Johannes Brahms (wym. []; ur. 7 maja 1833 w Hamburgu, zm. 3 kwietnia 1897 w Wiedniu) – niemiecki kompozytor, pianista i dyrygent okresu romantyzmu, uznawany za jednego z najważniejszych twórców muzyki XIX wieku. Jego działalność stanowiła pomost między tradycją Beethovena a muzyką przełomu XIX i XX wieku.

Życiorys Urodził się w starej części Hamburga, przy 60 jako syn Johanny Henrike Christiane Nissen i miejskiego muzykanta Johanna Jakoba Brahmsa, który grał na kontrabasie, wiolonczeli i waltorni. . Gdy przyszły kompozytor miał około czterech–pięciu lat rodzina przeniosła się do mieszkania przy Ulricusstrasse 38.

Nauka Pierwszym nauczycielem muzyki był dla Johannesa jego ojciec. Już we wczesnym dzieciństwie wykazywał zainteresowanie muzyką i chęć uczestniczenia w zajęciach dorosłych, często prosząc o możliwość „pomocy”. Edukację muzyczną rozpoczął w wieku 8 lat. Początkowo Brahms uczęszczał do prywatnej szkoły przy Dammthorwall, położonej w pobliżu miejsca zamieszkania rodziny. Poziom nauczania odpowiadał standardom niewielkich szkół prywatnych tego okresu i nie wyróżniał się szczególną jakością. Edukacja muzyczna do około ósmego roku życia była prowadzona wyłącznie w domu i nie obejmowała jeszcze nauki gry na fortepianie. Zimą 1840/1841 roku Johann Jakob Brahms udał się wraz z siedmioletnim synem, Johannem Brahmsem, do pianisty Otto Friedricha Willibalda Cossela, zamieszkałego przy Steindamm 7 w Hamburgu. Celem wizyty było rozpoczęcie systematycznej edukacji muzycznej chłopca. Johannes Brahms, mimo młodego wieku, zwracał uwagę swoim poważnym usposobieniem, spokojem oraz skupieniem, które wyraźnie odróżniały go od rówieśników. Opisywany był jako dziecko szczupłe, o jasnych włosach i niebieskich oczach, o starannym wyglądzie, określane w ówczesnych relacjach jako „nienagannie schludne”. Momentem, który szczególnie przykuł uwagę Cossela, nie była rozmowa dorosłych, lecz reakcja chłopca. W chwili, gdy ojciec kończył ustalenia dotyczące lekcji, dziecko zareagowało widocznym poruszeniem i emocjonalnym zaangażowaniem, co zostało odczytane jako przejaw wyjątkowej wrażliwości i intensywności przeżyć. Wrażenie to przesądziło o pozytywnej decyzji pedagoga i rozpoczęciu nauki Johannesa Brahmsa pod jego kierunkiem. U Cossela, uczył się podstaw gry na fortepianie. Około rok później sytuacja rodzinna Brahmsów uległa zmianie: Johann Jakob Brahms wraz z żoną przeprowadzili się do mniejszego mieszkania przy Dammthorwall 29, natomiast Cossel objął dotychczasowe lokum rodziny przy Ulricusstrasse. Bliskość przestrzenna dodatkowo ułatwiła regularność nauki młodego Johannesa. Cossel szybko dostrzegł, że ma do czynienia z uczniem wykraczającym poza przeciętny poziom początkujących. W jego relacjach i praktyce pedagogicznej chłopiec zajmował szczególne miejsce, a nauczyciel stopniowo rozwijał wobec niego wyraźną życzliwość i zaangażowanie dydaktyczne. W 1843 roku Cossel podjął decyzję o dalszym pokierowaniu jego edukacją muzyczną. Zauważył, że mimo intensywnego postępu chłopca pojawiają się środowiskowe naciski na zmianę nauczyciela i przekazanie go pod bardziej prestiżową opiekę pedagogiczną. Nauczyciel zaczął zdawać sobie sprawę, że najlepszym możliwym rozwiązaniem będzie skierowanie Johannesa do Eduarda Marxsena, pianisty, kompozytora i nauczyciela teorii muzyki, u którego chłopiec ucząc się zyska lepsze perspektywy. Cossel udał się wraz z dziesięcioletnim Johannem Brahmsem do Altony, gdzie chłopiec miał zostać zaprezentowany nowemu pedagogowi. Marxsen wysłuchał jego gry, obejmującej między innymi etiudy z pierwszego zeszytu zbioru Cramera, i ocenił poziom wykonania jako bardzo dobry. W rezultacie odmówił przejęcia ucznia, uznając, że dotychczasowe kierownictwo Cossela jest w pełni odpowiednie i że w obecnym etapie rozwoju nie istnieje potrzeba zmiany nauczyciela. Brahms pozostał więc nadal pod opieką Cossela, kontynuując dotychczasowy tok nauki.

Pomimo wcześniejszej decyzji Marxena o odmowie przejęcia ucznia, środowisko znajomych rodziny Johannesa Brahmsa nadal wywierało nacisk na ojca Johannesa Jakoba Brahmsa w sprawie zmiany nauczyciela. Argumentowano, że Cossel wykazywał nadmierną powściągliwość pedagogiczną, a jego metody mają charakter zbyt ostrożny i nieprzygotowujący ucznia do dalszej kariery publicznej. Wskazywano również, że bez zmiany kierunku nauczania rozwój muzyczny chłopca może zostać spowolniony. W konsekwencji tych nacisków, kilka miesięcy po rozmowie z Marxsenem, zorganizowano prywatny koncert subskrypcyjny na rzecz dalszej edukacji muzycznej Johannesa Brahmsa. Odbył się on w sali koncertowej restauracji Zum Alten Rabe w Hamburgu, położonej w pobliżu Dammthor, w otoczeniu ogrodu rekreacyjnego. Występ Johannesa Brahmsa, pełniącego rolę jedynego pianisty solowego wieczoru, spotkał się z dużym zainteresowaniem i uznaniem zgromadzonej publiczności. Zakończył się sukcesem artystycznym i finansowym. W jego następstwie Johann Jakob Brahms ponownie zwrócił się do Marxena, składając w imieniu własnym oraz Cossela prośbę o przyjęcie Johannesa jako ucznia. Tym razem Marxsen wyraził zgodę, zastrzegając jednak, że nauka u niego będzie odbywać się raz w tygodniu, przy jednoczesnym kontynuowaniu dotychczasowych lekcji u Cossela.

Po udanym koncercie Brahmsa pojawiły się propozycje zorganizowania tournée koncertowego z udziałem dziecka, traktowanego jako „cudowne dziecko”. Inicjatywa ta wywołała ostry konflikt pomiędzy ojcem a Cosselem, który uznał ją za zagrożenie dla prawidłowego rozwoju ucznia. Cossel zarzucił ojcu złamanie wcześniejszych ustaleń i podkreślił, że dalsze kształcenie Johannesa powinno odbywać się pod kierunkiem Adolfa Bernharda Marxena. Spór początkowo zakończył się kompromisem i odroczeniem decyzji, jednak propozycje impresaria zostały ponowione, co ponownie zaostrzyło sytuację. Ostatecznie Cossel zdecydował się samodzielnie doprowadzić do zmiany nauczyciela i udał się do Marxena z propozycją przejęcia pełnej opieki nad edukacją muzyczną Johannesa Brahmsa. Po początkowej odmowie Marxsen zgodził się, pod warunkiem że nauka będzie kontynuowana bez wynagrodzenia oraz przy założeniu, że chłopiec pozostanie dla niego uczniem godnym dalszego kształcenia. W rezultacie Johannes Brahms przeszedł pod bezpośrednią opiekę Marxena, kończąc etap edukacji wyłącznie u Cossela.

W wyniku tych wydarzeń rozwijający się talent Johannesa Brahmsa został ostatecznie skierowany pod opiekę Adolfa Bernharda Marxena. W tym układzie Otto Friedrich Willibald Cossel, mimo rezygnacji z pełnej odpowiedzialności dydaktycznej, odegrał istotną rolę w ukształtowaniu dalszej drogi edukacyjnej ucznia, inicjując jego przejście do bardziej zaawansowanego etapu kształcenia muzycznego.

Wcześnie ujawniony talent muzyczny sprawił, że już od połowy lat czterdziestych XIX wieku podejmował działalność kompozytorską oraz zarobkową pracę muzyka. Początkowo występował wraz z ojcem w lokalach tanecznych, a w 1848 dał swój pierwszy publiczny recital fortepianowy.

Trasa koncertowa Ważnym etapem jego młodości była podróż w 1853 roku jako akompaniator podczas tournée z węgierskim skrzypkiem Edem Reményim, dzięki której młody muzyk nawiązał kontakty otwierające mu drogę do szerszej kariery. Za pośrednictwem Reményiego poznał skrzypka Josepha Joachima, z którym połączyła go wieloletnia przyjaźń. Krótki kontakt z Ferenzem Lisztem i środowiskiem muzycznym Weimaru nie wywarł na Brahmsie większego wpływu. Znacznie ważniejsze okazało się spotkanie w 1853 roku z Robertem Schumannem, który w ostatnich latach życia zmagał się z chorobą psychiczną. Schumann po wizycie Brahmsa w 1853 roku i zaznajomieniu się z jego próbami kompozytorskimi dostrzegł wyjątkowy talent młodego kompozytora i 28 października 1853 zamieścił w swoim czasopiśmie entuzjastyczny artykuł zatytułowany („Nowe drogi”), obwieszczający pojawienie się jednego z najważniejszych przedstawicieli przyszłości muzyki niemieckiej. Przyspieszyło to znacząco rozpoznawalność młodego kompozytora w środowisku muzycznym. . Później Brahms utrzymywał bliskie relacje z jego żoną, pianistką Clarą Schumann aż do jej śmierci 20 maja 1896 roku. Rok później kompozytor poznał Hansa von Bülowa, późniejszego propagatora i wykonawcę jego dzieł symfonicznych.

Od tego czasu Brahms konsekwentnie rozwijał swoją działalność jako niezależny twórca. Dzięki wsparciu wydawców oraz rosnącemu uznaniu publiczności mógł poświęcić się pracy kompozytorskiej, tworząc dzieła, które zapewniły mu trwałe miejsce w historii muzyki europejskiej. W latach 50. i 60. XIX wieku podejmował bezskuteczne próby uzyskania stałego stanowiska dyrygenckiego w Hanowerze, Detmold i Hamburgu. W kolejnych latach często zmieniał miejsce zamieszkania w Hamburgu i intensywnie podróżował. W latach 1863–1864 przebywał w Wiedniu, gdzie nawiązał kontakty z Eduardem Hanslickiem, co włączyło go w spory estetyczne dotyczące kierunków rozwoju muzyki niemieckiej.

W latach 1857–1860 pełnił funkcję dyrektora muzyki dworskiej w Detmold, od 1862 roku przez rok we Wiedniu pełnił funkcję kierownika (dyrygenta) Singakademie, natomiast w latach 1872–1875 był dyrektorem artystycznym Towarzystwa Przyjaciół Muzyki w Wiedniu. Równocześnie prowadził działalność jako niezależny muzyk, koncertując jako pianista i dyrygent. Na stałe w Wiedniu osiedlił się w 1871 roku, gdzie rozwijał działalność kompozytorską i organizacyjną w środowisku muzycznym. Poświęcił się niemal wyłącznie twórczości kompozytorskiej oraz niezależnej działalności koncertowej jako pianista i dyrygent. Brahms występował również jako pianista, często współpracując ze skrzypkiem Josephem Joachimem. Jego twórczość stopniowo zdobywała uznanie poza obszarem niemieckojęzycznym, szczególnie w krajach anglosaskich i skandynawskich. W 1880 roku wystąpił w Krakowie wspólnie z Joachimem. Osiedlił się na stałe w Wiedniu. Przez wiele lat przyjaźnił się z Theodorem Billrothem, chirurgiem i krytykiem muzycznym.

Wspierał także młodszych kompozytorów, w tym Antonína Dvořáka i Gustava Mahlera, mimo że jego relacje z nurtem nowej muzyki niemieckiej były często przedmiotem sporów estetycznych. W 1889 roku otrzymał tytuł honorowego obywatela Hamburga.

Pod koniec życia chorował; niedługo przed śmiercią stwierdzono u niego raka wątroby. Zmarł nad ranem 3 kwietnia 1897 roku w wieku 63 lat wskutek choroby. Pochowany na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu.

Brahms otrzymał liczne wyróżnienia, w tym tytuły doktora honoris causa uniwersytetów w Wrocławiu i Cambridge, odznaczenie Pour le Mérite oraz honorowe obywatelstwo rodzinnego miasta. Charakteryzował się wysokim stopniem samokrytycyzmu – do publikacji dopuszczał wyłącznie utwory uznane przez siebie za w pełni dojrzałe artystycznie.

Poglądy Brahms podkreślał wyjątkową pozycję dawnych mistrzów, którzy mogli tworzyć w epoce sprzyjającej swobodnemu rozwojowi sztuki. Świadomość historycznych uwarunkowań własnej twórczości towarzyszyła mu przez całe życie. Chociaż komponował symfonie wykorzystujące środki techniczne rozwinięte po epoce Beethovena, zdawał sobie sprawę, że duch wcześniejszej epoki był już nieodwracalnie przeszłością. Należał do pierwszych nowoczesnych kompozytorów, którzy z zainteresowaniem badacza zwrócili się ku dziedzictwu dawnych epok muzycznych, poszukując w historii wskazówek do interpretacji współczesności. Potrafił odróżniać dzieła o trwałej wartości artystycznej od utworów, które szybko traciły znaczenie. Jednocześnie, mimo szacunku dla tradycji, pozostawał twórcą nowatorskim, a jego dorobek przyczynił się do ukształtowania nowego etapu rozwoju symfonii, którego wpływy były widoczne również w muzyce XX wieku.

Twórczość

Twórczość symfoniczna