thumb|200px|Owce thumb|200px|Konie thumb|Odmiana lisa rudego o srebrnej sierści, która posłużyła do zbadania procesu udomowienia wilka Domestykacja zwierząt (od – domowy), udomowienie zwierząt – całokształt procesów przekształcania się cech i właściwości morfologicznych, fizjologicznych, rozwojowych i psychicznych zwierząt dzikich, będący skutkiem długotrwałego oddziaływania człowieka na zwierzęta, zwłaszcza poprzez ludzką ingerencję na czynniki genetyczne i środowiskowe.
Historia Udomawianie jest uwarunkowanym dziedzicznie przystosowaniem dzikich zwierząt, w ciągu szeregu pokoleń, do środowiska zewnętrznego stworzonego pracą człowieka i jego wymaganiami. Ewolucja gatunków udomowionych jest głównie wynikiem szczególnej selekcji, w której selekcja naturalna odgrywa rolę uzupełniającą.
Oswajanie zwierząt, które było pierwszym etapem domestykacji, rozpoczęto w celu lepszego wykorzystywania dzikich dotąd gatunków zwierząt na potrzeby człowieka oraz zapewnienie sobie łatwiejszego i nieograniczonego czynnikami zewnętrznymi dostępu do nich. Zwierzęta trzymane w bliskości ludzi były pewniejszym niż zwierzęta dzikie źródłem pożywienia (mięso, mleko, tłuszcz, jaja, miód itd.), surowców do produkcji odzieży i innych przedmiotów – ozdób, narzędzi, elementów broni itd. (wełna, skóra, futro, pierze, kości, rogi), oraz źródłem nawozu, służącego jako użyźniacz gleby, a lokalnie także jako opał (nawóz krowi, łajno wigonia). Tylko oswojone zwierzę mogło być wykorzystywane do pracy, zarówno jako źródło taniej w utrzymaniu siły roboczej – jucznej, pociągowej, wierzchowej oraz jako napęd urządzeń mechanicznych (np. kierat), jak też do pomocy człowiekowi przy innych czynnościach, jak stróżowanie, obrona, polowanie czy pomoc przy hodowli innych zwierząt (psy pasterskie).
Udomowienie pierwszych gatunków nastąpiło jeszcze w neolicie; proces domestykacji kolejnych gatunków postępował przez następnych kilka tysięcy lat.
Domestykacja zwierząt żyjących stadnie następuje łatwiej i szybciej niż zwierząt żyjących samotnie, które nawet po udomowieniu zachowują pewną niezależność (np. kot).
Ok. 1960 r. w założonym przez Dmitrija Bielajewa Laboratorium Genetyki Ewolucyjnej Zwierząt w Nowosybirsku rozpoczęto badania mające na celu odtworzenie procesu udomowienia wilka w celu jego lepszego poznania. Do eksperymentu wykorzystano lisy rude, odmianę o srebrnym futrze (forma melanizmu), hodowanych w ZSRR na futro. Już w osiemnastym pokoleniu uzyskano kilkanaście procent całkowicie udomowionych zwierząt. Udomowione lisy zachowują się podobnie jak psy – machają ogonami na znak zadowolenia, opuszczają uszy, chodzą na smyczy, są nawet mniej agresywne od psów.
Zwierzęta udomowione przez człowieka Najważniejsze gatunki zwierząt udomowionych przez człowieka GatunekPrzodekPrzybliżona dataLokalizacja pierwszego udomowieniapies domowywilkod 15 do 30 tys. lat temuAzja Wschodnia lub Afrykaowca domowamuflon azjatycki9000–7000 p.n.e.Bliski Wschódkoza domowakoza bezoarowa9000–8000 p.n.e.południowo-zachodnia AzjaKoń domowykoń Przewalskiego i tarpanco najmniej 3500 p.n.e. (północny Kazachstan), możliwe 7000 p.n.e. (Arabia Saudyjska),szacowane 6000–4000 p.n.e.prawdopodobnie niezależnie w różnych miejscachświnia domowadzik7000–5000 p.n.e.Azja, Europakrowa (bydło domowe)tur6000 p.n.e.Bliski Wschódkot domowykot nubijski 5500 p.n.e.Nubiaosioł domowyosioł afrykański4000 p.n.e.Egiptwół domowyarni azjatycki4000–3000 p.n.e.Chinylamaguanako4500 p.n.e.Peruwielbłąd dwugarbny (baktrian)wielbłąd dwugarbny dziki 2500 p.n.e.Iran lub Turkmenistandromedar (wielbłąd jednogarbny, dromader)wielbłąd jednogarbny (dziki)4000–2000 p.n.e.alpakawigoń5000–4000 p.n.e.Perukrólik domowykrólik europejski1 000 p.n.e.starożytny Rzym gajalgaur Azja Południowo-Wschodnia jak zwyczajnyjak dziki fretka domowatchórz zwyczajny1 500 p.n.e.prawdopodobnie Egiptkura domowakur bankiwa3 500 p.n.e.południowa Azjagęś domowagęś gęgawa1 000 p.n.e.gołąb dziki gołąb skalny 4000 p.n.e. Fenicjaindyk domowy indyk dziki 1000 n.e. Mezoamerykakaczka domowa kaczka krzyżówka 2500 p.n.e.perlica domowa perlica dzika przepiórka domowa przepiórka dzika ok. 1000 r. n.e. Chinypszczoła miodna 4 000 p.n.e.południowa Azjaudomowiony lis srebrny, tzw. lis syberyjski lis rudy odmiana srebrna proces rozpoczęto w 1959, prawdopodobnie całkowite (100% potomstwa) udomowienie osiągnięto ok. 50 lat później ZSRR/Rosja
Niekiedy mianem zwierząt udomowionych określane są też inne gatunki zwierząt używanych do różnych celów przez człowieka, m.in. słonie (indyjskie), renifery, liczne gatunki ptaków drapieżnych a także dzikich kotów (używane do polowań), ostatnio także strusie itd. W odniesieniu do nich nazwa „domestykacja” używana jest nieściśle, jako iż hodowane przez człowieka zwierzęta należące do tych gatunków nie różnią się niczym od form dzikich. Właściwym określeniem jest oswojenie.
Zobacz też
hodowla zwierząt zwierzęta hodowlane zwierzęta użytkowe zwierzęta domowe
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne Zdjęcie dr Ludmiły Trut z udomowionym lisem srebrnym
Kategoria:Zootechnika Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)