Aleksy Wincenty Rżewski (ur. 6 lipca 1885 w Łodzi, zm. 20 grudnia 1939) – polski działacz socjalistyczny i niepodległościowy, notariusz, pierwszy prezydent Łodzi w II RP (1919–1923), członek zarządu Związku Powiatów Rzeczypospolitej Polskiej w 1933 rokuLeszek Śliwiński, Ogólnopolska reprezentacja powiatowych związków komunalnych w II Rzeczypospolitej, Częstochowa 2013, s. 253..
Używane pseudonimy i kryptonimyAlicja Pacholczykowa, Aleksy Rżewski; [w:] „Polski Słownik Biograficzny”. Tom XXXIV/2, Kraków-Warszawa 1992, s. 228–231.: główny – „Przebój”, inne: Adamski Józef, A.R., Jan, Jan Mroczek, Polus, Zdzisław Srebrzyński, ApeAleksy Rżewski, „Idziemy w bój...”, [w:] „Łodzianin”, V-VII 1916, s. 6..
Życiorys thumb|240px|Aleksy Rżewski jako sportowiec (ok. 1927). Urodził się w rodzinie robotniczej, która niegdyś (ze strony ojca) posiadała młyn we wsi Srebrna koło Łodzi, skonfiskowany przez władze carskie w ramach represji za udział stryja Henryka w powstaniu styczniowym. Pradziadek Aleksego Rżewskiego walczył w Legionach Polskich gen. Henryka Dąbrowskiego.
Rżewski był członkiem i aktywnym działaczem początkowo Polskiej Partii Socjalistycznej-Prawica (do 1923), a następnie (1904-1911) Organizacji Bojowej PPS. Aktywny uczestnik rewolucji 1905–1907 roku w ramach OB PPS, w czasie tzw. powstania łódzkiego w czerwcu 1905 roku. Podczas tych wydarzeń został postrzelony w nogę.
Wraz z Tomaszem Arciszewskim, późniejszym premierem Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie (1944–1947), współtworzył miejscowy organ prasowy PPS – „Łodzianin”.
W 1907 roku został aresztowany i osadzony w więzieniu w Sieradzu, a w 1908 roku wysłany prewencyjnie . Z tego powodu zagrożony wydaleniem przez władze niemieckie powrócił do Łodzi najpóźniej na przełomie listopada i grudnia 1910 roku, a 30 grudnia złożył podanie o przyjęcie do pracy w przedsiębiorstwie podmiejskiej komunikacji tramwajowej pn. Łódzkie Wąskotorowe Elektryczne Koleje Dojazdowe – ŁWEKDKoperta akt osobowych pracy w ŁWEKD; [w:] Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, sygn. A-11703-11712.Wojciech Źródlak, Nowe fakty o Aleksym Rżewskim. Bohater i celebryta; [w:] „Kronika Miasta Łodzi”, 2016, nr 2, s. 125–132.. Został zatrudniony na stałe w lutym 1911 roku w zajezdni „Brus”, na linii konstantynowskiej. Przede wszystkim pracował jako konduktor, ale miał uprawnienia do prowadzenia pociągów tramwajowych, które były wykorzystywane przez kierownictwo zajezdni w sytuacjach awaryjnych lub na zastępstwachPrezydent „kozak”, bajarz i celebryta? Z Wojciechem Źródlakiem, historykiem i mieszkańcem Łodzi, rozmawia Anna Gronczewska.; [w:] „Co tydzień historia” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”), 17.03.2016, s. 2..
13 marca 1916 roku, w niezbyt jasnych okolicznościach, usiłował popełnić samobójstwo w biurze dyrekcji ŁWEKD przy ówczesnym Pasażu Meyera (ob. S. Moniuszki) 10„Nowy Kurier Łódzki”, 14 V 1916, nr 73, s. 2 (notatka „Próba samobójcza”).. Na skutek tego z dniem 20 marca 1916 roku został zwolniony z pracy za „niespokojne usposobienie”. Stosunkowo szybko, bo po miesiącu, powrócił do aktywnego życia społecznego godząc się na przyjęcie funkcji sekretarza w Kooperatywie Spożywczej „Ogniwo”.
Po wybuchu I wojny światowej aktywnie włączył się do pracy polityczno-społeczno-niepodległościowej prowadząc w Łodzi i okolicy werbunek do Polskiej Organizacji Wojskowej. Aresztowany przez okupanta niemieckiego w grudniu 1917 roku, uciekł podczas konwojowania go do więzienia przy ul. Długiej (dziś ul. Gdańska 13 w Łodzi; obecnie siedziba Muzeum Tradycji Niepodległościowych) po przesłuchaniu na posterunku policji, wykorzystując przejeżdżający obok w tramwajAleksy Rżewski, Jak zdołałem uciec....
W czasie odzyskiwania niepodległości przez Polskę (listopad 1918) był aktywny w Radomiu. 8 listopada premier Daszyński mianował Rżewskiego komisarzem Radomia11 listopada 1918 – radomskie dochodzenie do niepodległości.. W grudniu 1918 roku Rżewski został odwołany z tego stanowiskaJ. Sykulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009. i od 4 grudnia 1918 do 26 marca 1919 roku był komisarzem rządowym Łodzi z ramienia „pepesowskiego” Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego powstałego w Lublinie.
27 marca 1919 roku nowa, w większości „pepesowska” (socjalistyczna), Rada Narodowa miasta Łodzi wybrała go prezydentem miasta, pierwszym w niepodległej Polsce. Jedną z jego pierwszych decyzji było wprowadzenie w Łodzi powszechnego obowiązku nauczania dzieci na poziomie szkoły powszechnej (podstawowej), jako pierwszym w Polsce, kilka miesięcy przed ustawowym obowiązkiem na obszarze całej Polski.
Rżewski rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę operację zbadania potrzeb edukacyjnych dzieci. Łódzcy urzędnicy spisywali wszystkie dzieci zamieszkałe w mieście, by przygotować odpowiednią liczbę klas szkolnych, a następnie fundowali odzież, wyżywienie i materiały edukacyjne, by zachęcić rodziców do posyłania dzieci do szkół. Ostatecznie w roku szkolnym 1919/1920 do szkół poszło ponad 50 z 70 tys. dzieci objętych obowiązkiem szkolnym. Łącznie w ciągu czterech lat swojego urzędowania doprowadził do wybudowania sześć szkół, utworzył gimnazjum, szkołę handlową, seminarium nauczycielskie i przystąpił do organizowania wieczorowego szkolnictwa dokształcającego. Ponadto doprowadził do budowy dwóch ogólnodostępnych parków miejskich z bazą sportową. W tymże samym roku podjął problem kanalizacji miasta, tworząc w ramach Zarządu Miasta Wydział Kanalizacji i Wodociągów.
W maju 1921 roku podjął próbę, z mocy koncesji, przejęcia miejskiej komunikacji tramwajowej wkraczając z kilkoma członkami Zarządu Miasta do biura Kolei Elektrycznej Łódzkiej. Ostatecznie, po twardych negocjacjach, miasto uzyskało 1/3 udziałów w Spółce KEŁ i tym samym wpływ na kształtowanie miejskiej sieci tramwajowej.
Na stanowisku prezydenta miasta pozostał do 1 lipca 1923 roku, kiedy musiał je opuścić w wyniku przegranych przez PPS kolejnych wyborów samorządowych.
Od 1923 do wiosny 1927 roku był Naczelnikiem Urzędu Stanu Cywilnego w Łodzi. 1 kwietnia 1927 objął stanowisko starosty łódzkiego, które piastował do 30 marca 1933 roku. W tym czasie aktywnie wspierał, jako jeden z inicjatorów, budowę miasta-ogrodu Tuszyn-Las (poświęcenie kamienia węgielnego w maju 1928 roku). W tym też okresie znany był w Łodzi również jako propagator zapasów. Sam uprawiał różnego rodzaju dyscypliny (biegi, skoki i rzuty), a w 1927 pełnił funkcję przewodniczącego Powiatowego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, a w tym zakresie organizował miejskie i gminne ośrodki WF.
thumb|Nagłówek druku firmowego kancelarii notarialnej Aleksego Rżewskiego; 11 października 1938 Po ustąpieniu ze stanowiska starosty do wybuchu II wojny światowej prowadził kancelarię notarialną przy Wydziałach Hipotecznych Sądu Okręgowego w Łodzi, przy ul. Pomorskiej 21; według postępowań lustracyjnych wzorowo. Jego stałymi klientami były spółki Kolej Elektryczna Łódzka (tramwaje miejskie), Elektrownia ZgierskaSprawozdanie Towarzystwa Akcyjnego Elektrowni Zgierskiej za rok operacyjny. i sukcesorzy Lebrechta Müllera S.A. (przędzalnia i wykończalnia z Rudy Pabianickiej)Jakub Lutosławski, Notariat w Łodzi w okresie międzywojennym..
Inne funkcje rzeczywiste i honorowe w okresie międzywojennym: prezes pierwszego Zarządu „Bratniej Pomocy” Stowarzyszenia Słuchaczy Wyższej Szkoły Nauk Społecznych i Ekonomicznych w Łodzi, członek Zarządu Towarzystwa Muzycznego im. Fr. Chopina w Łodzi, przewodniczący powiatowego komitetu Przysposobienie Wojskowe i Wychowanie Fizyczne, prezes Koła Byłych Słuchaczy i Absolwentów Wyższej Szkoły Nauk Społecznych i Ekonomicznych w Łodzi, współzałożyciel Towarzystwa Oświatowego „Naprzód”, organizator, z ramienia PPS, Związku Zawodowego Robotników Przemysłu Włóknistego w Łodzi, prezes Związku Okręgowego Straży Pożarnych powiatu łódzkiego, prezes Ligi Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwchemicznej (LOPP) powiatu łódzkiego, prezes oddz. łódzkiego Polskiego Czerwonego Krzyża członek Towarzystwa Polsko-Szwedzkiego w Łodzi, członek Zarządu Związku Straży Pożarnych Województwa Łódzkiego, trzeci prezes oddz. łódzkiego Ligi Morskiej i Kolonialnej (1932–1933), prezes Łódzkiego Okręgowego Związku Atletycznego (V 1936 – IX 1939), członek Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). honorowy prezes Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego [bractwo kurkowe] (od 1931), honorowy prezes trzech zrzeszeń łowieckich w powiecie łódzkim, m.in. Regionalnego Kółka Łowieckiego w Tuszynie (1934)Dobiech Andrzej, Aleksy Rżewski – przedwojenny łódzki myśliwy (1885-1939); [w:] „Kultura Łowiecka”, jesień/zima 2009, nr 54, s. 21–23., honorowy prezes Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Konstantynowie Łódzkim (od 1934), honorowy obywatel Rudy Pabianickiej (dziś w obszarze Łodzi), Tuszyna (od 12 VII 1928)Archiwum Państwowe w Łodzi, akta m. Łodzi, Księga Protokołów Posiedzeń Rady Miejskiej m. Tuszyna, 1927-1929, kk. 89-89v i 93v. Uhonorowany wraz z Antonim Remiszewskim. i AleksandrowaAlicja Pacholczykowa, Aleksy Rżewski; [w:] „Polski Słownik Biograficzny”. Tom XXXIV/2, Kraków-Warszawa 1992, s. 231.
Niedługo po rozpoczęciu okupacji niemieckiej Łodzi (8 września 1939 roku) wstąpił do konspiracyjnej „Organizacji Orła Białego”. Około 11 listopada 1939 roku został aresztowany (ale nie w związku z przynależnością do „Orła Białego”) podczas dużej akcji łódzkiego Gestapo przeciwko inteligencji Łodzi i okręgu łódzkiego, w ramach tzw. Intelligenzaktion. Wraz z innymi osadzony w obozie przejściowym na Radogoszczu. Po „wyroku” sądu specjalnego w siedzibie łódzkiego Gestapo przy ul. K. Anstadta został rozstrzelany wraz z wielu innymi prawdopodobnie 20 grudnia 1939 roku w Lesie Łagiewnickim. Na Starym Cmentarzu przy ul. Ogrodowej ma symboliczną mogiłę; kwatera 4d. thumb|Willa Aleksego Rżewskiego w Zofiówce k. Tuszyna
Mieszkał w willi przy ul. Zelwerowicza 17 w ŁodziKsiążka Adresowa m. Łodzi, 1937-1939.. Na początku lat 30. XX w. kupił w Zofiówce k. Tuszyna ziemię i wybudował tam okazałą rezydencję.
Rodzina Pierwszą żoną Rżewskiego była Helena Ryźlak (ur. 1894 w Teresinie k. Krośniewic, zam. w Nowem k. Krośniewic przy rodzicach – rolnikach). Ślub wzięli w Nowem roku. Byli w separacji od ok. 1912, a formalny rozwód wzięli ok. 1923 rokumetryki.genealodzy.pl. Małżeństwo było bezdzietne.
Po raz drugi był żonaty ze Stanisławą (ur. 30 kwietnia 1895). Małżeństwo zostało zawarte 10 lutego 1923 rokuAkt ślubu w USC-Łódź, nr IV-3-106/1923.. Dziećmi z tego małżeństwa byli: Aleksy Stanisław (ur. 19 kwietnia 1915), Zdzisław Władysław (ur. 18 sierpnia 1916), Zbigniew Tadeusz (ur. 11 marca 1920; zginął na Zamojszczyźnie jako ppor. AK)Matura w r. szk. 1937/1938 w klasie matematyczno-przyrodniczej w Prywatnym Gimnazjum Męskim Zgromadzenia Kupców m. Łodzi; na zdj. w gronie maturzystów, [w:] „Łódź w Ilustracji”, 5 VI 1938, nr 23, s. 1. i Mirosława Halina (ur. 14 lutego 1924Księga ludności stałej m. Łodzi, akt nr 1100, k. 447., zm. w 2021) po mężu Juljańska.
Miał brata, Władysława Józefa (ur. 7 stycznia 1894, zm. 1954).
Publikacje Aleksy Rżewski jest autorem szesnastu książek i wielu artykułów opublikowanych na łamach pepesowskich dzienników „Łodzianin” i „Robotnik” i co najmniej kilku wierszo-poematów, m.in. „Idziemy w bój...”. Napisał również autobiografię, która miała kilka wydań, chociaż historycy wskazują w niej fragmenty o charakterze konfabulacyjnymWojciech Źródlak, Nowe fakty o Aleksym Rżewskim. Bohater i celebryta; [w:] „Kronika Miasta Łodzi”, 2016, nr 2, s. 125–132.Anna Gronczewska, Prezydent „kozak”, bajarz i celebryta? Z Wojciechem Źródlakiem, historykiem i mieszkańcem Łodzi, rozmawia Anna Gronczewska; [w:] „Co tydzień historia” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”), 17.03.2016, s. 2.. W walce z przemocą. Wspomnienia. Tom pierwszy. Autobiografia. Warszawa-Łódź 1919. Za wolność i lud. Tom drugi; autobiografia. Warszawa 1920. W walce z trójzaborcami o Polskę niepodległą. Wspomnienia; autobiografia. Łódź 1931.