Górzno (niem. Fretta, 1943-1945 Görzberg) – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie brodnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Górzno w obrębie Górznieńsko-Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego.
Po wojnie siedziba gminy Ruda. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.
W mieście znajduje się parafia pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego..
Demografia Struktura demograficzna mieszkańców miasta Górzno według danych z 31 grudnia 2022 r.
Opis Ogółem Mężczyźni Kobiety jednostka osób % osób % osób %populacja 1399 100 696 49,75 703 50,25 thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Górzna w 2014 roku
Ludzie związani z Górznem
Historia thumb|Urząd Miasta i Gminy thumb|Rynek w Górznie thumb|Kamienice na rynku Pierwsza wzmianka o Górznie pochodzi z 1239 roku, choć zapewne stałe osadnictwo funkcjonowało tu wcześniej. Świadczyć o tym może wczesnośredniowieczne grodzisko, obecnie zniszczone przez budowę na nim jednego z ośrodków wczasowych, usytuowane na przesmyku między jeziorami. Wzmianka wymieniała miejscowości należące do dóbr, którego centrum administracyjnym był gród w Świeciu. Jednocześnie władza sądownicza została przekazana przez Konrada Mazowieckiego biskupowi płockiemu Andrzejowi.
Wiek później, 1 maja 1325 roku została erygowana tu parafia przez biskupa płockiego Floriana. W parafii jednocześnie został osadzony zakon bożogrobców. Z erygowaniem parafii związana była zapewne budowa pierwszego drewnianego kościoła świętego Krzyża. Zapewne to wydarzenie miało funkcję miastotwórczą, skoro już dwa lata później miasto otrzymało pierwszy przywilej miejski. Został on wystawiony przez biskupa płockiego Floriana 2 stycznia 1327 roku. Bezpośrednim adresatem byli nie mieszczanie, lecz zasadźca-wójt Teodoryk. Miasto zostało uposażone 21 łanami chełmińskimi. Znaczenie nowego ośrodka miejskiego podniosło przeniesienie tu z pobliskiego Świecia, będącego już wtedy pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego, ośrodka klucza dóbr biskupów płockich. Miało to miejsce pomiędzy 1333 a 1337 rokiem. Faktem jest, że w owym czasie musiał wykształcić się prostokątny rynek z sąsiednimi ulicami. Porównując Górzno z analogicznymi ośrodkami miejskimi, w przybliżeniu można odtworzyć zabudowę miasta w XIV wieku. Zabudowa była zwarta, a działki pod zabudowę niewielkie (miały 18 prętów). Jest prawie pewne, iż rynek i sąsiednie ulice nie posiadały w tamtym okresie bruków, podobnie jak inne, zamożniejsze książęce ośrodki na Ziemi Dobrzyńskiej (Rypin, Dobrzyń nad Wisłą czy Lipno). Górzno było miastem biskupim, oddalonym od głównych szlaków handlowych, dodatkowo położonym na peryferiach diecezji płockiej. Dlatego w porównaniu z innymi ośrodkami na Ziemi Dobrzyńskiej, miasto charakteryzowało się słabszą dynamiką rozwojową i mniejszą zamożnością. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rybołówstwem, rzemiosłem oraz drobnym handlem na szczeblu lokalnym. Dlatego również zabudowa w średniowiecznym Górznie nie była imponująca. Rynek oraz wąskie uliczki otaczały skromne drewniane domy, zapewne kryte strzechą. Nie wydaje się, aby w tym okresie na rynku górzeńskim znajdował się także budynek pełniący funkcję ratusza. Zapewne jeszcze w XIV wieku większość kompetencji władzy nad miastem miał dziedziczny wójt. Na rynku – jak w każdym średniowiecznym mieście – znajdowała się studnia. W okresie pierwszej lokacji miasto nie zostało jeszcze obwarowane, wzmiankowanymi w okresie późniejszym wałami miejskimi z dwiema bramami. Nad miastem górowała drewniana fara Świętego Krzyża, umiejscowiona poza zabudowaniami, co było charakterystyczne dla bożogrobców. Brak przekazów o innych świątyniach pozwala stwierdzić, że był to jedyny kościół w mieście w epoce średniowiecza. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła jeszcze w XIV wieku znajdował się drewniany dwór-zamek biskupów płockich. Murowana rezydencja biskupia posadowiona została w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, a nie na tzw. „Kopcu” – miejscu z natury bardziej obronnym, na którym zresztą wcześniej się znajdowała. Trudno zlokalizować wzmiankowane w pierwszym przywileju miejskim dwa młyny wodne. 2 czerwca 1385 roku w Płocku biskup Ścibor z Radzymina wydał dla Górzna kolejny przywilej lokacyjny, nadający miastu prawo chełmińskie. Nie świadczy to o nieudanej poprzedniej lokacji miasta – analogiczną sytuację mamy w przypadku innych ośrodków miejskich na Ziemi Dobrzyńskiej, m.in. Rypina (przed 1326 rokiem i w 1345 roku), Lipna (w 1349 roku oraz w 1422 roku) oraz Dobrzynia nad Wisłą. Nowy przywilej był swoistym uzupełnieniem poprzedniego kontraktu lokacyjnego, choć nie wspomniano o nim w nowym dokumencie z 1385 roku. Odbiorcą drugiego przywileju miejskiego byli mieszczanie. Świadczyć może to o istnieniu już owym okresie podwalin samorządu miejskiego lub nawet rady miejskiej z prawdziwego zdarzenia. O uposażeniu wójta biskup nic nie wspomniał. W okresie drugiej lokacji wykształcił się także wolny teren tzw. „Frite”, położony między miastem a kościołem – obecna ulica Freta. Mieli się tu osiedlać nowi osadnicy. W przywileju mowa była o potrzebie wzniesienia w mieście kościoła i zamku. Świadczy to o tym, że murowana rezydencja biskupia wzniesiona została dopiero po 1385 roku, możliwe że dopiero w XV wieku. Zapewne także po 1385 roku wzniesiono wały, gdyż biskup nałożył na mieszczan obowiązek ich budowy wałów i konserwacji. Dzięki badaniom prowadzonym przez dra Kazimierza Grążawskiego można przybliżyć formę budowlaną dworu biskupiego. Była to budowla murowana, jednoskrzydłowa, zbliżona do zamku-pałacu biskupów kujawskich w Raciążku. Być może została ona wzniesiona dopiero po 1409 roku. Według badań archeologicznych została ona zbudowana w miejscu wcześniejszego drewnianego dworu z 1 połowy XIV wieku, spalonego krótko po wybudowaniu. Wiadomo bowiem, iż w sierpniu 1409 roku Krzyżacy złupili Górzno, pomimo zabiegów dyplomatycznych biskupa płockiego Jakuba Kurdwanowskiego. Zniszczenia musiały być spore, skoro biskup płocki po odzyskaniu kontroli nad Górznem zwolnił mieszczaństwo na okres dziesięciu lat od wszelkich powinności na rzecz biskupstwa. Trudno stwierdzić, w jakim stopniu Górzno ucierpiało w czasie wojny trzynastoletniej. Drugi pokój toruński w 1466 roku zlikwidował całkowicie zagrożenie ze strony krzyżackiej. W związku z tym okres po wspomnianym pokoju oraz XVI wiek należy uznać za czas największej prosperity miasta. Znany jest opis miejscowości Aleksandra Gwagnina z XVI wieku: miasto drzewiane między lasy na pagórku, wałem i przekopą obronne. Trudno stwierdzić, ile mieszkańców miało Górzno w interesującym nas okresie. Pierwsze spisy ludności pochodzą bowiem z 2 połowy XVII wieku. Powiatowy Rypin posiadał w 2 połowie XVI wieku około 900 mieszkańców, przypuszczalnie zatem Górzno nie było większe, a nawet mogło być sporo mniejsze. Z tego okresu (1563 r.) pochodzi najstarszy zachowany wizerunek pieczęci miejskiej, przedstawiający rybę.
Pod względem administracyjnym do 1773 Górzno należało do Ziemi Dobrzyńskiej. Położone było początkowo w kasztelani rypińskiej, od XV wieku w powiecie rypińskim. Pod względem administracji kościelnej miasto należało do archidiakonatu dobrzyńskiego diecezji płockiej.
Zabytki i inne atrakcje turystyczne thumb|Pomnik ofiar II wojny światowej thumb|Głaz pamiątkowy z okazji 680. rocznicy nadania praw miejskich Istniejące Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, związany z działalnością zakonu bożogrobców, jest jedyną budowlą sakralną wzniesioną przez bożogrobców i zachowaną bez przekształceń na Ziemi Dobrzyńskiej. Wzniesiony został w latach 1765–1812, w stylu barokowo-klasycystycznym. Ciekawe, że teren kościoła był jeszcze w XVII wieku położony poza miastem. Obecna świątynia jest piątą tego typu budowlą w tym miejscu. Poprzednia wzniesiona po 1628 roku, była konstrukcji drewnianej, z murowaną zakrystią. Obecny kościół jest murowany, jednonawowy, czteroprzęsłowy. Fasada dwuwieżowa (zostały one nadbudowane w XIX wieku) z krzyżem miechowskim nad wejściem. Kościół częściowo wzniesiony (krypta grobowa kolatorów, proboszczów oraz bożogrobców górzeńskich)z cegły pochodzącej z rozbiórki rezydencji biskupów płockich. Dach świątyni pokryty jest dachówką esówką. Wnętrze kościoła zdobią trzy ołtarze rokokowe, pochodzące z 2 połowy XVIII wieku. Pierwszą gorzeńska farę pamięta zapewne średniowieczna granitowa kropielnica. Dawny kościół ewangelicki przy ul. Kościuszki 4 wzniesiono w latach 1875–1877 w stylu neogotyckim i poświęcono 24 maja 1877. Wyposażenie świątyni sfinansowano głównie dzięki pomocy Towarzystwa Gustawa Adolfa. W 1885 miejscowa parafia liczyła 617 wiernych, w tym 339 mieszkańców Górzna i 278 osób z okolicznych wsi. Początkowo nabożeństwa odprawiano po polsku, a od 1884 wyłącznie po niemiecku. Po I wojnie światowej opiekę duszpasterską nad miejscowymi ewangelikami sprawowali duchowni z Lidzbarka. Kościół przestał pełnić funkcję sakralną w 1947. Następnie służył jako magazyn pasz i zboża. W latach 60. XX wieku usunięto wieżę i przebudowano wnętrze, a w 1968 otwarto w budynku Miejski Dom Kultury. W 1998 obiekt sprzedano prywatnemu nabywcy. Dawną pastorówkę przeznaczono na przedszkole. Cmentarz ewangelicki przy ul. Cmentarnej, nieczynny, z połowy XIX wieku, wymieniony w dokumentacji planu ochrony Górznieńsko-Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego odrębnie od katolickiego cmentarza parafialnego przy tej samej ulicy. Nekropolia ewangelicka jest ujęta w ewidencji zabytków i figuruje w bazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa pod identyfikatorem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_04_CM.5718. Relikty rezydencji biskupów płockich, zbudowanej w XIV wieku, w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła. Zostały odkryte w czasie badań archeologicznych w roku 2007. Budowla prawdopodobnie jednoskrzydłowa, przypominająca założenie zamku-pałacu w Raciążku. Kres funkcjonowaniu położyło spalenie przez Szwedów w 1628 roku. W XVIII wieku obiekt został rozebrany. Średniowieczne założenie prostokątnego rynku, położonego 40 m nad lustrem jeziora Górznieńskiego oraz ulic wybiegających z jego krótszych pierzei. Zabytkowe domy drewniane, drewniano-murowane oraz murowane z przełomu XVIII/XIX wieku oraz z 1 i 2 połowy XIX wieku, posiadające bardzo ciekawą architekturę. Zabudowania Wapionki (drewniany dom oraz młyn). Na polach w okolicach pobliskich wsi Zaborowo i Ruda miała miejsce w 1629 roku bitwa pomiędzy przeważającymi oddziałami szwedzkimi feldmarszałka Hermana Wrangla a polskimi formacjami, którymi dowodził Stanisław Potocki. Bitwa zakończyła się klęską wojsk polskich. Stanowisko archeologiczne zwane „Kopcem”. Znajdował się tu gród użytkowany od połowy XIII wieku do początku XIV w. Mógł on być odbudowany jeszcze po 1325 roku. Odbudowa w tym okresie wiązała się z działalnością zakonu Miechowitów. Być może stanowisko to jest związane z pierwszym drewnianym dworem biskupim. Użytkowane także w okresie nowożytnym – droga z otoczaków, wraz z kapliczką.
Nieistniejące Grodzisko wczesnośredniowieczne, położone na przesmyku, pomiędzy jeziorami Górzeńskim i Młyńskim. Zniszczone w związku z budową na jego terenie w latach dziewięćdziesiątych kompleksu wypoczynkowo-rekreacyjnego „Wilga”. Kościół świętej Anny, po raz pierwszy występuje w źródłach 10 X 1605 roku. Zlokalizowany był we wschodniej części gruntu nazywanego „Poświętnym”. W 1618 roku wzmiankowany jako niedawno postawiony. Kościółek, wraz z całym miastem spłonął w 1628 roku. Po tym wydarzeniu został odbudowany, jednak ponownie spalili go Szwedzi w czasie wojny północnej. Odbudowano go w 1712 roku. Drewniana świątynia nie miała szczęścia, gdyż w 1728 roku uległa kolejnemu pożarowi. W połowie XVIII wieku, odbudowany kościół, był zagrożony zawaleniem, ze względu na bliskość jeziora. W tym okresie miał jeden dzwon i skromny ołtarz św. Anny. Świątynia spłonęła w pożarze miasta 20 VII 1773 roku. Nie została już odbudowana.
Bożogrobcy w Górznie