Bitwa o Kretę – całokształt zmagań wojennych pomiędzy wojskami alianckimi a niemieckimi w maju 1941 roku, których celem było panowanie nad grecką wyspą Kretą, mającą strategiczne znaczenie ze względu na centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Zapoczątkowała je największa operacja powietrznodesantowa wojsk niemieckich podczas II wojny światowej (operacja Merkury, niem. Unternehmen Merkur).
20 maja 1941 roku prawie 10 000 żołnierzy 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej) i Powietrznodesantowego Pułku Szturmowego (LLSR), należących do XI Korpusu Lotniczego, zostało zrzuconych w dwóch falach w pobliżu lotnisk i portów na nizinnym, północnym wybrzeżu Krety. Opanowanie któregokolwiek z nich miało umożliwić samolotom transportowym 4 Floty Powietrznej oraz improwizowanej flocie desantowej dostarczenie posiłków – 5 Dywizji Górskiej oraz czołgów z 5 Dywizji PancernejZbigniew Jankiewicz - Powstanie i upadek Luftwaffe. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1972, s. 193-195, język polski. thumb|lewo|Desant niemieckich spadochroniarzy z samolotów transportowych Junkers 52
Szturm niemieckich wojsk powietrznodesantowych na alianckie pozycje został 20 maja przy dużych stratach odparty; z dwóch dowodzących nim generałów jeden zginął, a drugi został ciężko ranny. Pomimo tego, dzięki wsparciu Luftwaffe, bombardującego alianckie pozycje, niektóre pododdziały zdołały umocnić się w pobliżu bronionego przez nowozelandzką 2 Dywizję Piechoty lotniska w Maleme, leżącego na zachodzie wyspy, oraz zablokować część dróg łączących miasta Krety, paraliżując aliancką obronę. Dowodzący alianckimi siłami Krety (Creforce) nowozelandzki gen. Bernard Freyberg nie zdecydował się na przeprowadzenie generalnego kontrataku z użyciem odwodów i artylerii z powodu obsesyjnej obawy desantu morskiego. Dowódca niemieckiego XI Korpusu Lotniczego Kurt Student nakazał kontynuowanie operacji i skoncentrowanie niemieckich sił w Maleme. Nad ranem 21 maja Niemcy wykorzystali taktyczny odwrót nowozelandzkiej 2 Dywizji Piechoty i ponawiając szturm oraz desantując rezerwę strategiczną, zajęli lotnisko w Maleme. Umożliwiło to przerzut na Kretę w dniach 21–25 maja pododdziałów 5 Dywizji Górskiej, artylerii, zaopatrzenia i ewakuację rannych, oraz częściowe przebazowanie lotnictwa, co było bardzo istotne dla lepszego wsparcia walczących oddziałów, jak i z uwagi na zwalczanie okrętów brytyjskich. Niemiecki desant morski nie powiódł się, gdyż w dniach 21–22 maja 1941 roku Royal Navy kosztem dużych strat zatopiła większość statków należących do jednego z konwojów, a drugi zmusiła do odwrotu.
Dowodzenie siłami niemieckimi na Krecie przejął dowódca 5 Dywizji Górskiej gen. Julius Ringel. Niemcy odparli aliancki kontratak na Maleme w nocy z 21 na 22 maja i po przeprowadzeniu przegrupowania rozpoczęli ofensywę na wschód. W jej wyniku zdołali zepchnąć w dniach 23–25 maja 1941 siły ANZAC w kierunku portów w Chanii i Sudzie oraz uzyskać połączenie z broniącymi swoich stref zrzutów pododdziałami 7 Dywizji Lotniczej.
W dniach 26–28 maja kontynuujące ofensywę wojska niemieckie przy użyciu zdobytego alianckiego sprzętu oraz wykorzystując chaos w alianckim sztabie, pokonały rezerwowe siły Creforce w walkach o Chanię i Sudę, i zajęły obydwa miasta, rozbijając wojska aliantów na dwie izolowane części. Broniące wschodniej części Krety zgrupowanie w Iraklionie zostało ewakuowane przez Royal Navy w nocy z 28 na 29 maja, a garnizon Rethimno poddał się 30 maja 1941. Siły alianckie z rejonu Chanii i Sudy wycofały się przez góry na południowe wybrzeże wyspy, skąd z portu w Chora Sfakion w dniach 28–31 maja ewakuowano drogą morską ponad 11 tysięcy żołnierzy, a wyczerpane niedobitki Creforce poddały się Niemcom 1 czerwca 1941 roku.
W rezultacie 11-dniowej kampanii cała wyspa została opanowana przez Niemców, a broniące jej alianckie siły zostały zniszczone lub zmuszone do ewakuacji.
Kapitulacja Grecji
Niemcy uderzyli na Grecję 6 kwietnia 1941 roku. W tym czasie większość armii greckiej znajdowała się na froncie albańskim, gdzie walczyła z siłami włoskimi. Pozostałe siły greckie wraz ze wspierającymi je jednostkami brytyjskimi obsadzały linie „Metaxas” i „Aliakmon” w Macedonii i Tesalii. 7 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista przeszła przez przełęcze Rupel (na granicy z Bułgarią) i Monastir (w Jugosławii), zmuszając do kapitulacji wojska greckie i spychając 62 tys. Brytyjczyków generała Wilsona na wysokość Termopil. I ta linia została jednak przełamana 24 kwietnia; 22 kwietnia skapitulowała 1 Armia grecka w Epirze, a 27 kwietnia zostały zajęte Ateny.
Znaczenie wyspy Adolf Hitler uważał, że wyspa może potencjalnie stanowić duże zagrożenie, gdyby pozostawić ją pod kontrolą Brytyjczyków. Istniało realne niebezpieczeństwo przebazowania tam bombowców, w których zasięgu znalazłyby się mające strategiczne znaczenie pola naftowe w rumuńskim Ploeszti. Sztab armii niemieckiej zajmował się w tym czasie uzgadnianiem ostatnich szczegółów planu „Barbarossa”, w którym kluczową rolę odgrywały nieprzerwane transporty rumuńskiej ropy niezbędnej do działania niemieckich dywizji pancernych i grup lotniczych. Wniosek był jeden – zagrożenie trzeba usunąć. Początkowo zamierzano wysadzić desant morski wspierany przez oddziały powietrznodesantowe. Słabą stroną tej koncepcji była konieczność przetransportowania większości jednostek biorących udział w desancie morskim na pokładzie greckich statków rybackich i handlowych. Dodatkowo, choć państwa Osi posiadały przewagę w powietrzu, marynarka brytyjska była nadal na tyle silna, że udaremniłaby w zarodku każdą próbę desantu z morza – zwłaszcza że Niemcy nie mogli zbytnio liczyć na okręty włoskich sojuszników, którzy kilkakrotnie ulegli Brytyjczykom, nawet posiadając znaczną przewagę. Ostatecznie 25 kwietnia Hitler wydał Dyrektywę nr 28, w której nakazał opanować Kretę za pomocą operacji powietrznodesantowej.
Ewakuacja aliantów na Kretę Ewakuacja brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego rozpoczęła się 24 kwietnia, kiedy z plaż pod Atenami (Rafti i Rafina) krążowniki, niszczyciele i transportowce zabrały do Zatoki Suda na Krecie 15 800 żołnierzy i 260 pielęgniarek. Następnego dnia z Nauplion koło Koryntu zabrano dalszych 6000 ludzi; kulminacyjnym momentem ewakuacji były 26–27 kwietnia, kiedy w przeciągu kilku godzin i niemal na oczach zbliżających się Niemców, małe stateczki, łodzie, motorówki i barki przewiozły do oczekujących na redzie okrętów 27 000 żołnierzy. Oddalające się od brzegu jednostki zaatakowało lotnictwo niemieckie. Zatonął transportowiec „Slamat”, 700 rozbitków podniósł niszczyciel , który wkrótce również poszedł na dno; rozbitków wyłowił inny niszczyciel HMS „Wryneck”, lecz i on padł ofiarą bomb. Z załóg zatopionych jednostek i przewożonych przez nie żołnierzy zdołano uratować zaledwie 15 ludzi; bombardowania niemieckie przyniosły śmierć blisko 5 tysiącom ewakuowanych. Z Grecji na Kretę zdołano ewakuować około 50 tys. żołnierzy i pewną ilość lekkiego uzbrojenia. Rannych i chorych przetransportowano do Aleksandrii.
Wojska alianckie na Krecie, pod dowództwem gen. Bernarda Freyberga, składały się z ewakuowanych z Grecji: nowozelandzkiej 2 Dywizji Piechoty (w niepełnym składzie, bez dowódcy i sztabu), australijskiej 19 Brygady i brytyjskiej 14 Brygady Piechoty. Ponadto na wyspie znajdowały się grecka 5 Dywizja Piechoty „Kreta”, licząca 9 tys. żołnierzy oraz kilkuset żandarmów.
Uzbrojenie Niemcy thumb|Zrzut armaty 3,7-cm-PaK 36 przy użyciu spadochronów, Kreta, maj 1941 roku Podczas inwazji na Kretę siły niemieckie po raz pierwszy użyły nowej broni – bezodrzutowego działa 7,5 cm Leichtgeschütz 40. Jego 150 kg wagi stanowiło zaledwie 10% masy dział polowych o kalibrze 75 mm, jednocześnie było w stanie wystrzelić ważący 5,9 kg pocisk na odległość 4,8 km, co stanowiło 2/3 zasięgu standardowych dział. Prócz tego 1/4 spadochroniarzy (niem. Fallschirmjäger) wyposażona była w pistolety maszynowe MP 40, poza przydziałowym czterotaktowym karabinem Kar98k. Prawie każda drużyna posiadała również karabin maszynowy MG 34.
Niemcy posługiwali się spadochronami znaczonymi kodowymi kolorami dla odróżnienia pojemników zawierających broń, amunicję, broń zespołową oraz inny ekwipunek. Ciężki sprzęt (jak Leichtgeschütz 40) zrzucany był na potrójnej uprzęży specjalnie przygotowanej do przenoszenia dodatkowego obciążenia. Żołnierzy zaopatrzono w tekstylne płachty, które po rozłożeniu na ziemi w odpowiednich wzorach sygnalizowały przelatującym nisko myśliwcom żądanie wsparcia lub zrzutu zaopatrzeniowego.
W przeciwieństwie do sił spadochronowych innych krajów, których żołnierze skakali z uzbrojeniem przypiętym do ciała, niemieckie procedury przewidywały, iż broń osobista zrzucona zostanie w oddzielnych pojemnikach. Okazało się to zasadniczym błędem, ponieważ często spadochroniarze w krytycznych chwilach po lądowaniu pozostawali jedynie z bronią przyboczną, nożami i granatami. Prócz tego konstrukcja niemieckich spadochronów opierała się na pojedynczej linie głównej łączącej uprząż z czaszą, co uniemożliwiało sterowanie. Nawet 25% żołnierzy wyposażonych w pistolety maszynowe miało problemy z racji niewielkiego zasięgu tej broni. Wielu Fallschirmjäger zginęło podczas prób dotarcia do pojemników z bronią.
Grecy Greckie wojska dysponowały karabinami Mannlicher-Schönauer oraz dawnymi austro-węgierskimi karabinami Mannlicher M1895. Około tysiąca żołnierzy nosiło przestarzałe francuskie karabiny Gras wz. 1874. Garnizony pozbawiono najlepszej broni zespołowej, wysłanej do kontynentalnej Grecji. Prócz tego posiadali również 12 lekkich karabinów maszynowych St Etienne wz. 1907 oraz 40 innych wyprodukowanych przez różne firmy. Wielu żołnierzy posiadało mniej niż 30 nabojów; nie było możliwości zaopatrzenia się u Brytyjczyków, którzy nie mieli w magazynach odpowiednich kalibrów. Fakt ten przełożył się na rozlokowanie – posiadających niewystarczającą ilość amunicji przeniesiono na wschód wyspy, gdzie nie spodziewano się ataku. Pomimo to, według historyka Christophera Buckleya, greccy żołnierze bili się „z niezwykłą odwagą i wytrwałością”.
Wspólnota Brytyjska thumb|Brytyjski czołg Mk II Matilda w barwach 7 batalionu Królewskiego Pułku Pancernego Wojska Wspólnoty Brytyjskiej używały karabinów Lee-Enfield oraz karabinów maszynowych Bren i Vickers. Alianci dysponowali 85 działami artyleryjskimi różnego kalibru, wśród nich wieloma zdobycznymi włoskimi, pozbawionymi celowników.
Obrona przeciwlotnicza lotniska w Maleme składała się z 10 armat Boforsa kal. 40 mm oraz baterii czterech dział 3-calowych w Chanii. Zatoki Suda przed atakami z powietrza broniło 16 Boforsów, dwie baterie dział 3,7-calowych i dwa poczwórnie sprzężone wkm Vickers Mk I. Wokół Heraklionu rozmieszczone było 10 armat 3-calowych 156. Lekkiej Baterii Przeciwlotniczej, 10 armat Boforsa i dwa poczwórne działa 40 mm.
Artyleria nadbrzeżna broniła Zatoki Suda i Heraklionu. W Suda tzw. bateria Z miała cztery morskie działa 152 mm, dwa 102 mm i dwa 76,2 mm. W Heraklionie bateria X dysponowała 10 armatami 102 mm; obydwie baterie podporządkowane były 15 Pułkowi Artylerii Nadbrzeżnej.
Siły pancerne składały się z 9 czołgów piechoty Mk II Matilda należących do szwadronu „B” 7 Królewskiego Regimentu Pancernego i 16 lekkich czołgów Mk VI ze szwadronu „C” 4 Pułku Huzarów. Podobnie jak większość brytyjskich czołgów tamtego okresu 40 mm armaty 2-funtowe zamontowane w Matildach wyposażono jedynie w amunicję przeciwpancerną, mało skuteczną w starciach z piechotą (amunicja burząca o tak niskim kalibrze została uznana za niepraktyczną). Matildy, ze względu na gruby pancerz, były jednak praktycznie niewrażliwe na ogień broni przeciwpancernej, jaką dysponowali spadochroniarze.