Środek odwoławczy – środek prawny, podgrupa szerszego pojęcia środków zaskarżenia, służący stronie w postępowaniu sądowym lub administracyjnym, którego celem jest doprowadzenie do zmiany lub uchylenia orzeczenia.
Podział i cechy Środki odwoławcze dzielone są na: zwyczajne – mające na celu uchylenie lub zmianę zaskarżonego orzeczenia w toku instancji, czyli służące od orzeczeń nieprawomocnych; nadzwyczajne – służące obaleniu orzeczenia prawomocnego przez ponowne rozpoznanie zakończonej już nim sprawy.
Wyróżniane w nauce prawa cechy środków odwoławczych: suspensywność – zdolność do wstrzymania uprawomocnienia wydanego orzeczenia dewolutywność – zmierzanie do obalenia lub zmiany zapadłego orzeczenia przez sąd wyższej instancji, dyspozycyjność – tylko uprawniony do tego przez prawo (legitymowany) podmiot może wnieść środek odwoławczy, nigdy nie można wnieść go z urzędu, umiarkowany formalizm procesowy – forma, czas, miejsce, przebieg postępowania są konkretne i zapisane w ustawie.
Sytuacja w Polsce Do zwyczajnych środków odwoławczych zarówno w postępowaniu cywilnym jak i karnym zalicza się apelację i zażalenie. Apelacja przysługuje od orzeczeń merytorycznych – wyroków w procesie, postanowień orzekających co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym i postanowień o uznaniu orzeczenia sądu zagranicznego. Zażalenie co do zasady przysługuje od niemerytorycznych postanowień kończących postępowanie w sprawie. Wyjątkowo przysługuje od innych postanowień i zarządzeń sądu lub zarządzeń przewodniczącego, jeśli przepis szczególny to przewiduje. Ponadto na określone przez ustawę orzeczenia referendarza sądowego przysługuje skarga (także w postępowaniu nieprocesowym i egzekucyjnym). Natomiast nadzwyczajnymi środkami odwoławczymi są: w postępowaniu cywilnym: skarga kasacyjna i skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. w postępowaniu karnym: kasacja i skarga na wyrok sądu odwoławczegoS. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. 13, Warszawa 2016, s. 330 i 331..
W postępowaniu administracyjnosądowym środkami odwoławczymi są: skarga kasacyjna, zażalenie, skarga o wznowienie postępowania, skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.
Historia W ujęciu historycznym w prawie polskim występowały następujące środki odwoławcze od wyroków sądowych: apelacja, mocja, gravamen, nagana sędziego, remisja, male obtentum, wznowienie procesu i nieświadomość procesowa.
Przypisy