János Kádár, właśc. János József Csermanek (ur. 26 maja 1912 we Fiume, zm. 6 lipca 1989 w Budapeszcie) – sekretarz generalny KC Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, sprawujący niepodzielnie władzę na Węgrzech w latach 1956–1988.
Życiorys
Wczesne lata i młodość (1912–1941) Urodził się w 1912 roku jako János József Csermanek. Jego rodzicami byli żołnierz János Krezinger i Borbála Csermanek, obydwoje pochodzenia chłopskiego. Para nie była małżeństwem, a po urodzeniu dziecka Borbála została porzucona. W wieku czternastu lat ze względu na ciężką sytuację finansową rodziny János opuścił szkołę i rozpoczął pracę jako robotnik. Z marksizmem zetknął się po raz pierwszy w 1928 roku, gdy przeczytał jedną z prac Friedricha Engelsa. We wrześniu 1930 roku współorganizował strajk robotniczy. Manifestacja została rozbita przez rząd, a wielu jego towarzyszy zostało aresztowanych. W trakcie trwania wielkiego kryzysu stracił pracę i po raz pierwszy nawiązał kontakt z nielegalną Komunistyczną Partią Węgier, do której dołączył w 1931 roku. W czerwcu 1931 roku wstąpił do Komunistycznego Stowarzyszenia Młodych Robotników. Jako członek młodzieżowej komórki imienia Jakowa Swierdłowa przyjął pseudonim János Barna. W lipcu tego samego roku wraz z kilkoma innymi komunistami został aresztowany przez policję i pobity. Po wypuszczeniu na wolność został poddany inwigilacji przez policję. W maju 1933 został członkiem komitetu komunistycznej młodzieżówki w Budapeszcie. Partia zaoferowała mu wówczas studia na Uniwersytecie Lenina w Moskwie, ten jednak odmówił, twierdząc, że nie chce opuszczać rodziny. W dalszym ciągu żył w ubóstwie. Do więzienia trafił jeszcze kilkukrotnie. W trakcie odbywania jednego z wyroków poznał Mátyása Rákosiego. Rákosi będący byłym komisarzem Węgierskiej Republiki Rad stał się w okresie międzywojennym jednym z najbardziej znanych węgierskich więźniów politycznych. Obydwaj działacze zaprzyjaźnili się. Pod koniec lat 30. w obliczu faktycznego rozbicia ruchu komunistycznego wraz z kilkoma znajomymi János dołączył do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej, pozostając jednak zwolennikiem ideologii komunistycznej.
Czasy II wojny światowej (1941–1945) W maju 1942 roku został członkiem nowo powstałego Komitetu Centralnego partii komunistycznej. Szybko awansował do Sekretariatu. Po masowych zatrzymaniach członków partii został pierwszym sekretarzem. W czerwcu 1943 roku w miejsce partii komunistycznej utworzył mniej radykalną Partię Pokoju, co zostało poddane krytyce przez węgierskich działaczy komunistycznych przebywających w Moskwie, w tym przez Rákosiego. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej 15 marca 1944 został jednym z przywódców i organizatorów ruchu oporu. Skontaktował się z przywódcą partyzantki jugosłowiańskiej Josipem Broz Tito, którego poprosił o pomoc w formowaniu partyzantki. W końcowej fazie wojny został aresztowany pod fałszywym nazwiskiem, nie został zidentyfikowany. Kiedy został skazany na karę więzienia, zbiegł i powrócił do Budapesztu. Na miejscu stanął na czele Komitetu Wojskowego partii.
Okres powojenny (1945–1956) Po wojnie przyjął nazwisko János Kádár – jedno ze swoich konspiracyjnych nazwisk okresu okupacji hitlerowskiej. Na stanowisku sekretarza generalnego partii zastąpił go przybyły z ZSRR Rákosi. W 1946 roku został zastępcą sekretarza generalnego, a w latach 1948–1950 był ministrem spraw wewnętrznych. Odgrywał ważną rolę w utworzeniu Węgierskiej Partii Pracujących. W latach 1951–1954 więziony i torturowany jako domniemany zwolennik Tito i współpracownik kilku wywiadów. Skazany został na dożywotnie więzienie. Po zwolnieniu z więzienia na drugorzędnych stanowiskach partyjnych.
Od lipca 1956 roku po zmianie I sekretarza ponownie w centralnych władzach partii – Biurze Politycznym i Komitecie Centralnym. Podczas powstania węgierskiego w 1956 roku wicepremier i minister w rządzie, którym kierował premier Imre Nagy oraz przewodniczący nowej partii, utworzonej w miejsce rozwiązanej Węgierskiej Partii Pracujących. 1 listopada Kádár, razem z Ferencem Munnichem, poleciał do Moskwy. Tam dowiedział się, że władze radzieckie podjęły decyzję o powstrzymaniu powstania i że albo stanie na czele nowego rządu albo zastąpi go Mátyás Rákosi. Po interwencji zbrojnej Armii Radzieckiej został premierem utworzonego w Szolnoku „Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego”. 7 listopada 1956 przybył wraz z rządem do Budapesztu i przejął władzęLendvai, Paul (2003). The Hungarians: 1000 Years of Victory in Defeat. Princeton: Princeton University Press. s. 463. ..
Rządy na Węgrzech (1956–1988) mały|János Kádár (z prawej) na zjeździe SED, obok Willi Stoph, 1958 rok Początkowo jego rządy charakteryzowały ostre represje wobec uczestników powstania, stopniowo jednak liberalizował swoją politykę, zwłaszcza w zakresie gospodarki – później także w sferze politycznej. Polityka ta, określana potocznie jako „gulaszowy komunizm” („gulasz-komunizm”Bernd Jordan, Aleksander Lenz, Księga 100 polityków stulecia, tłum. A. Sąpoliński, wyd. Interart, Warszawa 1997, .), podniosła na stosunkowo wysoki poziom standard życia (jak na kraj bloku wschodniego) i przyniosła mu spory autorytet i popularność wśród Węgrów. Ogłosił amnestię, w ramach której z więzień wyszli więźniowie polityczni oraz uczestnicy powstania z 1956 roku. W 1966 roku Komitet Centralny zatwierdził wprowadzający elementy wolnego rynku Nowy Mechanizm Ekonomiczny (węg. új gazdasági mechanizmus), który rozluźnił restrykcje związane z handlem międzynarodowym, dał ograniczoną wolność pracującym w handlu i pozwolił ograniczonej liczbie ludzi działać w sektorze usługGale Stokes, The Walls Came Tumbling Down: The Collapse of Communism in Eastern Europe, Oxford 1993.. Szczególny okres liberalizacji przypadł na czas, gdy premierem kraju był Jenő Fock. Okres ten uważany jest za jeden z najbardziej wolnorynkowych w historii państw członkowskich Rady Wzajemnej Pomocy GospodarczejBalassa, Bela. The Economic Reform in Hungary. Economica, New Series, Vol. 37, No. 145. (1970), s. 1–22.Granick, David. The Hungarian Economic Reform. World Politics, Vol. 25, No. 3. (1973), s. 414–429..
W 1972 roku został odznaczony Orderem Lenina, a w 1987 Orderem Rewolucji Październikowej (ZSRR)Wysokie odznaczenia dla Janosa Kadara i Ericha Honeckera, „Trybuna Robotnicza”, nr 256, 2 listopada 1987, s. 5..
Koniec kariery politycznej (1988) W maju 1988 roku został usunięty ze stanowiska sekretarza KC MSZMP przez Miklósa Németha, który rozpoczął na Węgrzech proces transformacji ustrojowej.
Śmierć i losy grobu János Kádár zmarł na raka dnia 6 lipca 1989 roku w wieku 77 lat, trzy miesiące przed formalnym upadkiem systemu, który w dużej mierze stworzył. Grób Kádára na w Budapeszcie został zdewastowany 2 maja 2007 w wyniku rozkopania i kradzieży jego kości, w tym czaszki, wraz z urną jego żony Márii. Akt ten spotkał się z powszechną odrazą w całym spektrum politycznym i społecznym na Węgrzech.
Przypisy
Bibliografia
G. H. Heinrich: Hungary: Politics, Economics and Society, 1986 Bernd Jordan, Aleksander Lenz: Księga 100 polityków stulecia, Interart Warszawa 1997, . Janos Kadar: Socialism and Democracy in Hungary, Budapeszt 1984 F. A. Vali: Rift and Revolt in Hungary, Cambridge, Mass. 1961
Linki zewnętrzne Johanna Granville: Pierwszy Domino The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press 2004, .
Kategoria:Premierzy Węgier Kategoria:Węgierscy komuniści Kategoria:Bohaterowie Związku Radzieckiego Kategoria:Laureaci Międzynarodowej Leninowskiej Nagrody Pokoju Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry) Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Orderem Klementa Gottwalda Kategoria:Odznaczeni Orderem José Martí Kategoria:Odznaczeni Orderem Rewolucji Październikowej Kategoria:Węgrzy pochodzenia słowackiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Rijece Kategoria:Urodzeni w 1912 Kategoria:Zmarli w 1989