Zbigniew, właśc. ZbygniewWedług prof. A. Brücknera, filologa, slawisty, historyka literatury i kultury sztuki. Za: (ur. prawdopodobnie 1070–1073, zm. 8 lipca 1113? Za tą datą śmierci Zbigniewa opowiadał się również B. Snoch. Zobacz, [w:] ) – książę Wielkopolski, Mazowsza i Kujaw w latach 1102–1107. Pierworodny syn księcia Władysława I Hermana i prawdopodobnie Przecławy z rodu PrawdzicówWedług J. Wagilewicza, matką Zbigniewa miała być Krystyna. Dziś powszechnie przyjmuje się, że matką Zbigniewa była Przecława z rodu Prawdziców. Patrz: .
Zbigniew był uznawany za pochodzącego z nieprawego łoża potomka Władysława Hermana, dlatego po przyjściu na świat jego przyrodniego brata Bolesława zwanego później Krzywoustym został prawdopodobnie przeznaczony do stanu duchownego. Pod koniec XI w., gdy faktyczną władzę w kraju sprawował palatyn Władysława, Sieciech, opozycja śląskich możnowładców porwała i sprowadziła Zbigniewa do Księstwa PolskiegoGrodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J. Dzieje Polski średniowiecznej, , Kraków 1995. i wymogła na Władysławie uznanie syna za swojego następcę. W obliczu intryg Sieciecha i żony Władysława Judyty Marii Zbigniew porozumiał się z młodszym bratem, wraz z którym wymógł na ojcu podział państwa na dzielnice oraz wygnanie palatyna z kraju.
Po śmierci ojca Zbigniew współrządził północną częścią Księstwa na równych prawach z młodszym Bolesławem. Nie pogodził się jednak z utratą władzy zwierzchniej, gdyż nadal uważał się za prawowitego spadkobiercę ojcowizny. Szukał sojuszników przeciwko Bolesławowi. W latach 1102–1107 trwała bratobójcza wojna o dominium, w której Zbigniew poniósł porażkę i był zmuszony udać się na wygnanie do Niemiec. Pod pretekstem przywracania władzy seniorowi w 1109 roku król niemiecki Henryk V najechał Księstwo Polskie, gdzie poniósł klęskę pod Głogowem.
W następnych latach Bolesławowi nie udało się obsadzić w sąsiednich Czechach swojego pretendenta, dlatego musiał w 1111 zawrzeć pokój z południowym sąsiadem i jego zwierzchnikiem – władcą Niemiec. Warunkiem cesarza było zezwolenie na powrót Zbigniewa do księstwa, gdzie miał otrzymać od juniora uposażenie. Krótko po powrocie, Zbigniew został oślepiony przez swojego brata, po czym zmarł.
Lata młodzieńcze Dzieciństwo Władysław I Herman według XV-wiecznej tradycji pojął za żonę Polkę, z niedynastycznego rodu Prawdziców. Związek ten został zawarty zgodnie z obowiązującym obyczajem słowiańskim ok. 1070 bez ślubu kościelnegoO. Balzer nie uwzględniał matki Zbigniewa wśród małżeństw Władysława Hermana. T. Grudziński uważał, że Herman do 1080 trwał w bezżeństwie. . Niektórzy mediewiści twierdzą, że małżeństwo, choć zawarte według obrządku dawnego, miało moc prawną. Wskazują, że dopiero pod koniec XII w. legat papieski Piotr Capuano, który przebywał w Księstwie Polskim (1197) nakazał zawieranie małżeństw w obliczu Kościoła (łac.) matrimonium in facie ecclesie contrahere, jak zapisał „Rocznik krakowski”Wielu historyków uznawało matkę Zbigniewa, jako pierwszą żonę Władysława. .
Data narodzin pierworodnego Władysława Hermana jest nieznana. Według Oswalda Balzera Zbigniew urodził się w pierwszej połowie lat 70. XI w. Gerard Labuda uznawał datę roczną, która przypadała na 1070. Roman Grodecki przypuszczał, że przyjście na świat księcia nastąpiło w pierwszych latach po 1070, z naciskiem na 1073. Kazimierz Jasiński ustalił natomiast cezurę czasową na lata 1070–1073.
Legalność urodzenia Zbigniewa kwestionowano w późniejszych latach jego życia. Dla pozbycia się jego pretensji do tronu postawiono zarzut nieprawego pochodzenia ze związku z nałożnicąR. Grodecki twierdził, że miało to charakter polityczny, który był rozpowszechniany przez palatyna Sieciecha i Judytę Marię. . Mimo tego Zbigniew był wychowywany na dworze swojego ojca, ciesząc się wszelkimi względami. Źródła nie przekazują, kto był opiekunem (wychowawcą) pierworodnego syna księcia Władysława.
W 1080 po wygnaniu Bolesława ŚmiałegoWedług przekazu Wincentego Kadłubka 11 kwietnia 1079 Bolesław dokonał zamachu na życie biskupa Stanisława. Przez kilkanaście miesięcy zmagał się jeszcze z rosnącą opozycją. W końcu musiał się udać na wygnanie. Herman objął władzę na ziemiach książęcych. Do tego czasu miał prawdopodobnie wydzieloną dzielnicę mazowieckąM.K. Barański wskazał, że Władysław mógł być namiestnikiem prowincji mazowieckiej, z uposażeniem większym niż urzędującego. Za: . Według zgodnych opinii historyków był on władcą nieudolnym, który zaprzepaścił osiągnięcia swojego starszego, wygnanego brata. Na przełomie lat 1080–1081 zawarł związek małżeński z Judytą czeskąZ wywodu genealogicznego O. Balzera wynika, że zaślubiny nastąpiły ok. 1080. Za datą ok. 1081 opowiadają się M. Spórna i P. Wierzbicki. Patrz: , córką księcia czeskiego Wratysława II, natomiast pierwsza (kwestionowana przez Kościół) żona została oddalona z dworu. Wyniesienie ojca (Hermana) na tron książęcy, rozstanie z matką, która została odesłana do rodziny oznaczało dla młodego Zbigniewa przyszłe odsunięcie od dziedzictwa. Około 1086 władzy Władysława w Księstwie Polskim zagroziła koronacja Wratysława II na króla Czech i Polski oraz zawarty sojusz tego ostatniego z królem węgierskim Władysławem IO. Balzer zawarł wzmiankę o koronacji Wratysława II, podając ją zapewne za Kosmasa Kronika Czechów na 15 czerwca 1086. W. Mischke, jak wielu innych mediewistów wskazywał datę koronacji Wratysława II na dzień 15 czerwca 1085. Przekaz Kosmasa o koronacji Wratysława II na króla Polski, jest kwestionowany przez wielu historyków. Mediewiści uważają to za pomyłkę kronikarza. Zobacz więcej, [w:] Szczegółowy wywód nad rzekomą koronacją Wratysława II na króla Polski, przedstawił W. Mischke. Patrz: M. Spórna i P. Wierzbicki uważają, że przekaz Kosmasa jest autentyczny. Nadanie tytułu króla polskiego Wratysławowi II wynikało z pretensji cesarza do zwierzchnictwa lennego nad Polską (lenno pośrednie, drugiego stopnia). .
Prawomocność objęcia władzy przez Hermana była kwestionowana przez zwolenników wygnanego z kraju Bolesława Szczodrego oraz jego prawowitego dziedzica – jedynego syna – Mieszka Bolesławowica. Herman, który obawiał się utraty swej pozycji, sprowadził w 1086 z węgierskiego wygnania swojego bratanka (wraz z jego matką). Wyznaczył mu dzielnicę krakowską i ożenił później (1088) z księżniczką ruskąWyznaczenie tej dzielnicy miało gwarantować Władysławowi utrzymanie dotychczasowego status quo. . Posunięcia te spowodowały, że opozycjoniści przestali kwestionować legalność władzy Hermana. Sytuację księcia Władysława komplikował poza tym brak dziedzicznego potomka. Pierworodny syn Zbigniew nie mógł być brany pod uwagę, ponieważ pochodził z nieuznanego przez Kościół związku.
Odsunięcie Zbigniewa od primogenitury thumb|left|Władysław I Herman, grafika Aleksandra Lessera Po narodzeniu Bolesława Krzywoustego w 1086O. Balzer i K. Jasiński, genealodzy polscy opowiadali się za datą roczną narodzin Bolesława przypadającą na 1086. sytuacja Zbigniewa uległa diametralnej zmianie. Jednak pozycja także młodszego syna Hermana była zagrożona przez Mieszka Bolesławowica, co stanowiło prawdopodobną przyczynę śmierci tego księcia (1089). Zbigniew został oddany na nauki do szkoły katedralnej w Krakowie w 1086, gdzie kształcił się pod kuratelą księżnej wdowy DobroniegiOddanie Zbigniewa do szkoły katedralnej miało doprowadzić do odsunięcia jego od przyszłej władzy. Wpływ na to już miała księżna Judyta czeska, matka Bolesława. . Wiadomo, że pierwszym nauczycielem Zbigniewa był Otton, późniejszy biskup Bambergu. Prócz nauk religijnych nauczano go tam dialektyki, gramatyki i wiedzy o świecie, na podstawie m.in. dzieł Izydora z Sewilli. W tym czasie pierworodny Hermana jeszcze nie przyjął drogi kapłańskiej ze względu na swój zbyt młody wiek Encyklopedia Historia podaje informację, że Zbigniew otrzymał święcenia kapłańskie po ukończeniu nauki w Krakowie. .
W 1087 ojciec Zbigniewa, po przedwczesnej śmierci Judyty czeskiej, wszedł w związek małżeński z Judytą MariąO. Balzer datował zaślubiny na rok 1088. . Stosunek Judyty do pierworodnego syna męża był chłodny. To dzięki jej zabiegom w 1089 Władysław odesłał Zbigniewa do Saksonii. Tenże został umieszczony w żeńskim klasztorze w Kwedlinburgu, gdzie przeoryszą była siostra Judyty – Adelajda. Prawdopodobnie otrzymał tam święcenia kapłańskieWedług niektórych mediewistów istnieje pogląd, że Zbigniew został w tym klasztorze uwięziony. Za tą hipotezą sugeruje się, że syn Hermana nie przyjął święceń kapłańskich. . Fakt ten świadczy o dążeniu Władysława do pozbycia się Zbigniewa z kraju i pozbawienia go praw do sukcesjiR. Grodecki uważał, że odesłanie Zbigniewa do klasztoru nastąpiło na skutek działań Sieciecha i żony Hermana, Judyty Marii. . Pozwoliło to wyeliminować z życia politycznego dwóch pretendentów do tronu książęcego, zabezpieczyć dziedzictwo (prawowitego) małoletniego Bolesława, jak i osłabić rosnącą opozycję wobec WładysławaOpozycja zgromadzona w dwóch obozach, przy Mieszku Bolesławowicu i Zbigniewie, domagała się prawnego uznania obu książąt, jako pretendentów do tronu. .
Uzurpacje Sieciecha thumb|left|Denar z krzyżem „kawaleryjskim” Sieciecha W czasie pobytu Zbigniewa w kwedlinburskim klasztorze jego ojciec, książę Herman, popadł w zależność od swojego stronnika, palatyna Sieciecha. Jemu to prawdopodobnie zawdzięczał swe wyniesienie na tron. Sieciech był pierwszym opiekunem małoletniego Bolesława. W realizacji planu przejęcia władzy nad państwem palatyn pozyskał poparcie żony Hermana – Judyty Marii.
W 1090 Sieciech przy użyciu dowodzonego przez siebie rycerstwa polskiego zdołał na krótko opanować i przyłączyć Pomorze Gdańskie. W ważniejszych grodach pomorskich umieszczono polskie załogi, resztę spalono w celu pozbycia się oporu. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, co doprowadziło do przywrócenia stanu niezawisłości od Księstwa PolskiegoS. Szczur przypuszczał, że w planach palatyna było narzucenie administracji polskiej, co miało umożliwić szybką integrację z Księstwem Polskim. . W następnym roku zorganizowana próba podporządkowania księstwu ziem Pomorza Gdańskiego nie doszła do skutku. W bitwie nad Wdą, oraz kolejnej jesiennej wyprawie, wspomaganej przez załogi czeskie, Władysław Herman poniósł klęskę.
W tym czasie polityka Księstwa Polskiego była skierowana na sprawy ruskie. Rościsławowicze nie uznawali zwierzchnictwa księcia piastowskiego prowadząc wrogą politykę (zwłaszcza Wasylko sprzymierzony z Połowcami) poprzez wielokrotne najazdy na państwo Hermana. Sieciech stał się rządcą kraju, bił własną monetę, a do najwyższych godności państwowych wynosił swoich popleczników. W działalności Sieciecha niemałą rolę odgrywały ambicja, żądza władzy i chęć wzbogacenia się. Dla osiągnięcia swych celów palatyn potrafił użyć gwałtownych środków. Po represyjnych działaniach Sieciecha (sprzedawanie w niewolę, usuwanie z urzędów, wyroki, wygnania) nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich do Czech.
Od legitymizacji do drugiego podziału państwa Akt legitymizacji Konsekwencją działań palatyna było zorganizowanie obozu opozycyjnego, który skierowano przeciw niemu. Opozycjoniści (spisek śląskich możnych) porwali i sprowadzili w 1093 Zbigniewa do ojczyznySprowadzeniu Zbigniewa do Księstwa partycypował Brzetysław II, książę Czech. . Schronienia pierworodnemu udzielił kasztelan wrocławski MagnusZbigniew początkowo nie miał wpływu na politykę śląskiej opozycji. . Książę Władysław uznał to za jawny bunt. Na Śląsk ruszył wraz z posiłkami węgierskimi. Rycerstwo, które opowiedziało się za Zbigniewem, doprowadziło do zerwania rokowań z Sieciechem i Hermanem. Nielojalne zachowanie się węgierskiego rycerstwa, uprowadzenie palatyna i syna księcia Władysława – Bolesława – zmusiła władcę piastowskiego do uznania Zbigniewa, jako prawowitego następcę.