydłowiecki: mapa turystyczno-administracyjna – skala 1 : 50 000 – [b. aut. opr. kart.]. Kozienice: DTPsystem, 2009.. W 2017 Urząd Miejski wyodrębnił dla celów statystycznych 10 obszarów przestrzennych: + Obszary przestrzenne Szydłowca Lp. Nazwa Obszar Ulice Powierzchnia [km²]L. ludnościGęstość [os./km²] 20151.os. KolejowaDąbrowa, os. Kolejowa, Zapłotki (część)Chopina (część), Iłżecka (część), Kolejowa, Leśna, Sadowa, Wschodnia (część)2,231 9738842.os. KsiążekKsiążek Majdowski, Nowy Książek, Stary KsiążekKsiążek Majdowski, Książek Nowy, Książek Stary, Sosnowa5,14445863.os. Nad ZalewemtożsamyFolwarczna, Górna, Jana III Sobieskiego, Kazimierza Jagiellończyka, Kochanowskiego, Kusocińskiego, Mickiewicza, Parkowa, Partyzantów, Sikorskiego, Spacerowa, Sportowa, Witosa, Żeromskiego0,41 1154.os. PodzamczetożsamyLipowa, Podzamcze, Solidarności, Sowińskiego, Wiejska1,173252775.os. PowstańcówKorzonek, PolankiArmii Krajowej, Basenowa, Brzozowa, Hubala, Kościuszki (część), Krakowska, Langiewicza, Polanki, Powstania Listopadowego, Powstania Styczniowego, Powstania Warszawskiego, Sapieżyny, Waryńskiego, Willowa, Żołnierzy Września 1939 r.1,359146.os. PragaIrena, Kozia Wola, Niwy, PragaBrowarska, Kopernika, Kościuszki (część), Maleckiego, Metalowa, Polna, Północna, Praskie, Słoneczna, Szydłowieckiego, Świętokrzyska, Targowa3,948757.os. Stara WieśtożsamyDworska, Jodłowa, Krótka, Kwiatowa, Mała, Narutowicza, Piaskowa, Wąska, Wspólna, Zielona1,198308.os. WschódFolwark Szydłówek, os. Wschód, Zapłotki (część)Anteckiego, Jachowskiego, Jastrzębska, Piękna, Prusa, Reymonta, Różana, Spółdzielcza, Staszica, Warszawska, Wschodnia (część)1,353 2079.ŚródmieścieGłówne Miasto, Plebańskie Przedmieście, Podgórze, Skałka, Składów, Zapłotki (część)1 Maja, Bankowa, Chopina (część), Garbarska, Iłżecka (część), Kamienna, Kąpielowa, Kielecka, Kilińskiego, Konopnickiej, Kościuszki (część), Kręta, Niepodległości, Ogrodowa, Podgórze, Poprzeczna, Przechodnia, Radomska, Rynek Wielki, Rzeczna, Słomiana, Strażacka, Widok, Wolności, Zakościelna, Zamkowa, Źródlana0,92 00110.Wymysłów–ZielonkaWymysłów, ZielonkaWymysłów, Zielonka4,2284 Miasto położone jest w strefie umiarkowanej, kontynentalnej. Średnia temperatura powietrza w styczniu waha się od −4 do −3 °C, zaś w lipcu najczęściej odnotowywaną miarą jest 18 °C, co daje średnią temperaturę roczną ok. 7 °C. Występuje tu klimat przejściowy między wpływem oceanu i kontynentu, gdzie dominują czynniki kontynentalne. Toteż roczna średnia opadów atmosferycznych w mieście waha się między 500 a 400 mm wody. Przenikająca w głąb Polski strefa wpływu klimatu morskiego wpływa na Szydłowiec długim okresem wegetacyjnym roślin (200–210 dni).
Historia thumb|lewo|Zachowany dokument Kazimierza Jagiellończyka z 1470 roku przenoszący miasto Szydłowiec z prawa polskiego na niemieckie (AGAD).
Wieś i miasto Szydłowieckich (do 1548) Najprawdopodobniej miejscowość została założona w XII wieku na prawie polskim. W obrębie wyspy, leżącej w rozlewiskach rzeki Korzeniówki, wybudowano niewielki gród. Zapleczem gospodarczym grodu była wieś leżąca w bliskim sąsiedztwie wyspy, nazywana zapewne wówczas Sydłowiec (obecnie Stara Wieś). Istnienie grodu i osady wiąże się z działalnością rodu Odrowążów. Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku, 0,5 km na wschód od Starej Wsi, powstała niewielka osada targowa przy zbiegu lokalnych dróg, na dogodnym do zasiedlenia terenie położonym na wzniesieniu prawego brzegu Korzeniówki. Miejscowość określono tą samą nazwąWspólna nazwa dla dwóch organizmów osadniczych występuje jeszcze w dokumentach z XIV i początku XV wieku. Dopiero w dokumencie z 1525 roku dawna wieś Szydłowiec nazwana jest po raz pierwszy Starą Wsią.. Założenie nowego Szydłowca należy wiązać z powolnym ożywieniem gospodarczym regionu zniszczonego po najeździe tatarskim i wtórną kolonizacją. Król Kazimierz Wielki miał przenieść Szydłowiec z innymi wsiami z prawa polskiego na niemieckie – średzkie, co stanowiło pierwszą wzmiankę źródłową o istnieniu wsi.
Drogą rodzinnych podziałów miasto przypadło bocznej linii Odrowążów z Chlewisk, jako „dziedzicom na Szydłowcu”. Pierwszymi Odrowążami, używającymi nazwiska Szydłowiecki, byli najprawdopodobniej bracia Jakub i Sławko. Najstarsza wzmianka o nich pojawiła się w dokumencie z 1401 roku. Wtedy to uposażyli oni w Szydłowcu kościół parafialny św. Zygmunta. Jakub i Sławko nadali dotychczasowej osadzie prawa miejskie. Zostały one potwierdzone dokumentem z 8 lutego 1427 roku, określającym prawa i powinności szydłowieckich mieszczan. W dokumencie z 1427 roku znajduje się pierwsza wzmianka o eksploatacji miejscowego kamienia, istnieniu rzemiosła tkackiego oraz młynarstwa i piwowarstwa.
W początkach XV wieku miasto składało się z rynku, otoczonego czterema blokami działek, oraz piątego bloku przylegającego do terenu kościoła, usytuowanego wzdłuż południowej strony drogi wiodącej do Wąchocka. Rynek założono w miejscu dawnego placu targowego osady, który z grubsza wyregulowano. Na zapleczu wąskiego bloku południowym znajdował się drewniany kościół parafialny, z cmentarzem. Własnością kościoła była południowa część miasta, otoczona drogą idącą do Woli Szydłowieckiej i drogą do Skarżyska.
W dniu 13 listopada 1470 roku na sejmie piotrkowskim Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawa magdeburskie. W latach 1470–1480 z inicjatywy Stanisława Szydłowieckiego zostaje wybudowany murowany, gotycki zamek, wzniesiony w miejscu istniejącego już grodu. Na przełomie XV i XVI wieku, Szydłowieccy ufundowali nowy, murowany z piaskowca, późnogotycki kościół farny.
thumb|lewo|Mikołaj Szydłowiecki, mal. Stanisław Samostrzelnik (Biblioteka Kórnicka)
Rozwój nowożytnego Szydłowca wiąże się z Mikołajem Szydłowieckim, który wraz z bratem Krzysztofem, należał do najwybitniejszych postaci epoki Odrodzenia. Począwszy od 1505 roku Mikołaj zabiegał o rozwój miasta, zyskując przywileje królewskie na dwa nowe jarmarki, cotygodniowy targ piątkowy i skład żelaza . Szydłowiec stanowił ośrodek rynku lokalnego, o czym świadczy targ tygodniowy oraz pięć jarmarków. Przed 1529 rokiem powstała nowa dzielnica zwana Skałką, rozciągająca się w kierunku północnym wzdłuż traktu do Skrzynna i Radomia, po dzisiejszą ul. Zamkową. Miała ona plac targowy, odciążający rynek miasta lokacyjnego. Dzięki uzyskanemu od Zygmunta Starego przywilejowi na skład żelaza produkowanego w województwie sandomierskim, dającemu monopol na hurtowy handel tym towarem w północnej Małopolsce, powstał trzeci rynek dla przechowywania i sprzedaży tego surowca. Zlokalizowano go u zbiegu drogi radomskiej i skrzyńskiej, nazywając Składowym (ob. pl. Wolności).
Równolegle z ekspansją miasta w kierunku północnym postępowała zabudowa terenów na południe od Rynku Wielkiego, wzdłuż drogi prowadzącej do Iłży i Wąchocka, a stanowiących własność kościelną. . . W 1529 roku M. Szydłowiecki erygował kościół św. Ducha i św. Anny ze szkołą parafialną, szpitalem i przytułkiem dla starców i ubogich, który zbudowano na pograniczu Skałki i Składowa.
Za Mikołaja Szydłowieckiego dokonano w latach 1515–1526 przebudowy gotyckiego domu, a następnie rozbudowy zamku na renesansową rezydencję. Mikołaj kontynuował prace w kościele farnym, do którego sprowadził z Pragi relikwie św. Zygmunta. W narożniku cmentarza przykościelnego postawiono murowaną dzwonnicę. Mikołaj założył także park wokół zamku, poszerzył fosę oraz utworzył zwierzyniec i ogród włoski.
Siedziba „hrabstwa” Radziwiłłów (1548–1802) thumb|left|Kartusz herbowy Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” nad portalem wejściowym zamku, 1670–1680. Na Mikołaju i Krzysztofie zamykają się dzieje linii męskiej rodu Szydłowieckich. W 1548 roku, poprzez małżeństwo córki Krzysztofa, Elżbiety z Mikołajem Radziwiłłem „Czarnym” miasto z otaczającymi je dobrami przeszło w posiadanie nowożeńca. Nowy właściciel miasta otrzymał tytuł hrabiego na Szydłowcu od cesarza Ferdynanda I i chętnie go używał. Rezydował na stałe w Nieświeżu, a dobrami szydłowieckimi zarządzali w jego imieniu starostowie i dzierżawcy.
Choć nowi właściciele Szydłowca nie mieszkali tu stale, troszczyli się o rozwój miasta i zabiegali o kolejne przywileje królewskie. Dekretem Zygmunta Augusta z 1550 roku Szydłowiec otrzymał dwa kolejne jarmarki. Szydłowieccy kupcy mogli też handlować na obszarze całej Rzeczypospolitej, zwolnieni od opłat targowych i ceł wodnych. Handlowali żelazem, drewnem, wyrobami skórzanymi, szklanymi, płodami rolnymi. Podejmowano dalekie wyprawy handlowe na Ruś i Litwę.