Molestowanie seksualne, rzadziej napastowanie seksualne – nieakceptowane zachowanie o charakterze seksualnym, którego skutkiem jest naruszenie godności lub poniżenie osoby nim dotkniętej. Molestowaniem seksualnym mogą być zachowania fizyczne, werbalne lub pozawerbalne, które według jednego ujęcia nie mają cech zgwałcenia, gdyż molestowanie seksualne nie wiąże się z obcowaniem płciowym. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne wyróżnia jednak dwie formy napastowania seksualnego: inwazyjne (np. niechciane pieszczoty, usiłowanie zgwałcenia, zgwałcenie) oraz nieinwazyjne (np. obsceniczne rozmowy telefoniczne, podglądanie, ekshibicja)Z. Lew-Starowicz, Seksuologia sądowa, Warszawa 2000, s. 245, 253-254.. Również polska nauka prawa wiąże niektóre postacie molestowania seksualnego z odpowiedzialnością karną za zgwałcenieJ.K. Warylewski, Molestowanie seksualne w miejscu pracy, Sopot 1999, Rozdział 5.4., wskazując, że zgwałcenie to ekstremalny przejaw molestowaniaJ. Warylewski, Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym. System Prawa Karnego, t. 10, Warszawa 2016, s. 738.
Informacje ogólne Molestowania seksualnego mogą doświadczać osoby obu płci, większość badań wskazuje jednak, że najczęściej sprawcami są mężczyźni, a ofiarami kobiety. Ofiarami molestowania seksualnego padają dorośli i dzieci, przy czym sprawcami molestowania dzieci są zarówno mężczyźni, jak i kobiety.
Molestowanie seksualne można uznać za jeden z elementów mobbingu. Zgodnie z typologią twórcy współczesnego pojęcia mobbingu H. Leymanna molestowanie seksualne jest jedną z 45 cech (kryteriów) odnoszących się do zjawiska mobbingu. Wspólne dla obu rodzajów nękania są zarówno osiąganie przez prześladowców określonego rezultatu, jak i czynnik braku zgody ofiar na poszczególne działania sprawcówJ. Marciniak, Mobbing, dyskryminacja, molestowanie – przeciwdziałanie w praktyce, Warszawa 2020, Rozdział 3.2.. W miejscu pracy molestowanie seksualne może wchodzić w skład praktyk mobbingowych, ale zwykle jest osobną formą przemocy. L.F. Fitzgerald definiuje je jako „każde rozmyślne lub powtarzające się zachowanie seksualne, niepożądane dla osoby, wobec której się je podejmuje, oraz inne zachowania związane z płcią, które są wrogie, obraźliwe lub poniżające”. Fitzgerald ze współpracownikami wyłonili trzy typy nękania seksualnego: nękanie płciowe (chamskie zachowania werbalne, fizyczne i symboliczne, które przekazują poniżające i wrogie postawy wobec kobiet); niepożądaną uwagę seksualną (nasycone seksualnie komentarze i zaloty) oraz przymus seksualny (dyskretne lub jawne zabiegi uzależniające nagrody w pracy od przychylności seksualnej)M. Romańczuk-Grącka, Pojęcie i funkcje przymusu psychicznego w prawie karnym, Warszawa 2020, Rozdział III.§ 1.III.
Badania wskazują, iż kobiety rozumieją molestowanie seksualne szerzej od mężczyzn, dla których niektóre zachowania nie są ukierunkowane na poniżenie czy też dyskryminację innej osoby. Poza tym kobiety są mniej tolerancyjne wobec niepożądanych zachowań w miejscu pracy niż mężczyźni, dlatego też podchodzą do problemu bardziej poważnie. Wpływ na rozumienie zakresu pojęcia molestowania seksualnego ma nie tylko płeć, ale też wiek, rodzaj wykonywanej pracy, status cywilny, wcześniejsze bycie ofiarą molestowania seksualnego, znajomość przepisów zakazujących dyskryminacji, a nawet warunki pracy. Duże znaczenie w odbiorze danego zachowania jako molestowania seksualnego mają różnice kulturowe i cywilizacyjne występujące pomiędzy ludźmi żyjącymi w różnych krajach. Wszystko to sprawia, że stworzenie uniwersalnej i wyczerpującej definicji molestowania seksualnego jest utrudnione. Mimo to w większości współczesnych kultur prawnych można spotkać się ze wskazaniem najważniejszych cech zachowania, które można uznać za molestowanie seksualneM. Gajda, Analiza problemu molestowania seksualnego w miejscu pracy, Monitor Prawa Pracy 2015, Nr 9, s. 469-470.
W świetle prawa molestowanie seksualne to postać przemocy seksualnej, a więc przemocy na tle płciowym, którą uznaje się za formę dyskryminacji oraz pogwałcenia podstawowych wolności ofiary tej przemocy. Do molestowania seksualnego często dochodzi w relacjach zależności służbowej, pedagogicznej, ekonomicznej, zależności wnikających ze stosunków rodzinnych oraz tych wszystkich stosunków, które przewidują pewien element władztwa, z jednej strony, i podporządkowania lub zależności z drugiej. Może to być np. stosunek między nauczycielem i uczniem, opiekunem i podopiecznym, lekarzem i pacjentem lub urzędnikiem i petentem, a nawet między turystą i przewodnikiem w trakcie wspinaczki górskiej. Dlatego już od czasów rzymskich niektóre porządki prawne wyodrębniały i penalizowały przypadki określane współcześnie molestowaniem seksualnym, jeżeli dochodziło do nich właśnie w takich relacjach zależności. We Francji i Hiszpanii osobnym typem przestępstwa jest molestowanie seksualne w stosunkach pracyJ. Warylewski, Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym. System Prawa Karnego, t. 10, Warszawa 2016, s. 775-778..
W polskim kodeksie karnym seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia penalizuje art. 199. Wskazuje się, że z praktycznego punktu przepis ten dotyczy na ogół tych zachowań, które zwykło się określać jako molestowanie seksualne. J. Warylewski podkreśla jednak, że molestowanie seksualne w miejscu pracy rozumiane jest znacznie szerzej, niż wskazywałyby na to powyższy przepis, gdyż jest nim każde niechciane przez ofiarę zachowanie o charakterze seksualnym, które jest odbierane przez nią jako determinujące warunki zatrudnienia lub kreujące nieprzyjazne środowisko pracyN. Kłączyńska, Komentarz do art. 199, w: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2014.
Historia pojęcia Pojęcie molestowania seksualnego () we współczesnym sensie zostało ukute w USA w latach 70. XX wieku. W sądach w USA złożono wówczas 5 spraw, w których kobiety skarżyły swoich pracodawców za zwolnienie z pracy z powodu odrzucenia zalotów zwierzchników. Kobiety argumentowały, że ich zwolnienia były dyskryminacją ze względu na płeć, co było zakazane na mocy prawa pracy. Prawnicy pracodawców przekonywali, że zachowanie szefów nie jest dyskryminacją, a wynika jedynie z ich prywatnych upodobań. Prawnicy kobiet dowodzili, że molestowanie wynika ze sprowadzania kobiet do roli obiektów seksualnych i prowadzi do tego, że decyzje o ich zatrudnieniu są podejmowane na podstawie powodów nie związanych z ich dokonaniami w pracy. W 1976 roku w sprawie Williams v. Saxbe sąd w USA uznał, że molestowanie seksualne stanowi dyskryminację ze względu na płeć w miejscu pracy. Wyrok ten wywołał kontrowersje, większość mediów odnosiła się do niego krytycznie, dziennikarze wyśmiewali go i uznawali molestowanie seksualne za temat błahy. W 1979 roku ukazała się książka Catharine MacKinnon „Molestowanie seksualne kobiet pracujących” (), która przedstawiała dogłębne teoretyczne, filozoficzne i prawne argumenty dowodzące, że molestowanie seksualne jest formą dyskryminacji w miejscu pracy.
Wzrost świadomości znaczenia molestowania seksualnego był związany z drugą falą feminizmu. Feministki poświęcały szczególną uwagę zagadnieniu przemocy wobec kobiet. Na określenie zachowań nazywanych później jako „molestowanie seksualne” używano różnych terminów takich jak: „przymus seksualny”, „zastraszanie seksualne”, „nadużycia seksualne”. W 1975 roku działaczki organizacji Working Women United, która udzielała pomocy prawnej ofiarom molestowania w miejscu pracy zdecydowały się konsekwentnie używać terminu „molestowanie seksualne” ().
Rodzaje Można wyróżnić pięć rodzajów molestowania seksualnego w miejscu pracy: molestowanie ze względu na tożsamość społeczno-kulturową () – ogólne uwagi o charakterze seksistowskim, np. obraźliwe komentarze, wyśmiewanie tego, że kobiety jako grupa nie mają kwalifikacji do pewnego zawodu. Jest to kategoria szczególna, ponieważ nie zawiera elementów stricte seksualnych; zachowania uwodzicielskie; łapówka seksualna, czyli nakłanianie do zachowań seksualnych w zamian za obietnice nagrody; zmuszanie do aktów seksualnych przy pomocy groźby; narzucanie się zachowaniami o charakterze seksualnym czy napaść seksualna (np. pieszczenie, dotykanie w miejsca intymne).
W polskim orzecznictwie i nauce prawa podkreśla się, że molestowanie seksualne to nie tylko niechciany kontakt fizyczny – zaloty, ocieranie się, dotykanie, poklepywanie, przemoc seksualna czy też seksualny szantaż. Do tego rodzaju molestowania zaliczyć można również opowiadanie sprośnych dowcipów, nachalną prezentację treści pornograficznych, np. w komputerze, wywieszanie zdjęć czy kalendarzy z rozebranymi osobami, podsuwanie czasopism pornograficznych itp. To również aluzje, uwagi, zaczepki, docinki lub wulgarne żarty, wypowiedzi na temat ubioru lub wyglądu, „przypadkowe” dotknięcia i nieprzyzwoite gesty. Niedopuszczalne zachowania będące przykładem molestowania to: kontakt fizyczny (dotykanie, głaskanie, poklepywanie);
robienie uwag i aluzji o charakterze seksualnym;
opowiadanie dowcipów lub komunikowanie ich na piśmie czy za pośrednictwem poczty elektronicznej;
wysuwanie propozycji lub dopominanie się gratyfikacji seksualnych, np. pocałunków, rozebrania się, przytulania;
nietaktowne i nieodpowiednie uwagi w stosunku do drugiej osoby (jej ubioru, uczesania, wieku);
gesty o wydźwięku seksualnym;
demonstrowanie treści o charakterze pornograficznym (fotografie, rysunki, teksty);
pokazywanie obrazów o podtekście seksualnym, eksponowanie przedmiotów o tematyce seksualnej, sugestywne, lubieżne spojrzeniaWyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2018 r., II PK 229/17, OSNP 2019/4/46, J.K. Warylewski, Molestowanie seksualne w miejscu pracy, Sopot 1999, Rozdział 2, G. Jędrejek, Cywilnoprawna odpowiedzialność za stosowanie mobbingu, Warszawa 2010, Rozdział 2.2.4..
Prawo obowiązujące w Polsce Prawo karne Napastowanie seksualne nie jest zdefiniowane w prawie karnym. Jednakże zakres czynów zaliczanych do molestowania seksualnego mogą obejmować: art. 216 k.k. przewidujący odpowiedzialność za zniewagę; art. 217 k.k. w przypadkach naruszenia nietykalności cielesnej; art. 197 k.k. w przypadku przestępstwa zgwałcenia; art. 199 k.k. przy nadużyciu stosunku zależności lub wykorzystaniu krytycznego położenia; art. 202 k.k. w związku z publicznym prezentowaniem treści pornograficznych w taki sposób, że może to narzucić ich odbiór osobie, która tego sobie nie życzy; art. 207 k.k., jeżeli molestowanie seksualne przybierze formę znęcania; art. 203 k.k., gdy molestowanie seksualne np. w miejscu pracy doprowadzi ofiarę, przy wykorzystaniu stosunku zależności lub jej krytycznego położenia, do uprawiania prostytucji; art. 218 k.k., jeżeli molestowanie seksualne przybierze postać złośliwego lub uporczywego naruszania praw pracownika wynikających ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego przez osobę wykonującą czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznychJ.K. Warylewski, Molestowanie seksualne w miejscu pracy, Sopot 1999, Rozdział 5; art. 190 k.k., gdy molestowanie seksualne realizuje znamiona ustawowe przestępstwa groźby karalnej; art. 191 k.k., gdy wypełnia znamiona przestępstwa zmuszenia.
Prawo wykroczeń