James Cook (ur. Do roku 1752 w Wielkiej Brytanii obowiązywały daty starego stylu. w Marton koło Middlesbrough, Wielka Brytania, zm. 14 lutego 1779 na wybrzeżu Kealakekua, Hawaje) – angielski żeglarz i odkrywca, kartograf, astronom.
Organizator i kierownik trzech wypraw dookoła świata (1768–1780). W trakcie pierwszej (1768–1771) zdobył Wyspy Towarzystwa, spenetrował obszary Melanezji i Nowej Zelandii, dotarł do wybrzeży Australii (1770) i przepłynął cieśninę Torresa. Podczas drugiej (1772–1775) odkrył między innymi Nową Kaledonię, archipelag Fidżi, wyspy w Polinezji. Trzecia wyprawa (1776–1780), zorganizowana w celu odnalezienia przejścia morskiego z Oceanu Spokojnego na Ocean Atlantycki, dotarła do wybrzeży Alaski, na Morze Czukockie oraz na Hawaje, gdzie Cook zginął w potyczce z tubylcami.
Sporządzone przez Cooka mapy zmieniły wyobrażenie o zarysach lądów i mórz. Doniosłe znaczenie miało również stwierdzenie możliwości kolonizacji Australii. Członek Royal Society (1776), laureat Medalu Copleya (1776).
Życiorys Cook urodził się 7 listopada 1728 roku w ubogiej rodzinie. Jego ojciec James najmował się do pracy w polu w Marton. James Cook miał pięć sióstr (Mary, Mary, Jane, Christane i Margaret) i dwóch braci (Williama i Johna). Po awansie ojca na stanowisko zarządcy-ekonoma, ośmioletni Cook przeprowadził się z rodziną na farmę w Great Ayton, gdzie uczył się w miejscowej szkole. Thomas Scottowe, właściciel ziemski zatrudniający ojca Cooka, dostrzegł spostrzegawczość młodego Cooka. Scottowe opłacił chłopcu edukację w szkole w Great Ayton. W wieku 17 lat Cook opuścił dom, aby pracować jako pomocnik w sklepie Williama Sandersona w wiosce rybackiej Staithes.
Po kilkunastu miesiącach właściciel sklepu przedstawił młodego Jamesa Johnowi i Henry’emu Walkerom, miejscowym właścicielom statków do przewozu węgla. Cook został przyjęty na pokład jako młody czeladnik-praktykant w Grape Lane. Pracował następnie na węglowcu „Freelove”, na którym spędził kilka lat, żeglując pomiędzy Whitby a Londynem. Podczas pracy na węglowcu zdobył doświadczenie oraz podstawową wiedzę w dziedzinie matematyki, nawigacji i obsługi okrętów. Dzięki pracowitości i chęci do nauki Cook cieszył się szacunkiem Walkerów. Walkerowie, będący kwakrami, mieli także duży wpływ na poglądy religijne Jamesa Cooka.
21 grudnia 1762 roku, w kościele pw. św. Małgorzaty w Barking Cook poślubił Elizabeth Bates, córkę jednego ze swoich mecenasów. Miał z nią czworo lub sześcioro dzieci.
thumb|Mapa Nowej Fundlandii sporządzona przez Cooka 7 czerwca 1755 roku Cook zaciągnął się do marynarki wojennej jako starszy marynarz. Pracował na okręcie „Eagle”, dowodzonym przez kapitana Hamera (zastąpionego później przez Hugh Pallisera). Podczas wojny francusko-brytyjskiej o Kanadę w latach 1764–1766 roku dokonał pomiarów wybrzeży u ujścia Rzeki Świętego Wawrzyńca i Nowej Fundlandii. Za sporządzenie dokładnych map otrzymał premię w wysokości 50 funtów. 25 maja 1768 roku Cook awansował do rangi porucznika.
W 1768 roku Admiralicja brytyjska powierzyła mu dowództwo ekspedycji. Na okręcie „Endeavour” oficjalnie został wysłany w celu zbadania przejścia Wenus przez tarczę słoneczną na Tahiti, które miało nastąpić 3 czerwca 1769 roku (miała to być druga próba, po niezbyt udanej obserwacji z 1766 roku). Dzięki dokonanym pomiarom miano umożliwić obliczenie odległości Ziemi od Wenus. Ponadto Cook wraz z załogą mieli dokonać jak najwięcej odkryć w dziedzinie nawigacji i historii naturalnej. Faktycznym zadaniem było odnalezienie Lądu Południowego (Terra Australis). Nowo odkryte ziemie miały być przyłączone do Imperium brytyjskiego za zgodą tubylców. Wybór Cooka na kapitana wyprawy zbudził pewne kontrowersje. Royal Society finansujące wyprawę zaproponowało Alexandra Dalrymple’a, teoretyka i kartografa mającego za sobą wyprawę do Indii Wschodnich. Admiralicja brytyjska wybrała jednak Cooka mającego już za sobą wyłącznie wyprawy na północnym Atlantyku. Cook, nieposiadający formalnego wykształcenia i żonaty z córką właściciela portowej tawerny, nie pasował do ówczesnych elit.
Pierwsza podróż (1768–1771) thumb|400px|Trasa trzech podróży Jamesa Cooka. Pierwsza zaznaczona jest na czerwono, druga na zielono, a trzecia na niebiesko. Przerywana niebieska linia to powrót ekspedycji Cooka po jego śmierci. thumb|Joseph Banks (1743–1820), brytyjski przyrodnik, uczestnik pierwszej wyprawy, portret autorstwa Joshui Reynoldsa, ok. 1771–1773. Po śmierci Jamesa Cooka Banks stał się pierwszym egzekutorem jego dziedzictwa 26 sierpnia 1768 roku dowodzony przez Cooka „Endeavour” wypłynął z Plymouth. Statek zaopatrzono między innymi w: tony sucharów okrętowych, solonej wieprzowiny i solonej wołowiny, 1200 galonów piwa, 1600 galonów mocniejszych alkoholi (araku, brandy i rumu), 3032 galony wina z Madery. Dzienny przydział alkoholi na marynarza wynosił galon piwa lub pintę rumu rozcieńczonego wodą. Co drugi dzień załoga zamiast mięsa jadła ser i owsiankę. Na pokładzie znajdowały się 94 osoby. Na pokładzie statku znalazł się także Joseph Banks, przyrodnik wykształcony w Harrow, Eton i na Oksfordzie, dwudziestopięcioletni dziedzic dużej fortuny, który za uczestnictwo w ekspedycji zapłacił dziesięć tysięcy funtów szterlingów.
Tahiti thumb|Mapa Tahiti sporządzona przez Cooka Podążając szlakiem wytyczonym przez Ferdynanda Magellana, 13 kwietnia 1769 roku ekspedycja dopłynęła do Zatoki Matavai przy Tahiti. Na miejscu załoga „Endeavoura” odnalazła kilku członków załogi „Dolphina”, który dopłynął do wyspy w 1767 roku. Tubylcy wyszli na spotkanie z Cookiem i Banksem z zielonymi bukietami (symbolem pokoju). Kapitana statku i naukowca nazwano tiao (przyjaciele) i ofiarowano im perfumowane tkaniny. 14 kwietnia rozpoczęto budowę obozu w miejscu nazwanym przez Cooka Przylądkiem Wenus. Jednym z większych problemów podczas pobytu na wyspie było rozpowszechnienie się syfilisu wśród załogi (obecnie przyjmuje się, że ta choroba nie była kiłą lecz framboezją, tropikalną chorobą skóry przypominającą objawami syfilis).
Podczas pobytu na Tahiti Cook powierzył Banksowi nadzór nad handlem pomiędzy Brytyjczykami a Tahitańczykami.
W zachowanej relacji Cook opisał rytuał Tahitańczyków należących do ariori, tamtejszej sekty: publiczny stosunek seksualny pomiędzy wysokim młodzieńcem a dziesięcioletnią (lub dwunastoletnią) dziewczynką. Kopulacja miała charakter ceremoniału, podczas którego starsze kobiety pouczały dziewczynkę, jak powinna się zachowywać podczas rytuału. Opis sceny wzbudził sensację w Wielkiej Brytanii i spotkał się z potępieniem ze strony anglikańskiego kleru. Załoga „Endeavoura” była zaszokowana i obrzydzona publiczną ceremonią.
3 czerwca 1769 roku Cook wraz z Solanderem i Greenem obserwował przejście Wenus przez tarczę słoneczną. Wykonane pomiary okazały się niedokładne, co uniemożliwiło obliczenie odległości Słońca od Ziemi. Cook zanotował, że pomimo czystego nieba zaobserwował „mglisty cień” rozmywający kontury planety. Po zakończeniu obserwacji Cook i Banks prowadzili prace kartograficzne wśród sąsiednich wysp. Podczas całej wyprawy Banks pozostawił wiele rysunków i szczegółowe opisy flory i fauny Polinezji. Banks w swoim dzienniku Zachowanie i obyczaje mieszkańców wysp Mórz Południowych zrelacjonował liczne zwyczaje kulturowe mieszkańców wyspy, dziesiątki tahitańskich słów wraz z tłumaczeniem, teksty piosenek w języku tahitańskim.
13 lipca 1769 roku „Endeavour” odpłynął z Tahiti. Do załogi dołączył Tupaia, wysoki kapłan opisywany przez Cooka jako bardzo inteligentny człowiek, znający okoliczne morza. Tupaia zabrał ze sobą służącego, chłopca o imieniu Taiata.
Nowa Zelandia thumb|Mapa Nowej Zelandii sporządzona przez Cooka 15 lipca „Endeavour” dotarł na Huahine, a 20 lipca do Raiatei. Po wylądowaniu na Raiatei Cook wciągnął angielską flagę i wziął w posiadanie Raiateę i okoliczne wyspy. Okoliczny archipelag Cook nazwał Wyspami Towarzystwa ze względu na bardzo bliskie położenie wyspHistorycy żyjący w XIX wieku błędnie zakładali, że tą nazwą Cook chciał uczcić Towarzystwo Królewskie sponsorujące wyprawę.. Z Raiatei Cook skierował się na Bora-Bora (26 lipca), jednak nie udało mu się wylądować na wyspie.
8 października 1769 roku załoga Cooka dopłynęła do Wyspy Północnej Nowej Zelandii. Wyspę jako pierwszy dostrzegł dzień wcześniej dwunastoletni członek załogi Nick Young. Kilka dni po dostrzeżeniu brzegu „Endeavour” rzucił kotwicę przy Poverty Bay (Zatoce Ubóstwa). Po wyjściu na brzeg załoga trafiła na grupę Maorysów tańczących haka (taniec wojenny). Spotkanie z Maorysami zakończyło się pojedynkiem. Opuściwszy Poverty Bay, Cook skierował się na południe, ale widząc jałowe wybrzeże zwrócił się na północ, opływając wyspę w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Przez dłuższy czas załoga statku nie mogła wylądować na brzegu ze względu na agresywność Maorysów, jednak Brytyjczykom i tubylcom udało się podjąć współpracę handlową. W dniach 23–29 października „Endeavour” przebywał nad Zatoką Cooka. Było to pierwsze miejsce w Nowej Zelandii, na którym udało się zatrzymać na dłużej. Podczas wyprawy „Endeavour” przepłynął przez cieśninę, nazwaną imieniem Cooka.
„Endeavour” pozostawał na wodach Nowej Zelandii przez sześć miesięcy, ale jedynie niecałe dwa miesiące stał na kotwicy w pobliżu lądu. Podczas pobytu w okolicy wysp udało się sporządzić dokładną mapę Nowej Zelandii. Cook zdołał dowieść, że Nowa Zelandia nie jest półwyspem legendarnego południowego kontynentu. Obserwując rozproszenie plemion Wysp Północnej i Południowej, Cook zwrócił uwagę na podobieństwo dialektów i języka tahitańskiego. Podczas pobytu w Nowej Zelandii Banks i Daniel Solander zebrali okazy czterystu gatunków roślin, ptaków, owadów, ryb, muszli oraz skał.
Australia thumb|Załoga Jamesa Cooka w Zatoce Botanicznej Po odpłynięciu z Nowej Zelandii Cook zaczął przygotowywać się do powrotu do Wielkiej Brytanii. 20 kwietnia 1770 roku „Endeavour” dotarł do okolic Point Hicks. Nieznany ląd jako pierwszy zaobserwował porucznik Zachary Hicks. Cook od początku zakładał, że zaobserwowana ziemia to wschodnie wybrzeże Nowej Holandii. Statek Cooka był pierwszym europejskim okrętem, który dopłynął do wschodniego wybrzeża Australii. Wzburzone morze i przeciwne wiatry nie pozwoliły przybić do brzegu. Płynąc w górę wschodniego wybrzeża Australii, Brytyjczycy znaleźli w nim drewno, nieznane wcześniej rośliny i ławice ryb. 29 kwietnia „Endeavour” dopłynął do Zatoki Botanicznej. Wtedy po raz pierwszy Cook dostrzegł Aborygenów, którzy jednak okazali obojętność w stosunku do załogi statku.
Problemem stawało się coraz większe rozdrażnienie załogi, mającej dosyć wyprawy naukowej. Podczas pobytu w okolicach Australii kilku mężczyzn okaleczyło sekretarza Cooka. 11 czerwca „Endeavour” dopłynął do Przylądka Udręki. O zachodzie słońca „Endeavour” trafił na Wielką Rafę Koralową. Rafa koralowa przebiła dno statku. Przy odpompowywaniu wody pracowała cała załoga statku, łącznie z naukowcami. 18 czerwca, tydzień po uderzeniu w rafę, „Endeavour” wpłynął do rzeki, nazwanej później Endeavour. Znajdując się w okolicach dzisiejszego Cooktown, naprawiono statek oraz zbadano okolice. 23 kwietnia Europejczycy po raz pierwszy zobaczyli kangury, a później także psy dingo, aligatory oraz nietoperze podobne do rudawki wielkiej. Nazwa kanguru była zniekształconą formą nazwy gangurru pochodzącej z języka miejscowego ludu. Lokalna nazwa zwierzęcia zachowała się dzięki liście stu pięćdziesięciu słów spisanej przez malarza Sydneya Parkinsona.
Napotkani w tym miejscu Aborygeni należeli do plemienia Guugu Yimidhirr. Odbiór Aborygenów przez załogę statku był zróżnicowany. Cook wyrażał się o tubylcach życzliwie, z kolei Banks umiejscawiał rdzennych mieszkańców Australii pomiędzy ludźmi, a zwierzętami. Według relacji Cooka załoga uznała tubylców generalnie za lud prymitywny, niezainteresowany europejskimi dobrami. Cook twierdził jednak, że za sprawą nieznajomości dóbr nie znają nierówności społecznych, co pozwala im żyć w spokoju.