Johann Christoph Gottsched (ur. 2 lutego 1700 w Juditten (dzisiejszy Królewiec), zm. 12 grudnia 1766 w Lipsku) – niemiecki teoretyk literatury, reformator teatru, językoznawca, pisarz, tłumacz.

Życiorys Urodził się w rodzinie pastora protestanckiego. Po odbyciu edukacji domowej rozpoczął w roku 1714, w wieku 14 lat, studia teologii na uniwersytecie Albertina w Królewcu. Obok teologii studiował filozofię, fizykę, matematykę, poetykę, filologię klasyczną i retorykę. Zainteresował się dziełami Gottfrieda Wilhelma Leibniza i Christiana Wolffa. W 1724 po uzyskaniu stopnia magistra filozofii przeniósł się do Lipska, uciekając przed rekrutacją do wojskowej gwardii pruskiego króla. W Lipsku współpracował z polihistorem Johannem Burckhardtem Mencke. Od 1725 roku prowadził na uniwersytecie lipskim wykłady z filozofii. Został członkiem stowarzyszenia naukowego Teutschübende poetische Gesellschaft, którą wkrótce przemianował na działające w Lipsku Deutsche Gesellschaft. Traktował je jako forum dla wprowadzania swoich reform językowych i literackich. W roku 1730 został profesorem nadzwyczajnym poetyki, a cztery lata później profesorem zwyczajnym logiki i metafizyki.

W Lipsku i Halle redagował od 1725 czasopisma Die vernünftigen Tadlerinnen i Der Biedermann. Pisał również do innych czasopism artykuły z zakresu językoznawstwa i poetyki. Propagował w nich idee autorów francuskiego oświecenia. Od 1727 roku współpracował z trupą teatralną Friederike Caroline Neuber. Wystawiano sztuki odpowiadające wymaganiom literackim Gottscheda. Gotttsched doprowadził do usunięcia ze scen niemieckich sztuk komicznych z rubaszną postacią Hanswursta, preferując poważne moralizatorskie sztuki. Za najwyższy stopień twórczości poetyckiej uznawał tragedię. Sztuki teatralne miały pełnić rolę dydaktyczno-wychowawczą. W swojej rozprawie Versuch einer critischen Dichtkunst vor die Deutschen (1730) przedstawił reguły sztuki poetyckiej i swoje zalecenia dla autorów sztuk teatralnych, którzy mieli przestrzegać jedności akcji, miejsca i czasu. Pracował nad koncepcją narodowego niemieckiego teatru, wzorując się na utworach dramatycznych autorów francuskich. Krytycznie o jego koncepcjach literackich i teatralnych wypowiadali się Goethe, Klopstock, Herder, Lessing.

Jego sztywne, wręcz apodyktyczne poglądy prowadziły do konfliktów. W roku 1738 opuścił z tego powodu Deutsche Gesellschaft, a w 1741 doszło do zerwania współpracy z trupą teatralną Friederike Caroline Neuber. Jednak w dalszym ciągu redagował Beyträge zur Critischen Historie der Deutschen Sprache, Poesie und Beredsamkeit. W latach 1741–1745 w sześciu tomach serii Deutsche Schaubühne publikował literackie utwory antyczne i francuskie. Ukazał się tam też jego dramat z powodzeniem wystawiany na scenie teatru lipskiego Sterbender Cato (1732). Był to pierwszy niemiecki dramat napisany według reguł oświeceniowej poetyki. Johann Wilhelm Ludwig Gleim ironizował na temat tego dramatu: język bohatera utworu nie ma nic wspólnego z językiem rzymskiego bohatera.

Gottsched tłumaczył utwory autorów antycznych i francuskich.

Był przeciwnikiem stylu barokowego w literaturze. Opowiadał się w duchu oświecenia za językiem klarownym, przejrzystym, racjonalnym, bez rozbudowanych zdań i ozdobników stylistycznych. Krytykował przepych językowy poezji niemieckiej XVII w.

Doszło na tym tle w latach czterdziestych do polemiki z autorami szwajcarskimi: pisarz Johann Jacob Bodmer i uczony Johann Jacob Breitinger zarzucali Gottschedowi autorytarne próby narzucania innym własnego języka.

Swoją działalność reformatorską w zakresie języka i literatury prowadził też na łamach wydawanych przez siebie czasopism literackich.

Zainspirował do tworzenia Christianę Marianę von Ziegler, poetkę i pisarkę. Od 1724 bywał w jej salonie w Lipsku.

Działalność językoznawcza Gramatyka Gottscheda Grundlegung der deutschen Sprachkunst z roku 1748 była w XVIII wieku najbardziej znaną gramatyką języka niemieckiego. Gottsched wskazuje na dwór książęcy Drezna, gdzie używa się języka najbardziej godnego naśladowania. Jednak w innym miejscu pisze, iż u podstaw jego gramatyki leży „język najlepszych pisarzy ostatniego stulecia”. Preferował język warstw wykształconych Górnej Saksonii, Drezna i Lipska. Gramatyka jako „sztuka językowa” (Sprachkunst) była przez Gottscheda rozumiana szerzej niż obecnie, dotyczyła m.in. ortografii i prozodii, a w rozdziale „etymologia” autor nie zajmuje się pochodzeniem wyrazów, lecz fleksją i słowotwórstwem. Podział części mowy następuje według kryterium ontologicznego (semantycznego): Nomina (tutaj jako jedna część mowy rzeczowniki i przymiotniki w rozumieniu obecnym) odnoszą się do rzeczy, czasowniki odnoszą się do zmian itd. W sumie Gottsched wyróżnia dziewięć części mowy, w tym imiesłowy (uważane obecnie za formy czasownikowe). Autor stosuje nazwy rodzime – zniemczenia dokonane w XVII wieku głównie przez Schotteliusa, np.: Zeitwörter (obecnie: Verben), Vorwörter (Präpositionen), Nebenwörter (Adverbien). Od Gottscheda pochodzi zmiana w tzw. słabej deklinacji przymiotnika: końcówka -en (wcześniej było -e) w liczbie mnogiej.

Gottsched nie był jednak zdecydowanym wrogiem wyrazów obcych. Uważał, że trzeba dostosować ich pisownię do pisowni niemieckiej. Odrzucał dialekty i regionalne języki południowe, co przysporzyło mu krytyków w Austrii, Bawarii i Szwajcarii. Dopiero po wojnie siedmioletniej z Prusami (1756-1763), kiedy pozycja Austrii uległa osłabieniu, Austria przyłączyła się do reform językowych Gottscheda. Wraz z reformą szkolną w roku 1774 i powszechnym obowiązkiem szkolnym wprowadziła niemczyznę Gottscheda jako oficjalny standard językowy.

Dzieła thumb|upright|Gedichte

Książki Ausführliche Redekunst, Hannover 1728 Erste Gründe der gesamten Weltweisheit, 1733 Grundlegung einer deutschen Sprachkunst, Leipzig 1748 Sterbender Cato, 1732 Versuch einer critischen Dichtkunst vor die Deutschen, Leipzig 1730

Czasopisma Die Tadlerinnen. 1725-1726, Olms, Hildesheim, 1993 (Nachdruck der Ausgabe Frankfurt 1725/26) Der Biedermann. 1727-1729, Metzler, Stuttgart 1997 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1727/29) Beyträge zur critischen Historie der deutschen Sprache, Poesie und Beredsamkeit, Olms, Hildesheim, 1970 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45) Neuer Büchersaal der schönen Wissenschaften und freyen Künste. 1745-1750, Saur (MF-Ausgabe), München 1994 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45) Das Neueste aus der anmuthigen Gelehramkeit. 1751-1762, Saur (MF-Ausgabe), München 1994 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45)

Życie prywatne W 1735 w Gdańsku poślubił córkę miejscowego lekarza Luisę Adelgunde Victorie Kulmus. Zmarła 26 czerwca 1762 w wieku 49 lat. Nie mieli dzieci W 1765 w Camburg an der Saale jego żoną została 19-letnia Ernestine Susanne Katharina Neunes (1746–1811). Napisał biografię pierwszej żony.

Przypisy

Bibliografia Gudrun Brundin: Kleine deutsche Sprachgeschichte. München: Fink 2004 3-7705-3854-4 Norbert Morciniec: Historia języka niemieckiego. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut, 2021. ISBN 978-83-7977-607-8. Hubert Orłowski i.in.: Słownik twórców kultury niemieckojęzycznej Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1997. ISBN 83-86138-58-0. Astrid Stedje: Deutsche Sprache gestern und heute. 5. Aufl. München: Wilhelm Fink Verlag, 2001. ISBN 3-7705-2514-0.

Opracowania Michael Bernays: J. W. Goethe, J. C. Gottsched. 2 Biographien, Duncker & Humblot, Leipzig 1880 Friedrich J. Braitmaier: Die poetische Theorie Gottscheds und die Schweizer, Programm des Gymnasiums, Tübingen 1879 Theodor W. Danzel: Gottsched und seine Zeit, Klotz, Eschborn 1997

Linki zewnętrzne Wyciąg z Die Vernünfftigen Tadlerinnen. No. 17. 25 April 1725. Kształcenie dziewczyn w „Moralische Wochenschriften” Trzy listy do Gottscheda, eseistyczne tezy na temat Gottscheda. Twórczość Johanna Christopha Gottscheda w bibliotece Polona

Kategoria:Ludzie urodzeni w Królewcu Kategoria:Niemieccy pisarze XVIII wieku Kategoria:Pisarze niemieckojęzyczni Kategoria:Urodzeni w 1700 Kategoria:Zmarli w 1766 Kategoria:Niemieccy gramatycy Kategoria:Niemieccy tłumacze Kategoria:Niemieccy literaturoznawcy Kategoria:Niemieccy językoznawcy Kategoria:Ludzie związani z Lipskiem