Maciej Henryk Grochowski (ur. 14 lipca 1948 w Warszawie) – polski językoznawca specjalizujący się w językoznawstwie teoretycznym i we współczesnym językoznawstwie polonistycznym, profesor nauk humanistycznych, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności.

Życiorys naukowy Jest synem nauczycieli akademickich, Jerzego Grochowskiego, profesora nauk leśnych i Ireny Rejment-Grochowskiej, profesora nauk biologicznych. W 1966 roku zdał maturę w VI Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Reytana w Warszawie. W latach 1966–1971 studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Tytuł zawodowy magistra uzyskał 22 maja 1971 roku na seminarium prof. Haliny Kurkowskiej na podstawie pracy Analiza semantyczna jednomiejscowych czasowników ruchu we współczesnym języku polskim.

Pracę naukową rozpoczął w 1970 roku pod kierunkiem prof. Zuzanny Topolińskiej w Instytucie Badań Literackich PAN w Pracowni Budowy Gramatycznej Współczesnego Języka Polskiego, wykonując prace zlecone. W latach 1971–1991 był zatrudniony na pełnym etacie, a w 1992 roku w wymiarze połowy etatu, kolejno w IBL PAN i w Instytucie Języka Polskiego PAN (po jego utworzeniu w 1974 roku), na wszystkich stanowiskach naukowych od asystenta do profesora nadzwyczajnego. W latach 1990–1992 był kierownikiem Pracowni Semantyki. Od 1 stycznia 2004 roku jest ponownie zatrudniony w IJP PAN, w Pracowni Metodologicznej, na stanowisku profesora zwyczajnego.

Działalność dydaktyczną prowadził na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: w latach 1975–1978 w formie prac zleconych, w latach 1978–1991 w ramach zatrudnienia w wymiarze połowy etatu, w latach 1991–2018 w ramach zatrudnienia na podstawie mianowania na stałe, w tym od 1992 roku na stanowisku profesora zwyczajnego.

Stopień doktora nauk humanistycznych nadała Maciejowi Grochowskiemu Rada Naukowa Instytutu Badań Literackich PAN 29 marca 1974 roku na podstawie rozprawy Środek czynności (narzędzie, substancja, materiał) w strukturze zdania, promotorem była prof. Zuzanna Topolińska. Stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa ogólnego nadała mu 19 lutego 1980 roku Rada Wydziału Humanistycznego UMK na podstawie rozprawy Pojęcie celu. Studia semantyczne. Tytuł naukowy profesora nauk humanistycznych uzyskał na wniosek Rady Naukowej IJP PAN 18 grudnia 1987 roku.

W okresie przeszło 50-letniej działalności zawodowej Maciej Grochowski pełnił w instytucjach naukowych liczne funkcje organizacyjne. W 2006 roku został wybrany na członka korespondenta PAU, a w 2014 roku na członka czynnego PAU.

W 1990 roku został wybrany na członka Komitetu Językoznawstwa PAN, przez dwie kadencje (2007–2015) był przewodniczącym KJ PAN. W 2003 roku zorganizował Sekcję Teorii Języka KJ PAN i był jej przewodniczącym do 2019 roku. W kadencji 2015–2019 był członkiem Prezydium KJ PAN. Przez parę kadencji był także członkiem Sekcji Frazeologicznej KJ PAN (od 1996). W 2019 roku został wyróżniony przez dziekana Wydziału I PAN, na wniosek zebrania plenarnego Komitetu, tytułem Honorowego Przewodniczącego KJ PAN. W latach 2011–2018 był członkiem Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN. W 1989 roku został wybrany na członka korespondenta Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, od 2005 roku jest członkiem zwyczajnym TNW. W latach 2012–2016 był członkiem Rady Narodowego Centrum Nauki, a także członkiem Komisji Odwoławczej Rady NCN. W latach 2000–2002 był członkiem Sekcji Językoznawstwa Komitetu Badań Naukowych.

W latach 1992–2006 był redaktorem naukowym serii „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska. Językoznawstwo”. Był założycielem i redaktorem naczelnym czasopisma „Linguistica Copernicana” (2009–2024), członkiem rad naukowych czasopism „Polonica” (2001–2017) i „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” (2009–2014). Od 2004 roku jest członkiem rady naukowej „Studies in Polish Linguistics”; od 2017 roku – członkiem redakcji „Poloników” i członkiem komitetu redakcyjnego Wielkiego słownika języka polskiego PAN, od 2024 roku – członkiem redakcji „Linguistica Copernicana”.

W 1994 roku wybrano prof. Macieja Grochowskiego na członka Międzynarodowej Komisji Struktury Gramatycznej Języków Słowiańskich przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, w latach 1996–2003 był sekretarzem naukowym Komisji, w latach 2008–2013 jej wiceprzewodniczącym, a w latach 2013–2023 przewodniczącym Komisji.

W latach 1983–2005 był członkiem Komitetu Głównego Olimpiady Literatury i Języka Polskiego przy IBL PAN. Od 1972 roku jest członkiem Polskiego Towarzystwa Semiotycznego. Od 1972 roku jest również członkiem Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, w 2017 roku został wybrany na członka honorowego PTJ. W latach 1993–1996 był dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej, a także członkiem Senatu UMK. W latach 1999–2014 był pierwszym dyrektorem Instytutu Języka Polskiego UMK.

Zainteresowania i osiągnięcia naukowe Do zakresu zainteresowań naukowych Macieja Grochowskiego należą semantyka, składnia, pragmatyka, leksykologia i leksykografia, lingwistyka tekstu, historia językoznawstwa polskiego.

Jest autorem 380 prac naukowych, w tym 11 książek. Opracował i wydał 15 prac zbiorowych. Najwięcej miejsca w swoich pracach poświęcił jednostkom funkcyjnym, zwłaszcza partykułom, metajęzykowi opisu znaczeń, strukturom polipredykatywnym, metodom definiowania i konwencjom semantycznym, strukturze linearnej wypowiedzenia. Był kierownikiem ośmiu zewnętrznych projektów badawczych (KBN / MNSW). Wygłaszał referaty na dziesiątkach konferencji naukowych, krajowych i zagranicznych, w kilkunastu krajach Europy, m.in. w Austrii, Czechach, Finlandii, Macedonii, Niemczech, Serbii, Szwajcarii, Szwecji. Był zapraszany również na wykłady indywidualne.

Został zaproszony do grona wybitnych językoznawców, którzy wzięli udział w filmie nakręconym na 100-lecie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (Film - Polskie Towarzystwo Językoznawcze).

Wyróżnienia i odznaczenia Nagroda naukowa Wydziału I Nauk Społecznych PAN w zakresie językoznawstwa im. Kazimierza Nitscha za książkę Polskie partykuły. Składnia, semantyka, leksykografia, Wrocław: Ossolineum 1986 (uzyskana w 1987 roku). Indywidualne nagrody I stopnia Rektora UMK za osiągnięcia naukowe uzyskane w 1998 roku oraz za całokształt działalności naukowo-dydaktycznej (w 2018 roku). Medal za zasługi dla rozwoju UMK nadany przez Senat UMK w 2008 roku. Dowodem uznania polskiego środowiska językoznawczego dla działalności naukowej prof. Macieja Grochowskiego jest dedykowanie mu trzech ksiąg jubileuszowych: na 40-lecie pracy naukowej (Prace Filologiczne LX, Warszawa 2011), na 65-lecie urodzin (Maiuscula linguistica. Studia in honorem Professori Matthiae Grochowski sextuagesimo quinto dedicata, red. A. Moroz, P. Sobotka, M. Żabowska, Warszawa 2014) oraz na 70-lecie urodzin (Sens i konwencje w języku, red. A. Dobaczewski, A. Moroz, P. Sobotka, Toruń 2018). Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi (1986), Złotym Krzyżem Zasługi (1997) oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (14 sierpnia 2017, za wybitne zasługi w pracy naukowo-badawczej i dydaktycznej, za promowanie polskiej myśli naukowej na świecie)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 sierpnia 2017 r. o nadaniu orderów ().

Osiągnięcia dydaktyczne i w kształceniu kadry naukowej W latach 1986–2025 prof. Maciej Grochowski wypromował na UMK dwudziestu doktorów, z których połowa pracowała lub nadal pracuje naukowo. Adam Dobaczewski ma tytuł naukowy profesora, Adam Bednarek, Emilia Kubicka i Magdalena Żabowska mają stopień doktora habilitowanego, a Anna Kisiel jest zatrudniona w Leuven (w Belgii) jako associate professor Faculty of Arts (po wygraniu konkursu). Był recenzentem w około 80 przewodach awansowych (do stopni naukowych i tytułu naukowego). Był promotorem prof. Andrzeja Bogusławskiego w postępowaniu o nadanie mu tytułu doktora honoris causa UMK (w 2012 roku). Ponad 200 studentów napisało pod opieką prof. Macieja Grochowskiego prace magisterskie i licencjackie.

Najważniejsze publikacje książkowe, autorskie i współautorskie Środek czynności w strukturze zdania. Narzędzie, substancja, materiał. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 2, Wrocław: Ossolineum 1975, s. 107. Pojęcie celu. Studium semantyczne. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 36, Wrocław: Ossolineum 1980, s. 128. Zarys leksykologii i leksykografii. Zagadnienia synchroniczne. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1982, s. 147. Gramatyka współczesnego języka polskiego. Składnia [współautorzy: Stanisław Karolak, Zuzanna Topolińska]. Warszawa: PWN 1984, s. 213–299. Polskie partykuły. Składnia, semantyka, leksykografia. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 62, Wrocław: Ossolineum 1986, s. 155. Konwencje semantyczne a definiowanie wyrażeń językowych. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Biblioteka Myśli Semiotycznej nr 25, 1993, s. 116. Zadania z semantyki językoznawczej [współautor: Adam Bednarek]. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1993, s. 64. Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1995, s. 185. Wyrażenia funkcyjne. Studium leksykograficzne. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 104, Kraków 1997, s. 127. Słownik gniazdowy partykuł polskich [współautorki: Anna Kisiel, Magdalena Żabowska]. Kraków: Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności 2014, s. 400. Szyk jednostek funkcyjnych we współczesnym języku polskim. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 165, Kraków 2023, s. 188.

Redakcja naukowa prac zbiorowych Liczba, ilość, miara [współredaktor: Zuzanna Topolińska]. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN, Wrocław: Ossolineum 1973, s. 107. Charakterystyka temporalna wypowiedzenia [współredaktor: Zuzanna Topolińska]. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 8, Wrocław: Ossolineum 1975, s. 167. Studia Gramatyczne. T. IX. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 70, Wrocław: Ossolineum 1990, s. 190. „Words are physicians for an ailing mind” [współredaktor: Daniel Weiss]. Sagners Slavistische Sammlung, Band 17, München: Verlag Otto Sagner 1991, s. 524. Problemy opisu gramatycznego języków słowiańskich, Warszawa: Instytut Języka Polskiego PAN 1991, s. 184. Studia Gramatyczne. T. X. Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 74, Kraków 1992, s. 150. Wyrażenia funkcyjne w systemie i tekście, Toruń: Wydawnictwo UMK 1995, s. 194. Anafora w strukturze tekstu. Warszawa: Wydawnictwo Energeia 1996, s. 104. Funktionswörter im Polnischen [współredaktor: Gerd Hentschel]. Studia Slavica Oldenburgensia 1, Oldenburg: bis 1998, s. 259. Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka polskiego, Toruń: Wydawnictwo UMK 2005, s. 285. Studies on the Syntax and Semantics of Slavonic Languages [współredaktorzy: Viktor S. Chrakovskij, Gerd Hentschel]. Studia Slavica Oldenburgensia 9, Oldenburg: bis 2009, s. 459. Językoznawstwo w Polsce. Kierunki badań i perspektywy rozwoju, Warszawa: Komitet Językoznawstwa PAN, 2012, s. 155 Znaki pamięci. Spuścizna językoznawców polskich drugiej połowy XX wieku [współredaktor: Zofia Zaron]. Warszawa: Komitet Językoznawstwa PAN, Pracownia Pragmatyki i Semantyki Językoznawczej UW 2014, s. 172. Znaki pamięci. Spuścizna językoznawców polskich drugiej połowy XX wieku 2 [współredaktor: Zofia Zaron]. Warszawa: Komitet Językoznawstwa PAN, Pracownia Pragmatyki i Semantyki Językoznawczej UW 2017, s. 124. Przewodnik językowo-encyklopedyczny po gramatyce semantycznej języka polskiego w ujęciu historycznym. Tom pierwszy: artykuły problemowe, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN 2024, s. 843. . Tom drugi: artykuły osobowe, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN 2024, s. 305.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci VI Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Reytana w Warszawie Kategoria:Absolwenci Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Komitetu Językoznawstwa PAN Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Rady Języka Polskiego