thumb|Stanisław Szczęsny Potocki z synami Stanisławem i Szczęsnym Jerzym, obraz pędzla Jana Chrzciciela Lampiego (starszego) mały|Szczęsny PotockiJan Chrzciciel Lampi starszy, XVIII w. Stanisław Szczęsny (Feliks) Potocki herbu Pilawa, ps.: „Libatide Strimonio; Mąż Obywatel”, znany jako Szczęsny Potocki (ur. 20 lutego 1751 w TartakowieОксана Лобко: Газетна замітка 1751 року відкрила таємницю народження Станіслава Потоцького . albo Krystynopolu, zm. 14 marca 1805 w Tulczynie) – polski polityk o orientacji prorosyjskiej, wolnomularz, wojewoda ruski w latach 1782–1788, generał-lejtnant wojsk koronnych 1784–1792, generał lejtnant komenderujący Dywizją Ukraińską i Podolską (Podolską i Bracławską, później Bracławską i Kijowską)Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Wojsko koronne. Sztaby i kawaleria, Kraków 2002, s. 37., członek Komisji Edukacji Narodowej w latach 1783–1792Ambroise Jobert, Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773–1794). Jej dzieło wychowania obywatelskiego, przełożyła i uzupełniła Mirosława Chamcówna, przedmową opatrzył Henryk Barycz, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 277., generał artylerii koronnej w latach 1788–1792, targowiczanin – marszałek konfederacji targowickiej 1792 w Koronie, rosyjski general-en-chef od 1797, chorąży wielki koronny w latach 1774–1780, starosta bełski w latach 1767–1782Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV-XVIII wieku. Spisy. Oprac. Henryk Gmiterek i Ryszard Szczygieł. Kórnik 1992, s. 256., starosta lityński w 1785 rokuW tym roku uzyskał dożywocie na starostwo lityńskie, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795, Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 328., członek zagraniczny klubu jakobinów od 24 grudnia 1790, dyplomata i poeta, skazany na infamię.
Początek życia Kwestią sporną jest data urodzin Szczęsnego. Jerzy Łojek za Jerzym Piechowskim – wydawcą pamiętników Antoniego Chrząszczewskiego, oficjalisty Potockich – przyjął datę 1751 r. Uzasadnia to w następujący sposób: Próbowano bowiem już w XVIII wieku zamącić tę kwestię, a w ślad za apologetami Szczęsnego poszło nawet cenione wydawnictwo Polskiego Słownika Biograficznego. Rzecz w tym, iż z uwagi na sprawę mordu popełnionego na pierwszej żonie Szczęsnego, Gertrudzie Komorowskiej, i wobec haniebnego zachowania się w tej sprawie jej męża, sympatycy Szczęsnego usiłowali utrzymywać, jakoby był on wówczas chłopcem nieletnim, niemającym jeszcze 18 lat; sytuacja rodziny Komorowskich, dopuszczających do seksualnego zbliżenia się Szczęsnego z Gertrudą, byłaby wówczas haniebna. Jednakże wszystko, co wiadomo o rodzinie Potockich, skłania do uzasadnionych przypuszczeń, że przyszły przywódca Targowicy urodził się w początkach 1751. Natomiast Emanuel Rostworowski – autor biogramu Szczęsnego w Polskim Słowniku Biograficznym – wśród wielu dat rocznych, przyjął za datę urodzin rok 1752, kierując się napisem umieszczonym na trumnie Szczęsnego.
Za młodu pisał się Stanisław, później Stanisław Szczęsny, natomiast pod koniec życia znany był jako Szczęsny i tak przeszedł do historii. Używał tytułu hrabiowskiego, który nigdy nie został mu przyznany.
Szczęsny był jedynym synem wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego (krajczego wielkiego koronnego, od 1756 r. wojewody kijowskiego), i Anny Elżbiety z Potockich (wojewodzianki poznańskiej). Ojciec Szczęsnego dzięki otrzymanemu spadkowi po stryju Stanisławie (zm. 1732), który przekazał mu swoje dobra na Ukrainie oraz małżeństwu z Anną stał się najbogatszym magnatem Rzeczypospolitej.
Szczęsny miał starszą siostrę Mariannę (1743–1770) oraz trzy młodsze: Antoninę (ur. ok. 1754), Pelagię (ur. ok. 1755) i Ludwikę (ur. ok. 1757).
Kształcony był w domu, w rodzinnym Krystynopolu, pod kierunkiem swojej matki. Według wspomnień Leona Potockiego ojciec oddał go na wychowanie Pelagii Potockiej, żonie kasztelana lwowskiego Józefa PotockiegoLeon Potocki: Urywek ze wspomnień pierwszej mojej młodości. Poznań, 1876, s. 18.. Znamienne jest to, że właśnie uczył się w domu, zaś nie uczęszczał do żadnego kolegium jezuickiego czy pijarskiego, co było normą w przypadku młodzieży średnioszlacheckiej i magnackiejJ. Łojek, Dzieje zdrajcy. Szczęsny Potocki, Warszawa 1991, s. 36.. W liście do Ignacego Potockiego (z 1773 r.) wśród przyczyn swoich nieszczęść wymieniał: sposób edukacyi ostry, którą miałem. Wybitny badacz XVIII w. – Emanuel Rostworowski – zawierza relacji Hugona Kołłątaja, który powołując się na świadków oczywistych (być może swoich krewnych Hulewiczów) pisał, że Szczęsny wychodząc z „audiencji” u rodziców, zawsze wychodził połajany lub pobity. Natomiast z relacji Antoniego Chrząszczewskiego, oficjalisty u Potockich, wynika, że matka wychowywała syna „pieszczotliwie”. Nauczycielem Szczęsnego był profesor poetyki z kolegium pijarskiego w Warężu, ks. Maurycy Wolf (Wolff). Być może dzięki niemu uczeń posiadał pewną kulturę literacką, pisał bowiem wiersze i był dobrym stylistą. Natomiast wadliwie pisał po polsku (fonetycznie), a po francusku, nawet na tle ówczesnej praktyki – fatalnie (kłopoty z pisownią mogą świadczyć o dysleksji. Prawdopodobnie jako tako wypowiadał się po francuskuJ. Łojek, Dzieje zdrajcy. Szczęsny Potocki, Warszawa 1991, s. 37.. Zapewne uczył się tego, co wydawało się wówczas przydatne i użyteczne, czyli: gramatyki, retoryki i poetyki. Nie wiadomo, czy cokolwiek czytał, choć biblioteka w Krystynopolu była dobrze wyposażona.
Mierne wyniki domowej nauki bardzo irytowały jego rodziców, którzy dla jedynaka upatrywali znakomitą przyszłość, myśląc nawet o tronie Rzeczypospolitej, którego nie udało się zdobyć jego ojcu. Natomiast J. Łojek podkreśla, że: Osobistą tragedią Szczęsnego było przepojenie go dumą i ambicją magnacką, bez uświadomienia, że niski poziom jego uzdolnień wyklucza jakikolwiek udany udział w życiu publicznym Rzeczypospolitej. Ten sam autor podkreśla: Dzisiaj wydaje się pewne, iż w wypadku Szczęsnego iloraz [inteligencji] ten wynosił poniżej liczby sto. Przyszły szef Targowicy był człowiekiem ledwo przekraczającym poziom debilizmu. Wystarczało mu jednak świadomości, aby ze swoich ograniczeń zdawać sobie sprawęJ. Łojek, Dzieje zdrajcy. Szczęsny Potocki, Warszawa 1991, s. 38..
Szczęsny był słabego charakteru, nie umiał podejmować samodzielnych decyzjiŁojek J. (1983, wyd. II), Potomkowie Szczęsnego. Dzieje fortuny Potockich z Tulczyna 1799–1921, Lublin, Wydawnictwo Lubelskie, ..
Jako chłopiec został rotmistrzem. W wieku szesnastu lat, dzięki protekcji posła rosyjskiego Nikołaja Repnina otrzymał pierwszą funkcję publiczną – grodowe starostwo bełskieAleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, Warszawa 1900 t. I, s. 323., które scedował na niego jego ojciec.
Pierwsze małżeństwo O rękę Szczęsnego, syna najbogatszego magnata Rzeczypospolitej ubiegało się wiele rodzin m.in. Stanisław Lubomirski, marszałek wielki koronny, który chciał ożenić z nim swoją córkę. Także dla swojej córki Konstancji (ur. 1759) zabiegał o małżeństwo ze Szczęsnym, brat króla, Kazimierz Poniatowski. Kolejną kandydatką, która miała większe szanse niż poprzednie, była Józefina Amalia (ur. 29 sierpnia 1752), córka marszałka Jerzego Augusta Mniszcha i Marii Amalii z Brühlów. O tym małżeństwie dyskutowano wielokrotnie w 1770 r. w Krystynopolu. Natomiast rodzice w ogóle nie pytali syna o tę kwestię. Nie wiadomo nawet, czy Szczęsny widział wcześniej Józefinę.
Ożenił się potajemnie w wieku lat 18 z Gertrudą z Komorowskich, która wkrótce po ujawnieniu małżeństwa, jak należy sądzić na polecenie ojca Szczęsnego, została porwana przez jego nadwornych kozaków i zamordowana, a zwłoki wrzucone do przerębli na rzece. Załamany moralnie, u progu dorosłego życia, z powodu tragicznego zgonu ciężarnej żony próbował popełnić (raczej udawane) histeryczne samobójstwo; jednocześnie przepraszał ojca i prosił o wybaczenie mezaliansu, przyznając w listach i przed sądami, jak niegodziwie postępowali wobec niego Gertruda i jej rodzice.
Drugie małżeństwo 1 grudnia 1774 Stanisław Szczęsny poślubił Józefinę Amalię z Mniszchów, osobę różną od niego pod względem temperamentu i inteligencji, utalentowaną artystycznie, lubiącą pisać i malować. Jest ogólnie znane, że miała wiele romansów, stąd uważa się, że spośród jedenaściorga urodzonych przez nią dzieci, jedynie trojga ojcem był Stanisław. Ojcem kilkorga następnych miał być, przywieziony jeszcze z Dukli, Józef Klembowski (Kłębowski), pełniący funkcję marszałka dworu Potockiej. Później jej amantami byli: Dzierżański, pułkownik targowickiego regimentu, domniemany ojciec Idalii, i Tadeusz Mossakowski, dowódca milicji nadwornej w TulczynieMaria Czeppe, Józefina Amelia Potocka z Mniszchów, Biografia w Internetowym PSB.. Małżonkowie bardzo krótko mieszkali razem.
Trzecie małżeństwo Przebywając w 1793 roku w Petersburgu, Szczęsny spotkał małżonkę, Józefinę Amalię, z którą nie żył od pewnego czasu. Porozumiał się z nią w sprawach majątkowych i w zamian za przekazanie jej w zarząd wszystkich majątków, otrzymywał rentę w wysokości 900 tysięcy złotych polskich.
W latach 1793–1795 Szczęsny przebywał w Hamburgu z Zofią Wittową. W 1795 we Lwowie małżeństwo Józefa i Zofii Wittów zostało rozwiązane, a w 1796 za sumę kilkuset tysięcy złotych Witt uznał rozwód.
Na początku 1798 r. w Kamieńcu Podolskim sąd konsystorski ogłosił rozwód Stanisława z Józefiną, która zmarła w październiku. 28 kwietnia Zofia Wittowa poślubiła Stanisława Szczęsnego Potockiego, w tym samym roku urodził się ich najstarszy syn Aleksander. W 1799 Potoccy udali się w podróż poślubną, m.in. do Włoch, gdzie, jak podawała później Zofia, w wyniku gwałtu poczęty został Mieczysław. Pod koniec życia Szczęsnego małżeństwo przeżywało trudności z powodu romansu Zofii z pasierbem – Szczęsnym Jerzym, domniemanym ojcem Bolesława.
Majątek Ogromną fortunę odziedziczył po ojcu, którą ten uzupełnił o majątki po obu swoich żonach Zofii Rzeczyckiej i Annie Elżbiecie Potockiej, a w końcu po stryju Stanisławie Potockim. Spowodowało to, że zwany był „małym królem na Rusi”. Należały do niego klucze: Krystynopol, Tartaków, Wielkie Oczy, Waręż, Witków, Łaszczów, Perespa, Stojanów, Tulczyn, Humań, Bracław, Mohylów, Braiłów, Kosów, Strusów, Chorostków, Wyżgródek i inne. Według przybliżonych obliczeń posiadał 70 miast i kilkaset wsi, w których pracowało dla niego 400 tys. „dusz”. Po I Rozbiorze, w 1781 roku Szczęsny Potocki oddał znajdujące się pod zaborem austriackim dobra położone w woj. bełskim (Krystynopol i okolice) ks. Adamowi Ponińskiemu jedynie pod warunkiem spłacenia ciążących na nim długów, a sam przeniósł się do Tulczyna na Podolu z włością humańską. Przyłączył potem do niej klucz olhopolski, daszowski, niemirowski i łącznie posiadał 9 miast i 264 wsie. Leon Potocki z kolei oceniał majątek Szczęsnego na 24 miasta i 347 wsi. Tadeusz Korzon twierdził, że posiadał półtora miliona hektarów i pracowało dla niego 130 tys. chłopów, a jego dochód roczny przekraczał 3 miliony złotych polskichRoman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, tom. 10, Wrocław 1996, s. 428–429..
Działalność polityczna Pierwszą bardziej znaną inicjatywą Potockiego, był przedstawiony przez posła kaliskiego A. Moszczeńskiego, na sejmie 1780 r., aby z dóbr humańskich utworzyć majorat, utrzymujący regiment pieszy liczący 400 osób, dla obrony terenów ukraińskich. Dziedzicznymi szefami regimentu, mieli być kolejni ordynaci humańscy. Jednostka weszłaby w skład komputu armii koronnej. Projekt ten został przedstawiony Radzie Nieustającej, jednakże nie uzyskał akceptacji, gdyż, jak pisał Niemcewicz „jako obruszający równość szlachecką i nie wsparty przez Stackelberga”.